Door de stilte die Mark Rutte, Maxime Verhagen en Geert Wilders in acht nemen is het koffiedik in Den Haag uit de kast gehaald. Wat voor kabinet kunnen we verwachten?, is de grote vraag. Komt er een volledig kabinet, met alle drie de partijen, of een minderheidskabinet, met gedoogsteun van de PVV of het CDA? Leuke vragen voor aan de borreltafel, maar vrij irrelevant. Vele malen interessanter is wat er in het regeerakkoord komt te staan. Ik voorspel dat het vrij herkenbaar zal zijn, want Rutte zal grotendeels verder willen gaan waar hervormingskabinet Balkenende-II (CDA/VVD/D66) ophield.

De VVD  staat te popelen om in zee te gaan met het CDA en de PVV. Eindelijk kunnen de dames en heren realiseren wat zij al zo lang ambiëren: het creëren van het eerste, echt rechtse kabinet sinds de Tweede Wereldoorlog.  Ten langen leste kan de VVD linkse lovebabies de nek omdraaien.

Rutte-I zal vooral rijk zijn aan sociaal-economische plannen, veel minder aan sociaal-culturele. Er zal in zijn algemeenheid een verschuiving plaatsvinden van financiering door collectieve omslagsystemen en solidariteit naar bekostiging door de individuele burger zelf.

Het ontslagrecht wordt geflexibiliseerd, de verhoging van de AOW-leeftijd gaat door, de WW verkort, uitkeringen verlaagd, lonen gematigd dan wel bevroren, de huurmarkt geliberaliseerd – lees: de oude plannen van Sybilla Dekker afgestoft – de zorgsector hervormd en het zorgpakket uitgekleed (eigen risico verhoogd, de zorg- en huurtoeslag bevroren).

De studiefinanciering gaat op de schop (ook al was het CDA daar in de campagne nog zo fel tegen) en de hypotheekrenteaftrek blijft gehandhaafd, terwijl het systeem van ontwikkelingshulp wordt versoberd.

De PVV krijgt zijn zin qua ‘linkse hobbies’: subsidies worden verlaagd of afgeschaft. Plannen als de kilometerheffing gaan niet helemaal de prullenbak in maar zullen ‘onderzocht’ blijven worden om het CDA te paaien. In de praktijk betekent het waarschijnlijk dat het plan de ijskast in gaat.

De vennootschapsbelasting wordt verlaagd, zij het niet veel om de buurlanden niet te schofferen (een al te grote verlaging zou een ‘belastingenrace naar de bodem’ uitlokken) en de regeldruk voor ondernemers verminderd.

Ook worden ministeries hoogstwaarschijnlijk samengevoegd en zullen gemeenten meer zaken zelf moeten gaan bekostigen, net als onder Balkenende-I en -II. Daar komt dan wel bij dat de onroerendzaakbelasting (OZB) gemaximeerd wordt, als het aan de VVD ligt, opdat gemeenten de rekening van de hogere kosten niet via die route  neerleggen bij de burger.

Dat kan die burger dan waarschijnlijk financieel sowieso niet aan, want de kosten van levensonderhoud zullen immers al flink gestegen zijn terwijl er een pas op de plaats gemaakt wordt qua loonontwikkeling.

Vermoedelijk zal Rutte-I al deze plannen niet meteen al willen doorvoeren. De combinatie VVD/PVV/CDA ontbeert immers een meerderheid in de Senaat en Rutte, Verhagen en Wilders zullen de kiezer niet al teveel schrik aan willen jagen zolang er nog verkiezingen voor de Eerste Kamer op stapel staan.

Geert Wilders krijgt als huiswerkopdracht mee dat hij de Provinciale Statenverkiezingen van 2011 met een flinke marge moet winnen teneinde de regering ook in de Eerste Kamer aan een meerderheid te helpen, waarna de hervormingsplannen van Rutte-I elkaar in sneltreinvaart zullen opvolgen.

Naschrift: sommigen beweren dat Balkenende-I (CDA/VVD/LPF) het eerste echte rechtse kabinet van Nederland was. Dat is niet zo: middenpartij CDA was leidend. Rutte-I wordt het eerste echte rechtse kabinet onder leiding van de VVD.

Companies are usually thought of as huge buildings with mirror-like windows through which we cannot see from the outside, or as lifeless logos. As a result, we tend to forget that businesses are run by calculating humans.

These days consumer spending is down. So is investment spending – or spending in general, for that matter – by companies. “Wait a minute!”, you say, “consumer spending is up! Look at this, for instance!” Ah, but look at where we came from. And the news coming out more recently is more bleak – that is to say, during the months of the second quarter, when the world economy was rocked by a confidence crisis due to fiscal, liquidity and solvency crises originating in Europe, and then spreading to all deficit nations.

In the first quarter of this year companies spent money on equipment and software. That’s Microsoft’s Windows7 kicking in. Yes, a lot more happened but I’m positive this had a major impact. After the replenishment of stocks in the third and fourth quarter of 2009, which saw a bump in spending, came the replacement of equipment, such as electronic equipment on the work floor: computers. Windows Vista was a disaster, companies had put off replacing the Windows XP desktops and laptops for years. But Windows7 seems a stable product, and companies finally had some money to spend after their deep and harsh spending cuts performed during the panic of the first half of 2009. And XP had really become obsolete as an operating system, especially after Microsoft essentially killed its support for it. After replenishment came replacement.

But were the companies also expanding, investing? Were they hiring new staff, setting up new operations? All evidence points to a ‘No’. Unemployment benefits requests did not come down by meaningful numbers (cleaned for US Census-effects). Capital spending levels are nowhere near those of 2007 and early 2008.

Companies cut spending in 2008 and 2009. As a result, profits went up. That money wasn’t spent. If anything, money was hoarded to finance the next round of spending cuts and reorganisations. And the companies are still raking in money, keeping costs low, not investing. So what’s going on? Are the companies really bringing that money to the bank, storing it on savings accounts? Well, why should they? Interest rates are very low, saving money isn’t very inviting. So where is the money going?

Most likely, it’s being used like it always was before the Great Credit Fest, which ran from the late 1990s all the way upto the credit crisis: to pay for everyday expenditure that keeps companies running.

Again, interest rates are low. While that may make saving money unattractive, it should make borrowing money more easy. But it hasn’t. Banks are more reluctant to borrow money to both consumers and companies. That is to say, the credit business has returned to more normal conditions. Banks take more time to consider credit requests, they demand more information and they’ve become a lot more critical of proposed business plans and models presented to them – just like they’re more critical of consumers who want to buy a house.

During the late 1990s companies were pressed to deliver more dividend to their shareholders. Interest rates were kept low, and it became attractive to finance running operations with credit from banks. The ‘money mix’ – the mix of money flows from their various origins – changed: the percentage of borrowed money rose relative to the company’s own cash. Injecting cheap liquidity from outside freed up money which was used to invest or paid out as dividend. Next came expansion, for which borrowed money was also used.

All that has changed. Companies aren’t hoarding cash only because  of some fear about the future, but because the money mix within the companies has returned to normal, pre-1990s levels. The humans running the companies are once again learning how to run things with clean cash on hand, not with credit. They have to. If a company’s running operations used to be financed by rolling over loans for 10, 20 or even 80 or 100% of the running costs, then those companies are now busy retooling the money flow to those operations.

Like consumers, the humans running the companies are learning to stop resorting to credit cards. The question now is when the companies will be done rearranging the money mix and will begin to start investing again. If companies were financed for 10, 20, 30% or even more, that could take some time. As always, we’ll have to look to the end of the third quarter and the holiday season consumer spending in the fourth of this year.

Consider the dire predicament of the US economy. For all the laughter about ‘ old and dead Europe’ , however true such criticism about the Old Continent may be, the United States seem to be in even bigger trouble.

The US economy is between a rock and a hard place. Consumers and companies aren’t spending money, as they simply have little money to spend now that the credit waterfall has – quite rightly – changed into a mere drizzle. Relying on consumer spending therefore won’t cut it. The economy is thus not aided by domestic demand; that’s the rock.

The second pillar  that normally supports a recovery is the exports economy – but alas, the US still imports many more goods and services than it exports elsewhere. The US trade deficit is enormous. This trade deficit is the hard place.

Unable to lean on either domestic support or exports, little else but massive government spending is available as the sole option to keep the economy going. Money simply has to come from somewhere. Aside from providing a pillow to allow a soft landing after a crisis, government spending – in a Keynesian way of thinking – ordinarily also pushes investments, which in turn creates money, which then creates demand, and which then gets the wheels of the economy spinning on its own.

The problem with the US economy is that the wheels are old and rusty. They were never replaced with light and shiny new ones. Whatever the US is manufacturing simply isn’t in demand, and even if there is such a high-demand product, such as the iPhone 4 or a computer operating system like Windows 7, it is manufactured, assembled  or massively multiplied outside of the United States, thus not resulting in jobs that provide many Americans with money to spend.

The simple truth is that the base of the US economy never really moved with the times, and neither politicians or voters cared. The best (or worst?) examples are the US automobile companies. Only after they were faced with annihilation and ultimately saved by the Obama administration did companies like General Motors and Ford realize that they had to change their ways. The car industry is now leaner than ever while innovation levels are top-notch. Those companies are willing to take risks again because they understand that they must be at the forefront, outpacing the competition.

The problem with the stimulus isn’t the stimulus. President Obama is probably right when he says that the country would have been worse off if it hadn’t been for the stimulus that kept jobs from being destroyed. But given the state of the US economy, which is still largely based on an outdated manufacturing model in many sectors, the stimulus didn’t do much else but keep large parts of a dying economic infrastructure from collapsing completely.

What is needed is for the US economy to partly reinvent itself, like the automobile companies did. Obama knows this. During the presidential election campaign of 2008 he repeatedly said that the United States should try to take the lead in certain economic sectors, such as inventing environmentally friendly products and new concepts for alternative energy sources. Obama let the world know that he understood that the US had to move into new and different directions in order to once again take the lead in new economic sectors, even creating them if necessary.

Economists like Meltzer criticize Obama for just keeping the patient alive. That’s the wrong line of attack. What Obama should be criticized for is that he isn’t teaching the patient how to get up and walk, even though he promised he would.

On the other hand: the guy has been in office for only 1,5 years while he’s had to deal with an economy where time has stood still for ages in some places. Cut him some slack. Aside from that, showing the economy ways to get its mojo back requires more government intervention, such as guidance, which is what many economists in the US (like Meltzer) don’t like.

But those are new rocks and hard places. Let’s give Obama a chance to deal with the current ones first.

En zo blijft er weinig keuze meer over voor Uri Rosenthal, de door de VVD aangewezen informateur. Na het klappen van de informatie voor een VVD/PVV/CDA-kabinet is hij terug bij af. Hij heeft de keuze tussen Apart (VVD/PvdA/D66/Groenlinks, ook wel bekend als PaarsPlus), Grijs (VVD/PvdA/CDA) of – heel exotisch – de ‘ Baskische coalitie’  van rood, wit en groen  (PvdA/CDA/SP/Groenlinks). Een fikse puzzel.   Vooralsnog kiest de VVD uiteraard het liefst voor de Grijze coalitie.

“Dat is geen optie.” Dat zei PvdA-leider Job Cohen vlak na de verkiezingen van 9 juni over een nationale coalitie van VVD/PvdA/CDA. Voor een PvdA’ er is dat logisch: de linksige PvdA zou ingesloten worden, overvleugeld zijn door twee rechtse partijen, de VVD en het CDA. Daar zit Cohen niet echt op te wachten.

Voor Mark Rutte, partijleider van de VVD, geldt omgekeerd hetzelfde in een PaarsPlus-combinatie: de rechtse VVD zou in een kabinet overvleugeld worden door drie progressieve paertijen, te weten D66, Groenlinks en natuurlijk de PvdA — al is D66 eerder rechts dan links waar het op sociaal-economische kwesties aankomt.

Daar komt nog bij dat ook een combinatie van VVD, PvdA, Groenlinks en D66 op dit moment niet kan rekenen op een meerderheid in de Eerste Kamer. Dat is een serieus probleem, want zo een kabinet zou dan afhankelijk zijn van de nukken van een paar oppositiepartijen in de Senaat.

De laatste, meest exotische combinatie is die van PvdA, SP, CDA en Groenlinks, de zogenaamde ‘Baskische Optie’, naar de kleuren van de Baskische vlag. Er zijn dromers ter linkerzijde die zo’n coalitie zeer zien zitten, maar het CDA zal nooit instemmen met een coalitie met de in haaar ogen ‘ultralinkse’  Socialistische Partij.

En toch valt er voor iedere coalitie wel iets te zeggen.

Grijs – De meest realistische want a-politieke optie lijkt toch die van VVD, PvdA en CDA. Ja, de PvdA zou door twee rechtse partijen ingeklemd worden maar dat kan ruimschoots worden gecompenseerd door het premierschap aan PvdA-leider Cohen te laten. Een VVD’ er zou dan op de belangrijke post Financiën komen, een CDA’er op de evenzo belangrijke post Sociale Zaken (Piet Hein Donner kan dan blijven zitten), en VVD-leider Mark Rutte blijft fractievoorzitter in de Tweede Kamer. De PvdA zou dan wel zoiets als de verkorting van de WW en de flexibilisering van het ontslagrecht moeten pikken – iets waar het CDA mee in kan stemmen – terwijl de VVD akkoord zal moeten gaan met een beperking van de hypotheekrenteaftrek. Is het niet door aantasting van de aftrek zelf, dan wel door de toch al ingezette verhoging van het eigenwoningforfait — een idee van de Partij van de Arbeid waar het CDA in de vorige regering mee instemde.

Op sociaal-cultureel niveau ontlopen de VVD, de PvdA en het CDA elkaar niet veel. Ook over de aanpak van de criminaliteit en veiligheid denken de drie partijen hetzelfde; men verschilt vooral in accenten die elkaar aanvullen.

PaarsPlus – Paars+, de ‘Werk, Werk, Werk’-coalitie. Mark Rutte van de VVD mag dan misschien hebben aangegeven dat de verschillen tussen zijn partij en de PvdA groot zijn, dat neemt niet weg dat ze op één belangrijk vlak hetzelfde doel hebben en dat is het creëren van zoveel mogelijk (solide) banen. De VVD wil dat doen door uitkeringen aan de onderkant van de inkomensschaal te beperken, de PvdA stelt dat dat niet kan als je niet eerst banen creëert waar mensen uit een uitkeringssituatie naartoe kunnen vloeien. Dus kunnen de PvdA en de VVD elkaar vinden op het snijvlak tussen bezuiniging en investering, daarbij geholpen door Groenlinks en D66.

VVD’ers hebben bezwaar tegen PaarsPlus omdat hun partij overvleugeld zou worden door ‘linkse’ partijen. Dat is onzin. Ten eerste is de premier, dus de regisseur, van VVD-huize, en ten tweede heeft bijvoorbeeld D66, maar zélfs Groenlinks meer met de VVD gemeen op het vlak van arbeidsmarktflexibiliteit dan met de PvdA.

Op sociaal-cultureel gebied toont het prille college van PvdA, VVD en Groenlinks in Amsterdam aan flink te kunnen doorpakken op het gebied van Eerlijkheid door Rechtvaardigheid. Enig nadeel: deze coalitie heeft geen politieke meerderheid in de Senaat.

Om deze optie te laten slagen is het waarschijnlijk handig als de PvdA Han Noten of Wouter Bos naar voren schuift als tweede informateur naast VVD’er Uri Rosenthal, eventueel gesecondeerd door Leo Platvoet of Wim de Boer (Groenlinks) en Laurens-Jan Brinkhorst (D66). Paars+ zou geen meerderheid hebben in de Senaat, maar oppositiepartij CDA zou het wel heel moeilijk vinden om tegen sociaal-economisch beleid te stemmen waar het zich goed in zou kunnen vinden.

Baskische Optie – De ‘Baskische Coalitie’  – vernoemd naar de Baskische regionale vlag – tenslotte is de ‘nucleaire optie’ die de koningin waarschijnlijk pas als laatste geadviseerd zal willen krijgen als de voorgaande mogelijkheden zijn uitgeput: een regering bestaande uit PvdA, CDA, SP en Groenlinks. Met een meerderheid van 76 zetels is zo’n coalitie getalsmatig mogelijk maar politiek fragiel. In de Senaat zouden de partijen wel over een comfortabele meerderheid (51 zetels van de 75) beschikken. Maar het CDA zou zich in zo’n coalitie uiterst ongemakkelijk voelen, ook al omdat de rechtse oppositiepartijen D66, VVD en PVV vrij spel zouden hebben.

Bovendien is het de vraag welke noodzakelijke hervormingen zo’n kabinet zou willen doorvoeren. De hypotheekrenteaftrek zou voor de hoogste inkomens zeker worden aangepakt, maar hoe zou het de verhoging van de AOW-leeftijd vergaan, en de aanpak van de huurmarkt? Politiek gezien is zo’n coalitie hoe dan ook uiterst instabiel. Met name het CDA zou telkens de aanvechting hebben om zich electoraal te verweren tegen aanvallen van de kant van de VVD en de PVV.

PaarPlus heeft qua sociaal-economische hervormingsgezindheid waarschijnlijk de beste kaarten, terwijl de partijen het (net zoals de PvdA, de VVD en Groenlinks in Amsterdam) eens zouden moeten worden over een sociaal-culturele agenda. De combinatie VVD/PvdA/CDA is in de peilingen het minst populair maar heeft qua aantal zetels het beste draagvlak, terwijl de Baskische Optie vermoedelijk een kort leven beschoren is omdat vooral het CDA zich er niet best bij zou voelen, en de PvdA nauwelijks het licht gunt in de ogen van concurrenten SP en Groenlinks.

Wie zijn oor wel eens te luisteren heeft gelegd bij LPF-, SP- en PVV-stemmers, heeft vast wel eens de volgende citaten gehoord: “er verandert toch niks”, “het maakt niet uit op wie je stemt”, “het is één pot nat”, “graaiers”, etcetera. Vaak kunnen de toehoorders niet veel met zulke opmerkingen. De elite snapt het niet, rechtse mensen roepen al snel dat “dat volk” gewoon notoir ontevreden is, de linkse kerk wil ze doodknuffelen, maar niemand begrijpt echt wat die mensen eigenlijk bedoelen als ze al die bekende oneliners uitbraken.

Misschien ligt het antwoord wel bij ons coalitiesysteem. Wat betreft ‘t “het maakt niet uit op wie je stemt want er verandert toch niks”: wat nu als die mensen gewoon gelijk hebben?

Ga maar na. Een voorbeeld. Balkenende-II (CDA/VVD/D66) hervormde het stelsel van gezondheidszorgverzekeringen. Oppositiepartij PvdA van Wouter Bos riep dat hij die hervorming zou gaan terugdraaien als de PvdA aan de macht zou komen. Dat laatste gebeurde, maar het eerste niet; de PvdA ging regeren met het CDA, de initiators van die hervorming, en dus werd hij niet teruggedraaid.

Of ga wat verder terug in de tijd. De twee Paarse kabinetten verruimden de winkelsluitingstijdenwet, waardoor veel winkels onder bepaalde voorwaarden ook op zondagen open mochten. Ook werd de euthanasie- en abortuswetgeving liberaler onder Paars. Het CDA zwoer dat het daar allemaal iets aan zou doen, als het aan de macht kwam. Maar toen het CDA weer tot de regering toetrad in 2002, deed het dat onder andere met de ‘Paarse’ partij de VVD, die in de formatie voorkwam dat al die verruimingen door het CDA werden teruggedraaid.

Kijk verder terug in de tijd en je kan niet anders constateren dan dat er sinds de Tweede Wereldoorlog altijd partijen toetraden tot nieuw te vormen kabinetten die ook al in de voorgaande kabinetten hadden gezeten. En uiteraard eisten die partijen tijdens de formatie steevast dat hun beleid uit het vorige kabinet niet werd teruggedraaid.

Ik ben geen politicoloog en heb het niet uitgezocht, maar ik durf te wedden dat als je terugkijkt naar wat er de afgelopen jaren eigenlijk terecht gekomen is van beloftes van oppositiepartijen om beleid van kabinetten terug te draaien, daar maar bar weinig van terecht gekomen is.

Als de populaire oppositiepartijen steevast teleurstellen en hun beloften van terugdraaien of stevig aanpassen van impopulair beleid niet nakomen, en dat zijn in de loop der tijd zowel linkse als rechtse oppositiepartijen geweest, dan moet je niet raar staan te kijken als een deel van de kiezers inderdaad cynisch en boos wordt. Het zou ook kunnen verklaren waarom een grote groep kiezers van de PvdA via de LPF (rechts) en de SP (heel links) bij de PVV (sociaal-cultureel in ieder geval erg rechts) en de VVD (vooral sociaal-economisch rechts) uitkomen.

Het Nederlandse gepolder van de coalitieregeringen wordt vaak geprezen om zijn stabiliteit van beleid. Dat is inderdaad een pluspunt. Maar de lovende dames en heren politici moeten niet gek staan te kijken als de keerzijde van die medaille hen soms keihard in het gezicht slaat.

Arme Mark Rutte. Kiest hij voor een kabinet met CDA en PVV, dan is de kans op een vleugellam kabinet levensgroot. Kiest hij toch voor PaarsPlus, met PvdA, D66 en Groenlinks, dan is een meerderheid in de senaat binnen handbereik maar kan hij de door hem zo vurig gewenste omschakeling van Nederland naar zijn marktliberale ideaalbeeld nauwelijks realiseren.

Stel, Mark Rutte formeert zijn kabinet met CDA en PVV. Het regeerakkoord, met daarin zware bezuinigingen en hervormingen, wordt gepresenteerd. En net als in 2002 en 2003, toen de rechtse hervormingskabinetten van CDA/VVD/LPF en CDA/VVD/D66 hun plannen presenteerden, rolt er een schokgolf door Nederland die velen in de peilingen naar de PvdA drijft.

Het CDA en D66 lekten toen veel kiezers naar de gematigd linkse partij van Wouter Bos. Rutte ziet al voor zich hoe tegen zo’n achtergrond de provinciale statenverkiezingen plaatsvinden, waaruit de Eerste Kamer voortkomt: de PvdA, Groenlinks en de SP winnen fors, daarmee genoeg zetels winnend om samen met senatoren van andere oppositionele partijen alle hervormingsvoorstellen van het kabinet te blokkeren. Gevolg: Rutte’s kabinet is vleugellam.

Dat kan Rutte voorkomen door het eerste regeerakkoord gematigd te laten zijn qua hervormingen en bezuinigingen. Rutte’s kabinet lijkt minder hard te willen saneren, de VVD en het CDA verliezen niet al te veel zetels bij de provinciale statenverkiezingen, de PVV komt voor het eerst sterk vertegenwoordigd in de senaat en de schade kan meevallen.

Maar dan zit er al wel een VVD/CDA/PVV-kabinet. Zelfs zonder een hard bezuinigingsprogramma kan alleen al de aanwezigheid van de PVV in een kabinet voldoende zijn om mensen naar de linkse partijen te drijven, al was het maar omdat alle rechtse partijen in de regering zitten. Het CDA, nu al gehalveerd, zal daar niet op zitten te wachten en zelfs de VVD is tot op het bot verdeeld over regeringsdeelname. Alexander Pechtold van D66 verwelkomt de protesterende VVD’ers met open armen, Job Cohen aait de binnenstromende linkse CDA-kiezers graag vaderlijk over hun bolletje.

De sleutel ligt hoe dan ook in de regeerakkoorden die Rutte, Verhagen en Wilders zouden sluiten. Hoe gematigder die zijn, hoe minder kans er is op onrust. De vraag is of Rutte en Wilders zich zo in kunnen houden. Ras-opportunist Wilders vermoedelijk wel – de man die 16 jaar lang deel uitmaakte van de rechtervleugel van de VVD en zich nu opstelt als kampioen van oud-linkse sociaal-economische ideeën, geeft zijn breekpunten maar al te graag weg voor het regeringspluche. (Zie zijn AOW-standpunt.)

Maar het grootste dilemma is voor Rutte. Zal hij zich in kunnen houden en de kans laten varen om echt VVD-beleid te maken?

Alle politieke partijen die niet ‘VVD’ heten trekken zich de haren uit het hoofd over de vraag: ‘hoe veranderen wij het onderwerp van gesprek?’ Ze proberen van alles. D66 en het CDA roepen opeens breekpunten uit, de PvdA van Job Cohen probeert het beeld van Cohen als fatsoenlijke leider te verbinden aan het onderwerp economie – Cohen als iemand die ‘fatsoenlijk bezuinigt’, of zoiets – en Jan Peter Balkenende heeft gewoon helemaal géén boodschap en probeert de VVD maar af te schilderen als ‘te rechts’ en de PvdA als ‘te links’.

Maar de kracht van Rutte is niet het probleem, de partijen zélf zijn het probleem. Zij hebben op het onderwerp economie eenvoudig niet zo’n kraakheldere boodschap kunnen neerzetten als de VVD, die vanaf dag één niet bang was om de meest extreme posities in te nemen op het vlak van bezuinigingen en saneringen. Die duidelijkheid appelleert, de onduidelijkheid doet de aanhangers van de andere partijen twijfelen.

Associaties
Hoe goed het de VVD gelukt is? Ga zelf maar na. Maak je hoofd even leeg. Denk even aan andere dingen, alles behalve politiek. Neem een paar seconden de tijd.

Kop leeg? Klein testje: ik noem namen van lijsttrekkers. Bedenk bij iedere naam, snel achter elkaar, welke boodschap jij direct met de naam associeert.

• Mark Rutte.
• Job Cohen.
• Jan Peter Balkenende.

Ik gok er een goede fles wijn op dat veruit de meesten onder jullie bij het zien van de naam Mark Rutte dachten aan economie, banen en/of bezuinigingen. Bij  Job Cohen iets van leiderschap, rust, kalmte, boel bij elkaar houden, thee drinken misschien. Bij Jan Peter Balkenende zeer waarschijnlijk iets in de sfeer van ‘mislukt’, ‘gefaald’, ‘drie kabinetten laten vallen’ of ‘weet niet’.

Hoe dan ook dachten de meesten onder jullie bij Cohen en Balkenende niet onmiddellijk aan ‘economie’ of ‘banen’, en dáár zit de crux. Want op dit moment overheersen de economie en de vraag ‘hoe moet het nu verder’ de gedachten van de meeste kiezers. Willen Cohen of Balkenende een kans maken om hun partij tot de grootste te maken, dan zullen ze op het onderwerp ‘economie’ met een kraakheldere boodschap moeten komen.

Compassie
Misschien dat de partijen, bij gebrek aan kennis, maar eens over de landsgrenzen moeten kijken. In 2000 won George W. Bush de verkiezingen door zichzelf een ‘compassionate conservative’ te noemen. Conservatieven zijn – in de Amerikaanse context en even plat gezegd – harde, rechtse bezuinigers die weinig op hebben met de armen.

Door zichzelf een conservatief met compassie voor de armen en het milieu te noemen, neutraliseerde Bush effectief veel weerstand tegen zijn persoon. Rutte doet nu exact hetzelfde door glashard te zeggen dat de VVD sociaal is en zorgt voor de sociaal zwakkeren, ook al bewijzen zelfs de eigen berekeningen van de effecten van het VVD-verkiezingsprograma naar aanleiding van de beruchte Netwerk-uitzending dat bijvoorbeeld bijstandsmoeders er in inkomen op achteruit gaan.

Dat is het onderwerp waar de andere partijen, vooral ter linkerzijde, nog zetels op kunnen winnen: het sociale verhaal. Als het hen lukt de VVD neer te zetten als een asociale partij die ‘bijstandsmoeders pakt’, kunnen zij zichzelf profileren als partijen die zorg dragen voor méér dingen dan alleen de economie.

Maar dat neemt nog steeds niet weg dat die partijen op dit moment geen appellerende boodschap hebben. Dat is iets waar zij zich ernstig zorgen om moeten maken. Bush en de zijnen lukte het immers ook om jarenlang de Amerikaanse politiek te domineren omdat het de Democraten ontbrak aan een boodschap: voorwaar een angstbeeld van jewelste voor Cohen, Halsema, Balkenende, Pechtold en Roemer.

Update: Om aan te geven hoe groot het probleem vooral aan de linkerkant is, bladerde ik in mijn geschiedenisfavorites terug naar de verkiezingen van 1998. Toen scoorde de VVD in de Tweede Kamer 38 zetels en het CDA 29. De Christen- democraten deden het toen zelfs nog iets beter dan ze dezer dagen doen, met tussen de 23 en 27 zetels in de peilingen.

Maar kijk eens: de PvdA behaalde toen een monsterscore van 45 zetels, D66 14, Groenlinks 11 en de SP 5. Het verschil tussen toen en nu: Geert Wilders. Tussen 2002 — de opkomst en dood van Fortuyn — en nu gingen PvdA-stemmers achtereenvolgens via de Fortuyn/LPF naar de SP en toen – gedeeltelijk – door naar Wilders. Deze verkiezingen vloeien zelfs kiezers van Wilders naar de VVD van Mark Rutte nu hij steeds het sociale profiel van zijn partij benadrukt.

Dit artikel werd eerder gepubliceerd op DeJaap.nl

We gaan de lijsttrekkers even af aan de hand van het rijtje ‘Doelen’ zoals hier, in de voorbeschouwing, werd opgesteld.

- Rutte: hij is de terechte winnaar. De VVD-leider deed precies wat er van hem verwacht werd: hij maakte geen fouten, en verdedigde zich relatief goed tegen de verwachte aanvallen van Jan Peter Balkenende en Geert Wilders, zijn grootste concurrenten op rechts.

Hij onderscheidde zich van Wilders, en viel – zoals verwacht – Cohen aan om zijn rechtse profiel smoel te geven in de ogen van zijn doelgroep. Hij deed, kortom, precies wat zijn beoogde kiezers van hem verwachtten. Wellicht dat hij door fouten van Wilders nu zelfs meer PVV-stemmers in zijn kamp mag verwelkomen. Rutte is een winnaar van het debat.

- Jan Peter Balkenende: deels geslaagd in zijn opzet om in te breken bij Rutte. Het CDA lekt kiezers naar de VVD en dat moet Balkenende keren. Zijn opmerking dat de VVD “ouderen keihard laat vallen” was een overduidelijke poging om oudere CDA-kiezers — en daar zijn er veel van — binnen het CDA-hek te houden.

Maar hij slaagde minder goed in zijn andere opdracht, namelijk zich opstellen als het ’sociale geweten van rechts’, in de hoop op die manier aantrekkelijk te worden voor kiezers in het midden die het in Cohen niet zien zitten. Strepen we het pluspunt weg tegen het minpunt, dan heeft Balkenende gewonnen noch verloren.

- Job Cohen: en twijfelen over Cohen, daar hebben die kiezers reden toe. Want ja, het was Cohen’s eerste grote televisiedebat en dus stond hij  met 1-0 achter nog voor het debat begon. Dat neemt niet weg dat hij weinig initiatief nam en zich vaak liet wegzetten. Er was één sterk moment toen hij debatteerde met Wilders en hier en daar had hij een leuke kwinkslag. Maar zijn gebrek aan debatervaring brak hem op toen hem een technische uitdaging over de zorgtoeslag kreeg.

Tijdens zijn pitch aan de kiezer bleken zijn argumenten tweeledig: ‘iedereen telt mee’, en ’stem op mij, want anders winnen VVD en CDA’. Het laatste is een negatief argument, en zo’n argument is voor de meeste kiezers geen goede motivatie. Cohen heeft vast geen kiezers weggejaagd, maar ook zeker geen nieuwe kiezers aangetrokken met dit debat, en dus heeft hij zijn doel niet bereikt. Cohen moet meer doen dan de nul houden, mensen moeten nu in zijn boodschap gaan geloven; hij brengt geen begeisterung. Cohen is daarmee een verliezer van het debat.

- Geert Wilders: veel geschreeuw, weinig wol. Al met al is heeft hij weinig meer gedaan dan zich onbeschoft gedragen en Rutte, Balkenende en Cohen wegzetten als te soft op het gebied van immigratie en integratie, en te hard op sociaal gebied. Dat is voor zijn harde kern supporters gefundenes Fressen, maar Wilders weet dat die kerngroep kiezers veel kleiner is dan zijn potentieel: maanden geleden stond hij nog op 27 zetels, inmiddels zijn daar 10 van weggesnoept door Rutte.

Het weglopen tijdens een één-op-één debat met Cohen heeft hem geen winst opgeleverd, maar vermoedelijk juist twijfelende Wilders-stemmers extra gemotiveerd om op de beschaafde Mark Rutte te gaan stemmen. Dat was onverstandig. Hij heeft daarmee zijn doel — kiezers terughalen van bij de VVD — hoogstwaarschijnlijk niet gehaald en daarmee is Wilders een verliezer van het debat.

In zijn algemeenheid kan, ook ondanks de winst van Rutte, geen duidelijke winnaar aangewezen worden. Geen van de vier lijsttrekkers wist tijdens het debat de kijker in vervoering te brengen. Betwijfeld mag worden of de heren de zwevende kiezer hebben kunnen overtuigen om eens in hun winkel te komen kijken. Het debat was gespannen, een kakofonie van gebakkelei en jij-bakken, met niemand die boven de herrie uit steeg en de rest achter zich liet.

De constellatie van het eerste debat zal zijn dat Cohen eigenlijk in zijn eentje staat tegen de ‘rechtse’ lijsttrekkers Rutte, Balkenende en Wilders. Dat geeft Cohen gek genoeg een voordeel bij de kijker van het debat, want hij krijgt bij voorbaat van de links-angehauchte kijker de ‘sympathy vote‘ omdat hij in de minderheid is.

DOELEN VAN DE LIJSTTREKKERS:
- Balkenende: stemmen terughalen bij de VVD, en in mindere mate bij de PvdA. Grootste lek zit aan de VVD-kant. Initiatief behouden. Vooral inzetten op fatsoen, de VVD wegzetten als extremistisch.

- Wilders: stemmen terughalen die wegvloeien naar VVD. Zichzelf profileren door de anderen weg te zetten als softe has-beens.

- Cohen: initiatief nemen. Zichzelf neerzetten als leider door te stoppen met alleen incasseren en pareren, en terrein te gaan claimen. Cohen zal meer moeten gaan doen dan hopen dat mensen hem zien als de leider op links die Rutte uit het Torentje gaat houden; mensen moeten eerst in hem gaan geloven.

- Rutte: geen fouten maken, zich niet laten verlokken tot extremiteiten in het onvermijdelijke schreeuwgevecht met Wilders (met wie Rutte het persoonlijk overigens prima kan vinden), opstellen als ‘beschaafd rechts’.

SOCIAAL-CULTURELE ONDERWERPEN:
Rutte & Wilders zijn concurrenten en zullen apart van elkaar Cohen bashen. Wilders moet tegelijkertijd de verschillen tussen hem en de VVD duidelijk maken en voor zijn kiezers bewijzen dat VVD soft is op immigratie en integratie. Wilders loopt hiermee het gevaar zichzelf onverkiesbaar te maken voor groepen kiezers door té extremistische posities in te nemen.

Maar een ontketende Wilders biedt een opening voor Job Cohen om zich te profileren. Hij  kan zichzelf neerzetten als de redelijke antipool van Wilders. Daarbij moet Cohen wel concurreren met Balkenende, die vast van plan is te zorgen dat hij, en niet Cohen zich kan tooien met de morele leiderschapsmantel. Cohen zal het nog moeilijk krijgen om zichzelf te onderscheiden van Balkenende. Maar misschien hoeft dat ook helemaal niet, daar Cohen in de ogen van kiezers volgens peilingen sowieso al meer leiderschapskwaliteiten toegedicht worden dan aan Balkenende.

Cohen voelt zich het meest in zijn element bij de sociaal-culturele onderwerpen integratie, immigratie en veiligheid. Rutte zal zijn aanvallen op Cohen voortzetten onder het motto ‘gebutst metaal verliest zijn glans’. Daarmee neemt Rutte wel een risico want Cohen kan de debatkijker er fijntjes aan herinneren dat hij op het gebied van veiligheid met veel plezier samenwerkte met de VVD in het Amsterdamse college.

Maar Cohen zal zondag vooral een slijpsteen zijn waar Rutte zich in de ogen van de kijker rechts aan kan scherpen. Hij moet afstand nemen van Wilders, maar tegelijkertijd Cohen bashen om weer genoeg rechts over te komen.

SOCIAAL-ECONOMISCHE ONDERWERPEN:
Balkenende zal zijn aanvallen op Rutte, ingezet op vrijdag, doorzetten. Balkenende heeft geen keuze en niks te verliezen, hij móet de aanval kiezen. Rutte werd in het Radio1-debat van vrijdag in een hoek gedrukt en de VVD-campagnestaf snapt dat als Rutte zich dat weer laat overkomen, Balkenende stemmen zal gaan afsnoepen. Helemaal nu Balkenende  de VVD rechts ingehaald heeft door tijdens het debat het CDA-verkiezingsprogramma aan te passen en van de hypotheekrenteaftrek een breekpunt te maken.

Rutte kan hier moeilijk overheen: als het Balkenende lukt om van de HRA weer het hoofdonderwerp te maken tijdens zijn debatmoment met Rutte, laat de laatste zich weer wegzetten. Er is wel één opening voor Rutte, dankzij uitspraken van CDA-minister Jan Kees de Jager in de uitzending van Nova vrijdagavond.

Het CDA wil de verhoging van het eigenwoningforfait niet terugdraaien. Dat was een PvdA-voorstel dat het vorige kabinet overnam, en het CDA wil dat in ere houden, zei De Jager. Dat is een inkoppertje: Rutte kan en zal dit – met enig recht – afschilderen als een verhulde belastingheffing die eigenlijk een indirecte beperking van de hypotheekrenteaftrek is. Zo is het destijds immers ook verkocht door de PvdA, en het CDA bleek daar niet tegen.

Cohen kan punten scoren door zich pro-actiever op te stellen en op beschaafde wijze de aanval te kiezen tegen de VVD en het CDA. Voor een PvdA’er bieden de verkiezingsprogramma’s van die twee partijen daarvoor genoeg aanknopingspunten, waar de PvdA tot nu toe weinig gebruik van heeft gemaakt.

Wilders heeft het meeste te verliezen op sociaal-economisch gebied. Een groot aantal punten heeft hij overgenomen van de SP, zoals het behoud van de AOW-leeftijd op 65 en het behoud van de zorgtoeslag en laag eigen risico. Maar Wilders kan Rutte net als Balkenende om de oren slaan met de hypotheekrenteaftrek, die Wilders ook als breekpunt ziet.

Tenzij er iets wezenlijks verandert, zoals een Cohen die opeens assertief wordt en meer doet dan alleen ‘de nul houden’, valt het meeste vuurwerk wederom te verwachten tussen Rutte en Wilders, en Rutte en Balkenende.