Door de stilte die Mark Rutte, Maxime Verhagen en Geert Wilders in acht nemen is het koffiedik in Den Haag uit de kast gehaald. Wat voor kabinet kunnen we verwachten?, is de grote vraag. Komt er een volledig kabinet, met alle drie de partijen, of een minderheidskabinet, met gedoogsteun van de PVV of het CDA? Leuke vragen voor aan de borreltafel, maar vrij irrelevant. Vele malen interessanter is wat er in het regeerakkoord komt te staan. Ik voorspel dat het vrij herkenbaar zal zijn, want Rutte zal grotendeels verder willen gaan waar hervormingskabinet Balkenende-II (CDA/VVD/D66) ophield.

De VVD  staat te popelen om in zee te gaan met het CDA en de PVV. Eindelijk kunnen de dames en heren realiseren wat zij al zo lang ambiëren: het creëren van het eerste, echt rechtse kabinet sinds de Tweede Wereldoorlog.  Ten langen leste kan de VVD linkse lovebabies de nek omdraaien.

Rutte-I zal vooral rijk zijn aan sociaal-economische plannen, veel minder aan sociaal-culturele. Er zal in zijn algemeenheid een verschuiving plaatsvinden van financiering door collectieve omslagsystemen en solidariteit naar bekostiging door de individuele burger zelf.

Het ontslagrecht wordt geflexibiliseerd, de verhoging van de AOW-leeftijd gaat door, de WW verkort, uitkeringen verlaagd, lonen gematigd dan wel bevroren, de huurmarkt geliberaliseerd – lees: de oude plannen van Sybilla Dekker afgestoft – de zorgsector hervormd en het zorgpakket uitgekleed (eigen risico verhoogd, de zorg- en huurtoeslag bevroren).

De studiefinanciering gaat op de schop (ook al was het CDA daar in de campagne nog zo fel tegen) en de hypotheekrenteaftrek blijft gehandhaafd, terwijl het systeem van ontwikkelingshulp wordt versoberd.

De PVV krijgt zijn zin qua ‘linkse hobbies’: subsidies worden verlaagd of afgeschaft. Plannen als de kilometerheffing gaan niet helemaal de prullenbak in maar zullen ‘onderzocht’ blijven worden om het CDA te paaien. In de praktijk betekent het waarschijnlijk dat het plan de ijskast in gaat.

De vennootschapsbelasting wordt verlaagd, zij het niet veel om de buurlanden niet te schofferen (een al te grote verlaging zou een ‘belastingenrace naar de bodem’ uitlokken) en de regeldruk voor ondernemers verminderd.

Ook worden ministeries hoogstwaarschijnlijk samengevoegd en zullen gemeenten meer zaken zelf moeten gaan bekostigen, net als onder Balkenende-I en -II. Daar komt dan wel bij dat de onroerendzaakbelasting (OZB) gemaximeerd wordt, als het aan de VVD ligt, opdat gemeenten de rekening van de hogere kosten niet via die route  neerleggen bij de burger.

Dat kan die burger dan waarschijnlijk financieel sowieso niet aan, want de kosten van levensonderhoud zullen immers al flink gestegen zijn terwijl er een pas op de plaats gemaakt wordt qua loonontwikkeling.

Vermoedelijk zal Rutte-I al deze plannen niet meteen al willen doorvoeren. De combinatie VVD/PVV/CDA ontbeert immers een meerderheid in de Senaat en Rutte, Verhagen en Wilders zullen de kiezer niet al teveel schrik aan willen jagen zolang er nog verkiezingen voor de Eerste Kamer op stapel staan.

Geert Wilders krijgt als huiswerkopdracht mee dat hij de Provinciale Statenverkiezingen van 2011 met een flinke marge moet winnen teneinde de regering ook in de Eerste Kamer aan een meerderheid te helpen, waarna de hervormingsplannen van Rutte-I elkaar in sneltreinvaart zullen opvolgen.

Naschrift: sommigen beweren dat Balkenende-I (CDA/VVD/LPF) het eerste echte rechtse kabinet van Nederland was. Dat is niet zo: middenpartij CDA was leidend. Rutte-I wordt het eerste echte rechtse kabinet onder leiding van de VVD.

En zo blijft er weinig keuze meer over voor Uri Rosenthal, de door de VVD aangewezen informateur. Na het klappen van de informatie voor een VVD/PVV/CDA-kabinet is hij terug bij af. Hij heeft de keuze tussen Apart (VVD/PvdA/D66/Groenlinks, ook wel bekend als PaarsPlus), Grijs (VVD/PvdA/CDA) of – heel exotisch – de ‘ Baskische coalitie’  van rood, wit en groen  (PvdA/CDA/SP/Groenlinks). Een fikse puzzel.   Vooralsnog kiest de VVD uiteraard het liefst voor de Grijze coalitie.

“Dat is geen optie.” Dat zei PvdA-leider Job Cohen vlak na de verkiezingen van 9 juni over een nationale coalitie van VVD/PvdA/CDA. Voor een PvdA’ er is dat logisch: de linksige PvdA zou ingesloten worden, overvleugeld zijn door twee rechtse partijen, de VVD en het CDA. Daar zit Cohen niet echt op te wachten.

Voor Mark Rutte, partijleider van de VVD, geldt omgekeerd hetzelfde in een PaarsPlus-combinatie: de rechtse VVD zou in een kabinet overvleugeld worden door drie progressieve paertijen, te weten D66, Groenlinks en natuurlijk de PvdA — al is D66 eerder rechts dan links waar het op sociaal-economische kwesties aankomt.

Daar komt nog bij dat ook een combinatie van VVD, PvdA, Groenlinks en D66 op dit moment niet kan rekenen op een meerderheid in de Eerste Kamer. Dat is een serieus probleem, want zo een kabinet zou dan afhankelijk zijn van de nukken van een paar oppositiepartijen in de Senaat.

De laatste, meest exotische combinatie is die van PvdA, SP, CDA en Groenlinks, de zogenaamde ‘Baskische Optie’, naar de kleuren van de Baskische vlag. Er zijn dromers ter linkerzijde die zo’n coalitie zeer zien zitten, maar het CDA zal nooit instemmen met een coalitie met de in haaar ogen ‘ultralinkse’  Socialistische Partij.

En toch valt er voor iedere coalitie wel iets te zeggen.

Grijs – De meest realistische want a-politieke optie lijkt toch die van VVD, PvdA en CDA. Ja, de PvdA zou door twee rechtse partijen ingeklemd worden maar dat kan ruimschoots worden gecompenseerd door het premierschap aan PvdA-leider Cohen te laten. Een VVD’ er zou dan op de belangrijke post Financiën komen, een CDA’er op de evenzo belangrijke post Sociale Zaken (Piet Hein Donner kan dan blijven zitten), en VVD-leider Mark Rutte blijft fractievoorzitter in de Tweede Kamer. De PvdA zou dan wel zoiets als de verkorting van de WW en de flexibilisering van het ontslagrecht moeten pikken – iets waar het CDA mee in kan stemmen – terwijl de VVD akkoord zal moeten gaan met een beperking van de hypotheekrenteaftrek. Is het niet door aantasting van de aftrek zelf, dan wel door de toch al ingezette verhoging van het eigenwoningforfait — een idee van de Partij van de Arbeid waar het CDA in de vorige regering mee instemde.

Op sociaal-cultureel niveau ontlopen de VVD, de PvdA en het CDA elkaar niet veel. Ook over de aanpak van de criminaliteit en veiligheid denken de drie partijen hetzelfde; men verschilt vooral in accenten die elkaar aanvullen.

PaarsPlus – Paars+, de ‘Werk, Werk, Werk’-coalitie. Mark Rutte van de VVD mag dan misschien hebben aangegeven dat de verschillen tussen zijn partij en de PvdA groot zijn, dat neemt niet weg dat ze op één belangrijk vlak hetzelfde doel hebben en dat is het creëren van zoveel mogelijk (solide) banen. De VVD wil dat doen door uitkeringen aan de onderkant van de inkomensschaal te beperken, de PvdA stelt dat dat niet kan als je niet eerst banen creëert waar mensen uit een uitkeringssituatie naartoe kunnen vloeien. Dus kunnen de PvdA en de VVD elkaar vinden op het snijvlak tussen bezuiniging en investering, daarbij geholpen door Groenlinks en D66.

VVD’ers hebben bezwaar tegen PaarsPlus omdat hun partij overvleugeld zou worden door ‘linkse’ partijen. Dat is onzin. Ten eerste is de premier, dus de regisseur, van VVD-huize, en ten tweede heeft bijvoorbeeld D66, maar zélfs Groenlinks meer met de VVD gemeen op het vlak van arbeidsmarktflexibiliteit dan met de PvdA.

Op sociaal-cultureel gebied toont het prille college van PvdA, VVD en Groenlinks in Amsterdam aan flink te kunnen doorpakken op het gebied van Eerlijkheid door Rechtvaardigheid. Enig nadeel: deze coalitie heeft geen politieke meerderheid in de Senaat.

Om deze optie te laten slagen is het waarschijnlijk handig als de PvdA Han Noten of Wouter Bos naar voren schuift als tweede informateur naast VVD’er Uri Rosenthal, eventueel gesecondeerd door Leo Platvoet of Wim de Boer (Groenlinks) en Laurens-Jan Brinkhorst (D66). Paars+ zou geen meerderheid hebben in de Senaat, maar oppositiepartij CDA zou het wel heel moeilijk vinden om tegen sociaal-economisch beleid te stemmen waar het zich goed in zou kunnen vinden.

Baskische Optie – De ‘Baskische Coalitie’  – vernoemd naar de Baskische regionale vlag – tenslotte is de ‘nucleaire optie’ die de koningin waarschijnlijk pas als laatste geadviseerd zal willen krijgen als de voorgaande mogelijkheden zijn uitgeput: een regering bestaande uit PvdA, CDA, SP en Groenlinks. Met een meerderheid van 76 zetels is zo’n coalitie getalsmatig mogelijk maar politiek fragiel. In de Senaat zouden de partijen wel over een comfortabele meerderheid (51 zetels van de 75) beschikken. Maar het CDA zou zich in zo’n coalitie uiterst ongemakkelijk voelen, ook al omdat de rechtse oppositiepartijen D66, VVD en PVV vrij spel zouden hebben.

Bovendien is het de vraag welke noodzakelijke hervormingen zo’n kabinet zou willen doorvoeren. De hypotheekrenteaftrek zou voor de hoogste inkomens zeker worden aangepakt, maar hoe zou het de verhoging van de AOW-leeftijd vergaan, en de aanpak van de huurmarkt? Politiek gezien is zo’n coalitie hoe dan ook uiterst instabiel. Met name het CDA zou telkens de aanvechting hebben om zich electoraal te verweren tegen aanvallen van de kant van de VVD en de PVV.

PaarPlus heeft qua sociaal-economische hervormingsgezindheid waarschijnlijk de beste kaarten, terwijl de partijen het (net zoals de PvdA, de VVD en Groenlinks in Amsterdam) eens zouden moeten worden over een sociaal-culturele agenda. De combinatie VVD/PvdA/CDA is in de peilingen het minst populair maar heeft qua aantal zetels het beste draagvlak, terwijl de Baskische Optie vermoedelijk een kort leven beschoren is omdat vooral het CDA zich er niet best bij zou voelen, en de PvdA nauwelijks het licht gunt in de ogen van concurrenten SP en Groenlinks.

Arme Mark Rutte. Kiest hij voor een kabinet met CDA en PVV, dan is de kans op een vleugellam kabinet levensgroot. Kiest hij toch voor PaarsPlus, met PvdA, D66 en Groenlinks, dan is een meerderheid in de senaat binnen handbereik maar kan hij de door hem zo vurig gewenste omschakeling van Nederland naar zijn marktliberale ideaalbeeld nauwelijks realiseren.

Stel, Mark Rutte formeert zijn kabinet met CDA en PVV. Het regeerakkoord, met daarin zware bezuinigingen en hervormingen, wordt gepresenteerd. En net als in 2002 en 2003, toen de rechtse hervormingskabinetten van CDA/VVD/LPF en CDA/VVD/D66 hun plannen presenteerden, rolt er een schokgolf door Nederland die velen in de peilingen naar de PvdA drijft.

Het CDA en D66 lekten toen veel kiezers naar de gematigd linkse partij van Wouter Bos. Rutte ziet al voor zich hoe tegen zo’n achtergrond de provinciale statenverkiezingen plaatsvinden, waaruit de Eerste Kamer voortkomt: de PvdA, Groenlinks en de SP winnen fors, daarmee genoeg zetels winnend om samen met senatoren van andere oppositionele partijen alle hervormingsvoorstellen van het kabinet te blokkeren. Gevolg: Rutte’s kabinet is vleugellam.

Dat kan Rutte voorkomen door het eerste regeerakkoord gematigd te laten zijn qua hervormingen en bezuinigingen. Rutte’s kabinet lijkt minder hard te willen saneren, de VVD en het CDA verliezen niet al te veel zetels bij de provinciale statenverkiezingen, de PVV komt voor het eerst sterk vertegenwoordigd in de senaat en de schade kan meevallen.

Maar dan zit er al wel een VVD/CDA/PVV-kabinet. Zelfs zonder een hard bezuinigingsprogramma kan alleen al de aanwezigheid van de PVV in een kabinet voldoende zijn om mensen naar de linkse partijen te drijven, al was het maar omdat alle rechtse partijen in de regering zitten. Het CDA, nu al gehalveerd, zal daar niet op zitten te wachten en zelfs de VVD is tot op het bot verdeeld over regeringsdeelname. Alexander Pechtold van D66 verwelkomt de protesterende VVD’ers met open armen, Job Cohen aait de binnenstromende linkse CDA-kiezers graag vaderlijk over hun bolletje.

De sleutel ligt hoe dan ook in de regeerakkoorden die Rutte, Verhagen en Wilders zouden sluiten. Hoe gematigder die zijn, hoe minder kans er is op onrust. De vraag is of Rutte en Wilders zich zo in kunnen houden. Ras-opportunist Wilders vermoedelijk wel – de man die 16 jaar lang deel uitmaakte van de rechtervleugel van de VVD en zich nu opstelt als kampioen van oud-linkse sociaal-economische ideeën, geeft zijn breekpunten maar al te graag weg voor het regeringspluche. (Zie zijn AOW-standpunt.)

Maar het grootste dilemma is voor Rutte. Zal hij zich in kunnen houden en de kans laten varen om echt VVD-beleid te maken?

Alle politieke partijen die niet ‘VVD’ heten trekken zich de haren uit het hoofd over de vraag: ‘hoe veranderen wij het onderwerp van gesprek?’ Ze proberen van alles. D66 en het CDA roepen opeens breekpunten uit, de PvdA van Job Cohen probeert het beeld van Cohen als fatsoenlijke leider te verbinden aan het onderwerp economie – Cohen als iemand die ‘fatsoenlijk bezuinigt’, of zoiets – en Jan Peter Balkenende heeft gewoon helemaal géén boodschap en probeert de VVD maar af te schilderen als ‘te rechts’ en de PvdA als ‘te links’.

Maar de kracht van Rutte is niet het probleem, de partijen zélf zijn het probleem. Zij hebben op het onderwerp economie eenvoudig niet zo’n kraakheldere boodschap kunnen neerzetten als de VVD, die vanaf dag één niet bang was om de meest extreme posities in te nemen op het vlak van bezuinigingen en saneringen. Die duidelijkheid appelleert, de onduidelijkheid doet de aanhangers van de andere partijen twijfelen.

Associaties
Hoe goed het de VVD gelukt is? Ga zelf maar na. Maak je hoofd even leeg. Denk even aan andere dingen, alles behalve politiek. Neem een paar seconden de tijd.

Kop leeg? Klein testje: ik noem namen van lijsttrekkers. Bedenk bij iedere naam, snel achter elkaar, welke boodschap jij direct met de naam associeert.

• Mark Rutte.
• Job Cohen.
• Jan Peter Balkenende.

Ik gok er een goede fles wijn op dat veruit de meesten onder jullie bij het zien van de naam Mark Rutte dachten aan economie, banen en/of bezuinigingen. Bij  Job Cohen iets van leiderschap, rust, kalmte, boel bij elkaar houden, thee drinken misschien. Bij Jan Peter Balkenende zeer waarschijnlijk iets in de sfeer van ‘mislukt’, ‘gefaald’, ‘drie kabinetten laten vallen’ of ‘weet niet’.

Hoe dan ook dachten de meesten onder jullie bij Cohen en Balkenende niet onmiddellijk aan ‘economie’ of ‘banen’, en dáár zit de crux. Want op dit moment overheersen de economie en de vraag ‘hoe moet het nu verder’ de gedachten van de meeste kiezers. Willen Cohen of Balkenende een kans maken om hun partij tot de grootste te maken, dan zullen ze op het onderwerp ‘economie’ met een kraakheldere boodschap moeten komen.

Compassie
Misschien dat de partijen, bij gebrek aan kennis, maar eens over de landsgrenzen moeten kijken. In 2000 won George W. Bush de verkiezingen door zichzelf een ‘compassionate conservative’ te noemen. Conservatieven zijn – in de Amerikaanse context en even plat gezegd – harde, rechtse bezuinigers die weinig op hebben met de armen.

Door zichzelf een conservatief met compassie voor de armen en het milieu te noemen, neutraliseerde Bush effectief veel weerstand tegen zijn persoon. Rutte doet nu exact hetzelfde door glashard te zeggen dat de VVD sociaal is en zorgt voor de sociaal zwakkeren, ook al bewijzen zelfs de eigen berekeningen van de effecten van het VVD-verkiezingsprograma naar aanleiding van de beruchte Netwerk-uitzending dat bijvoorbeeld bijstandsmoeders er in inkomen op achteruit gaan.

Dat is het onderwerp waar de andere partijen, vooral ter linkerzijde, nog zetels op kunnen winnen: het sociale verhaal. Als het hen lukt de VVD neer te zetten als een asociale partij die ‘bijstandsmoeders pakt’, kunnen zij zichzelf profileren als partijen die zorg dragen voor méér dingen dan alleen de economie.

Maar dat neemt nog steeds niet weg dat die partijen op dit moment geen appellerende boodschap hebben. Dat is iets waar zij zich ernstig zorgen om moeten maken. Bush en de zijnen lukte het immers ook om jarenlang de Amerikaanse politiek te domineren omdat het de Democraten ontbrak aan een boodschap: voorwaar een angstbeeld van jewelste voor Cohen, Halsema, Balkenende, Pechtold en Roemer.

Update: Om aan te geven hoe groot het probleem vooral aan de linkerkant is, bladerde ik in mijn geschiedenisfavorites terug naar de verkiezingen van 1998. Toen scoorde de VVD in de Tweede Kamer 38 zetels en het CDA 29. De Christen- democraten deden het toen zelfs nog iets beter dan ze dezer dagen doen, met tussen de 23 en 27 zetels in de peilingen.

Maar kijk eens: de PvdA behaalde toen een monsterscore van 45 zetels, D66 14, Groenlinks 11 en de SP 5. Het verschil tussen toen en nu: Geert Wilders. Tussen 2002 — de opkomst en dood van Fortuyn — en nu gingen PvdA-stemmers achtereenvolgens via de Fortuyn/LPF naar de SP en toen – gedeeltelijk – door naar Wilders. Deze verkiezingen vloeien zelfs kiezers van Wilders naar de VVD van Mark Rutte nu hij steeds het sociale profiel van zijn partij benadrukt.

Dit artikel werd eerder gepubliceerd op DeJaap.nl

We gaan de lijsttrekkers even af aan de hand van het rijtje ‘Doelen’ zoals hier, in de voorbeschouwing, werd opgesteld.

- Rutte: hij is de terechte winnaar. De VVD-leider deed precies wat er van hem verwacht werd: hij maakte geen fouten, en verdedigde zich relatief goed tegen de verwachte aanvallen van Jan Peter Balkenende en Geert Wilders, zijn grootste concurrenten op rechts.

Hij onderscheidde zich van Wilders, en viel – zoals verwacht – Cohen aan om zijn rechtse profiel smoel te geven in de ogen van zijn doelgroep. Hij deed, kortom, precies wat zijn beoogde kiezers van hem verwachtten. Wellicht dat hij door fouten van Wilders nu zelfs meer PVV-stemmers in zijn kamp mag verwelkomen. Rutte is een winnaar van het debat.

- Jan Peter Balkenende: deels geslaagd in zijn opzet om in te breken bij Rutte. Het CDA lekt kiezers naar de VVD en dat moet Balkenende keren. Zijn opmerking dat de VVD “ouderen keihard laat vallen” was een overduidelijke poging om oudere CDA-kiezers — en daar zijn er veel van — binnen het CDA-hek te houden.

Maar hij slaagde minder goed in zijn andere opdracht, namelijk zich opstellen als het ’sociale geweten van rechts’, in de hoop op die manier aantrekkelijk te worden voor kiezers in het midden die het in Cohen niet zien zitten. Strepen we het pluspunt weg tegen het minpunt, dan heeft Balkenende gewonnen noch verloren.

- Job Cohen: en twijfelen over Cohen, daar hebben die kiezers reden toe. Want ja, het was Cohen’s eerste grote televisiedebat en dus stond hij  met 1-0 achter nog voor het debat begon. Dat neemt niet weg dat hij weinig initiatief nam en zich vaak liet wegzetten. Er was één sterk moment toen hij debatteerde met Wilders en hier en daar had hij een leuke kwinkslag. Maar zijn gebrek aan debatervaring brak hem op toen hem een technische uitdaging over de zorgtoeslag kreeg.

Tijdens zijn pitch aan de kiezer bleken zijn argumenten tweeledig: ‘iedereen telt mee’, en ’stem op mij, want anders winnen VVD en CDA’. Het laatste is een negatief argument, en zo’n argument is voor de meeste kiezers geen goede motivatie. Cohen heeft vast geen kiezers weggejaagd, maar ook zeker geen nieuwe kiezers aangetrokken met dit debat, en dus heeft hij zijn doel niet bereikt. Cohen moet meer doen dan de nul houden, mensen moeten nu in zijn boodschap gaan geloven; hij brengt geen begeisterung. Cohen is daarmee een verliezer van het debat.

- Geert Wilders: veel geschreeuw, weinig wol. Al met al is heeft hij weinig meer gedaan dan zich onbeschoft gedragen en Rutte, Balkenende en Cohen wegzetten als te soft op het gebied van immigratie en integratie, en te hard op sociaal gebied. Dat is voor zijn harde kern supporters gefundenes Fressen, maar Wilders weet dat die kerngroep kiezers veel kleiner is dan zijn potentieel: maanden geleden stond hij nog op 27 zetels, inmiddels zijn daar 10 van weggesnoept door Rutte.

Het weglopen tijdens een één-op-één debat met Cohen heeft hem geen winst opgeleverd, maar vermoedelijk juist twijfelende Wilders-stemmers extra gemotiveerd om op de beschaafde Mark Rutte te gaan stemmen. Dat was onverstandig. Hij heeft daarmee zijn doel — kiezers terughalen van bij de VVD — hoogstwaarschijnlijk niet gehaald en daarmee is Wilders een verliezer van het debat.

In zijn algemeenheid kan, ook ondanks de winst van Rutte, geen duidelijke winnaar aangewezen worden. Geen van de vier lijsttrekkers wist tijdens het debat de kijker in vervoering te brengen. Betwijfeld mag worden of de heren de zwevende kiezer hebben kunnen overtuigen om eens in hun winkel te komen kijken. Het debat was gespannen, een kakofonie van gebakkelei en jij-bakken, met niemand die boven de herrie uit steeg en de rest achter zich liet.

De constellatie van het eerste debat zal zijn dat Cohen eigenlijk in zijn eentje staat tegen de ‘rechtse’ lijsttrekkers Rutte, Balkenende en Wilders. Dat geeft Cohen gek genoeg een voordeel bij de kijker van het debat, want hij krijgt bij voorbaat van de links-angehauchte kijker de ‘sympathy vote‘ omdat hij in de minderheid is.

DOELEN VAN DE LIJSTTREKKERS:
- Balkenende: stemmen terughalen bij de VVD, en in mindere mate bij de PvdA. Grootste lek zit aan de VVD-kant. Initiatief behouden. Vooral inzetten op fatsoen, de VVD wegzetten als extremistisch.

- Wilders: stemmen terughalen die wegvloeien naar VVD. Zichzelf profileren door de anderen weg te zetten als softe has-beens.

- Cohen: initiatief nemen. Zichzelf neerzetten als leider door te stoppen met alleen incasseren en pareren, en terrein te gaan claimen. Cohen zal meer moeten gaan doen dan hopen dat mensen hem zien als de leider op links die Rutte uit het Torentje gaat houden; mensen moeten eerst in hem gaan geloven.

- Rutte: geen fouten maken, zich niet laten verlokken tot extremiteiten in het onvermijdelijke schreeuwgevecht met Wilders (met wie Rutte het persoonlijk overigens prima kan vinden), opstellen als ‘beschaafd rechts’.

SOCIAAL-CULTURELE ONDERWERPEN:
Rutte & Wilders zijn concurrenten en zullen apart van elkaar Cohen bashen. Wilders moet tegelijkertijd de verschillen tussen hem en de VVD duidelijk maken en voor zijn kiezers bewijzen dat VVD soft is op immigratie en integratie. Wilders loopt hiermee het gevaar zichzelf onverkiesbaar te maken voor groepen kiezers door té extremistische posities in te nemen.

Maar een ontketende Wilders biedt een opening voor Job Cohen om zich te profileren. Hij  kan zichzelf neerzetten als de redelijke antipool van Wilders. Daarbij moet Cohen wel concurreren met Balkenende, die vast van plan is te zorgen dat hij, en niet Cohen zich kan tooien met de morele leiderschapsmantel. Cohen zal het nog moeilijk krijgen om zichzelf te onderscheiden van Balkenende. Maar misschien hoeft dat ook helemaal niet, daar Cohen in de ogen van kiezers volgens peilingen sowieso al meer leiderschapskwaliteiten toegedicht worden dan aan Balkenende.

Cohen voelt zich het meest in zijn element bij de sociaal-culturele onderwerpen integratie, immigratie en veiligheid. Rutte zal zijn aanvallen op Cohen voortzetten onder het motto ‘gebutst metaal verliest zijn glans’. Daarmee neemt Rutte wel een risico want Cohen kan de debatkijker er fijntjes aan herinneren dat hij op het gebied van veiligheid met veel plezier samenwerkte met de VVD in het Amsterdamse college.

Maar Cohen zal zondag vooral een slijpsteen zijn waar Rutte zich in de ogen van de kijker rechts aan kan scherpen. Hij moet afstand nemen van Wilders, maar tegelijkertijd Cohen bashen om weer genoeg rechts over te komen.

SOCIAAL-ECONOMISCHE ONDERWERPEN:
Balkenende zal zijn aanvallen op Rutte, ingezet op vrijdag, doorzetten. Balkenende heeft geen keuze en niks te verliezen, hij móet de aanval kiezen. Rutte werd in het Radio1-debat van vrijdag in een hoek gedrukt en de VVD-campagnestaf snapt dat als Rutte zich dat weer laat overkomen, Balkenende stemmen zal gaan afsnoepen. Helemaal nu Balkenende  de VVD rechts ingehaald heeft door tijdens het debat het CDA-verkiezingsprogramma aan te passen en van de hypotheekrenteaftrek een breekpunt te maken.

Rutte kan hier moeilijk overheen: als het Balkenende lukt om van de HRA weer het hoofdonderwerp te maken tijdens zijn debatmoment met Rutte, laat de laatste zich weer wegzetten. Er is wel één opening voor Rutte, dankzij uitspraken van CDA-minister Jan Kees de Jager in de uitzending van Nova vrijdagavond.

Het CDA wil de verhoging van het eigenwoningforfait niet terugdraaien. Dat was een PvdA-voorstel dat het vorige kabinet overnam, en het CDA wil dat in ere houden, zei De Jager. Dat is een inkoppertje: Rutte kan en zal dit – met enig recht – afschilderen als een verhulde belastingheffing die eigenlijk een indirecte beperking van de hypotheekrenteaftrek is. Zo is het destijds immers ook verkocht door de PvdA, en het CDA bleek daar niet tegen.

Cohen kan punten scoren door zich pro-actiever op te stellen en op beschaafde wijze de aanval te kiezen tegen de VVD en het CDA. Voor een PvdA’er bieden de verkiezingsprogramma’s van die twee partijen daarvoor genoeg aanknopingspunten, waar de PvdA tot nu toe weinig gebruik van heeft gemaakt.

Wilders heeft het meeste te verliezen op sociaal-economisch gebied. Een groot aantal punten heeft hij overgenomen van de SP, zoals het behoud van de AOW-leeftijd op 65 en het behoud van de zorgtoeslag en laag eigen risico. Maar Wilders kan Rutte net als Balkenende om de oren slaan met de hypotheekrenteaftrek, die Wilders ook als breekpunt ziet.

Tenzij er iets wezenlijks verandert, zoals een Cohen die opeens assertief wordt en meer doet dan alleen ‘de nul houden’, valt het meeste vuurwerk wederom te verwachten tussen Rutte en Wilders, en Rutte en Balkenende.

Als het blijft gaan zoals het nu gaat, verliest het CDA de verkiezingen, en niet zo’n klein beetje ook. Dat snapt men bij het CDA zelf dondersgoed, al zal men dat niet toegeven – althans niet nu, en zelfs na de verkiezingen anoniem. Maar angstig kijken CDA’ers in den lande al voorzichtig over hun schouders en verkennen ze het speelveld, op zoek naar de leider die het van Balkenende over moet nemen.

De mogelijkheden zijn beperkt. Het CDA bevindt zich niet alleen qua verkiezingscampagne, maar ook qua leiderschapskwestie in een zogenaamde ‘perfect storm’: alles komt op precies het verkeerde moment bijeen om precies de verkeerde situatie te creëren voor de partij. Camiel Eurlings, de gedoodverfde schoonzoonkandidaat, voelt de behoefte om zijn genen te verspreiden en neemt afscheid, al is het maar tijdelijk. Gerd Leers, hoewel populair beneden de rivieren, verdeelt de partij en valt af. Herman Wijffels moet er niet aan denken en Jack de Vries, sowieso al gezien als een ‘B-kandidaat’, ook al omdat hij de rol van partijleider niet voor zichzelf ziet weggelegd, verbrandde zijn schepen achter zich toen hij voor Melissa koos.

Ab Klink kan het niet, partijleidertje spelen. Daarvoor is hij te eigengereid en te eigenzinnig, zo klinkt het, en bovendien is hij niet zo van de ‘politiek met een kleine p’. Maxime Verhagen – ach, Maxime komt niet eens im Frage in CDA-kringen. Hij sleept de factor ‘onbetrouwbaar’ als een aangeboren gezwel achter zich aan. Maxime aanwijzen als partijleider zou een noodgreep zijn, zo zou het ook uitgelegd worden, en de volgende verkiezingen zou het CDA verliezen.

Jan Kees de Jager valt ook af. Hoewel aimabel geldt hij als een lichtgewicht, prima materiaal voor een staatssecretariaat maar het (demissionair) ministerschap gaat hem nu bij tijd en wijle al boven het hoofd. Hij drijft vooral op zijn goed ingevoerde staf bij het ministerie van Financiën. Maar aan zijn horizon ziet hij nu een klein politiek vlekje op zich afkomen, dat na 9 juni een sloopkogel zal blijken te zijn met in grote witte letters de woorden ‘RAPPORT SCHELTEMA’ erop. Naar verluidt staan er zaken in dat rapport (waarvan een concept-versie al binnen het ministerie van Financiën zou circuleren) die  het ‘t politieke leven van De Jager zeer moeilijk zouden gaan maken.

Dat het rapport wordt achtergehouden om groot gedonder voor de demissionaire CDA-minister te voorkomen, zo vlak voor de verkiezingen, staat voor ingewijden – waaronder ook enkelen die geacht worden (delen van) de inhoud te kennen – buiten kijf. De Tweede Kamer heeft deze verhalen inmiddels ook vernomen. Kamerleden bewegen daarom nu hemel en aarde om het rapport vóór 9 juni openbaar te krijgen.

L’histoire…
Met angst en beven kijken CDA’ers uit naar een herhaling van de Tocht door de Woestijn van 1994-2002, toen het CDA leiderloos was en het bij de kiezer geen poot aan de grond kreeg tegen het zittende Paarse kabinet. Er was geen noodzaak om CDA te stemmen, de behoudende kiezer kon immers terecht bij de VVD van Frits Bolkestein, de linksige CDA’er bij de vaderlijke Wim ‘keine Experimente!’ Kok. Het CDA als visionair alternatief miste. Een duivelse alliantie met Pim Fortuyn bleek noodzakelijk om de partij weer in het centrum van de macht te manoeuvreren.

Zeker is dat het CDA na 9 juni niet verder wil met Jan Peter Balkenende. Dat kan ook niet; de partij ging eigenlijk met tegenzin akkoord met zijn lijsttrekkerschap, want de vroege val van het kabinet trok voor de tweede keer sinds 2006 een streep door een goed geregisseerde leiderschapswissel.

Het CDA staat roerige tijden te wachten, vol van introspectie, navelstaarderij, zoeken en leiderschapsoorlogen. Voor een zo goed mogelijke overgangsperiode zou het daarom goed zijn als de partij tóch deelneemt aan een kabinet, zij het als onderliggende partij. De oppositierol snapt de machtspartij eenvoudig niet.

CDA
Het lijkt definitief gedaan met het CDA onder leiding van Jan Peter Balkenende. Natuurlijk, de campagne duurt nog een maand en dat is in campagnetermen een eeuwigheid, maar in de peilingen stabiliseert het CDA niet eens, maar blijft in plaats daarvan inleveren. In een nieuwe peiling van TNS-Nipo deze week daalt het CDA naar 22 zetels, een diepterecord. In de peiling van Maurice de Hond levert de partij ook een zetel in en komt op 26. Aan de dalende trend komt maar geen einde. In de kiezersgunst komen is als een tanker besturen: het gaat allemaal heel langzaam. Het CDA zou daarom nu, met minder dan vier weken te gaan voor de verkiezingen, op zijn minst de neergang moeten hebben stoppen, om vervolgens te stabiliseren en dan in de laatste weken een stijgende lijn te hervinden doordat kiezers toch weer terugkeren op het oude nest omdat zij het gebrek aan affectie voor en vertrouwen in de lijsttrekker inleveren voor de wil om het gedachtengoed van de partij te willen steunen.

Het gedonder met staatssecretaris van Defensie Jack de Vries doet de partij bepaald geen goed en compliceert de mogelijkheden van De Vries om zich al te opzichtig met de campagne te bemoeien – al zal hij dat niet kunnen laten.

Grootste uitdaging: de partij is het initiatief kwijt, heeft geen centrale boodschap en is totaal reactief. De partij domineert op geen enkele manier een terrein van het politiek-publieke discours op dit moment. Het is, mede dankzij het vage verkiezingsprogramma, volstrekt onduidelijk welke drie, twee of zelfs één boodschap de partij wil zenden naar de kiezer, behalve dan dat de partij vindt dat de PvdA te links is en de VVD te rechts. Maar dat is geen boodschap waar mensen in kunnen geloven, dat is een strategisch argument voor in een vergadering met campagnemensen. Het CDA dient dus snel te komen met een centrale boodschap die kiezers raakt.

Mogelijk dat het CDA zich vanaf 20 mei kan neerzetten als de ‘redelijke’ bezuinigingspartij: dat is de datum waarop het CPB komt met doorrekeningen van de financiële onderbouwing van de plannen van alle partijen. Het schijnt dat het CPB niet al te best zal oordelen over de CDA-plannen, maar de VVD zou er  nog slechter uitkomen.

VVD
Natuurlijk, er zijn nog bijna vier weken te gaan en in die periode kan onnoemelijk veel gebeuren om de hele zaak weer op de kop te zetten. Maar als VVD-leider Mark Rutte zelfs in de krant van het christelijke hol van de leeuw gaat spreken over zijn geloof en afkeer van socialisten, daarmee overduidelijk op zoek naar nog meer CDA-kiezers, dan weet je dat Rutte en de zijnen bloed ruiken. Het vertrouwen van de VVD doet vermoeden dat zij zich ook realiseren dat het CDA er erger aan toe is dan tot nu toe werd aangenomen. De Rutte-locomotief tuft rustig verder, zo af en toe stoppend bij kleine stations om een paar wachtende CDA- en PVV-zetels op te pikken, en gaat recht(s) op de eindbestemming af. In de peiling van TNS-Nipo komt de VVD op 30 zetels, van de 22 die ze nu hebben in de Tweede Kamer, en in de peiling van Maurice de Hond komen de conservatief-liberalen deze week zelfs op 34. Dat is dichtbij de all time high van de 38 Kamerzetels die de partij had in de periode 1998-2002.

Het wordt wat saai, maar het is niet anders: Rutte moet gewoon blijven  doen wat hij nu doet. Recht zo die gaat, initiatief blijven nemen, en de PvdA blijven bashen om aan de kiezer op rechts duidelijk te maken dat alleen hij Cohen uit het Torentje kan houden. Veel meer valt er gewoon niet te zeggen. Prima campagne, rustig uitgevoerd. Wel moet men zich afvragen of er niet te vroeg gepiekt wordt.

Grootste uitdaging: niet nerveus worden en geen fouten maken. Want nu de VVD het zo goed doet en de media zich gaan realiseren dat Rutte serieus kans maakt op het premierschap, draaien de schijnwerpers zich naar hem toe. Dat is handig vanwege de aandacht en dus de kans op het trekken van nog meer kiezers, maar ieder klein foutje, iedere verspreking, iedere contradictie en – erger nog – iedere draai wordt dan tien keer feller uitgelicht.

Daarnaast is 20 mei misschien wel de  belangrijkste dag voor de VVD in deze hele campagne. De CPB-doorrekening van de bezuinigingsplannen pakken naar verluidt niet gunstig uit voor de partij. Dat zal het moment zijn voor de PvdA en het CDA om de VVD keihard aan te vallen en de vermeende hardheid van het VVD-program tot een verkiezingsissue te maken. Als de CPB-doorrekening echt gehakt maakt van de financiële onderbouwing van de bezuinigingsplannen, dan is dat een directe aanval op het centrale thema van de VVD – de economie – en dan heeft Rutte een groot probleem waar mogelijk het CDA van zal profiteren.

PvdA
De PvdA doet het in de peilingen beter dan onder Wouter Bos. Maar dat de anderhalve maand geleden nog zo populaire Cohen met zijn partij nu terugzakt naar 29 zetels in de peiling van TNS-Nipo en 32 van Maurice de Hond, van een eerder hoogtepunt van 35 zetels, zou de PvdA-campagne aan het denken moeten zetten. Ja, dit blog voorspelde dat Cohen de PvdA inderdaad even tot grote hoogte zou brengen, waarna een periode van stabilisatie zou optreden in de peilingen, en daarna – zo hoopt de PvdA natuurlijk – weer de lijn omhoog terug zou vinden tijdens de laatste weken. Dan gaan de verschillen tussen de partijen zich uitkristalliseren, met name tussen de PvdA en de VVD, terwijl het CDA zou imploderen door een gebrek aan aandacht en een bandwagon- en negatieve keuze-effect voor de PvdA en VVD.

Dat is nog steeds een plausibel scenario, maar er is een probleem. Waar wil Cohen heen, behalve nu de ‘boel bij elkaar houden’? Hoe ziet Nederland er over 30 jaar uit, in zijn visie?  Juist omdat hij premiersmateriaal is wordt ieder woord op een gouden schaaltje gewogen. En de vraag is dan: wat is nu eigenlijk zijn boodschap? Kan ik hem mijn portemonnee toevertrouwen? Mensen kijken over Cohen’s schouder om te weten wat er achter hem staat, en vragen zich af of wat ze zien hen bevalt. De PvdA kwam met ‘Iedereen telt mee’ als alomvattende centrale boodschap, maar zo’n oproep tot solidariteit – want dat is het – doet hen twijfelen. Solidair zijn kost vaak geld, dus is de volgende vraag: hóe telt iedereen dan mee? Het PvdA-programma blinkt niet bepaald uit in duidelijkheid en  Cohen’s staatsmannelijke oproep tot nationale akkoorden over sociaal beleid en democratisering bleek een losse flodder, waarschijnlijk omdat Cohen aan het eerste geen startinvulling gaf en het tweede gewoon totaal niet leeft.

Grootste uitdaging: de centrale boodschap, het podium waar Cohen op staat, beter tot uitdrukking brengen door het duidelijker handen en voeten te geven. Jezelf alleen maar spiegelen aan de ideologische tegenstander is een keuze uit armoede, een strategische negatieve keuze, en mensen willen iets om in te geloven hebben. Alleen het statische containerbegrip ‘Iedereen telt mee’ is niet voldoende, hoezeer Cohen ook de verpersoonlijking daarvan is.

De meeste mensen kiezen nog altijd Partij X omdat ze achter de ideeën van Partij X kunnen staan, niet omdat ze via een stem op Partij X kunnen voorkomen dat Partij Z de grootste wordt. Vooralsnog halen teveel mensen nog hun schouders op over de bezuinigingsplannen van de VVD om bang te zijn voor die partij, en is eenvoudig nog onduidelijk waar de PvdA vóór is.

Noot: Ja, het Partij X versus Partij Z-idee geldt andersom óók voor de VVD, dat graag de verschillen met de PvdA aanstipt. Het verschil is alleen dat het VVD-program zo helder en duidelijk is dat het bijna pijn doet aan je ogen. Dat kan de PvdA niet zeggen.

In absolute cijfers loopt Balkenende nog  voor op Barend Biesheuvel. In percentages echter wint Biesheuvel het: van de dagen dat hij officieel premier was – 675 dagen, inclusief zijn demissionaire tijd – was hij 185 dagen, ofwel 27% van de tijd demissionair. Balkenende was 2,879 dagen premier en was 15% van de tijd demissionair, waarvan de meeste tijd door het voortijdig vallen van kabinetten. Maar Biesheuvel is eigenlijk niet te vergelijken met de lange periode die Balkenende als premier doorbracht.

Joop den Uyl was 1,683 dagen premier, waarvan 272 dagen demissionair (16%), en Ruud Lubbers was 4,309 dagen premier, waarvan 345 dagen demissionair (8%).

Daarbij sneuvelden er onder rampenpremier Balkenende 3 kabinetten, en dat kan Biesheuvel niet zeggen. In de categorie ‘Onder wiens leiding vielen de meeste kabinetten?’ deelt Balkenende de eerste plek met PvdA’er Willem Drees. Zijn kabinetten vielen ook drie keer: na het kabinet Drees / Van Schaik (kabinetscrisis), Drees II (kabinet viel, maar werd opnieuw geformeerd zonder verkiezingen) en Drees III (kabinetscrisis).Verhoudingsgewijs was Drees echter maar kort demissionair: van de in totaal 3,789 dagen dat hij premier was, was hij 252 dagen demissionair, oftewel 7%.

Uiteraard komen de dagen die Balkenende tussen 9 juni en het aantreden van een nieuw kabinet demissionair is, er ook nog bij. Dan wordt dit stuk  nog aangepast.

Voor een overzicht van de kabinetten sinds 1945, zie deze site van de Rijksoverheid.

Wie het CDA nu al afschrijft omdat de VVD een voorsprong lijkt te nemen op de partij in de peilingen, is zeker een maand te vroeg. De christendemocraten zijn al vaker teruggekomen van een achterstand. Het CDA hangt in diverse peilingen rond de 27 zetels, de VVD schiet in de laatste peiling van Maurice de Hond over de 30 heen. Maar wie de loyaliteit van CDA-kiezers onderschat, maakt een grote strategische fout.

Jan Peter Balkenende en zijn partij hebben nu 41 zetels in de Tweede Kamer, in de peilingen staan ze op 27. (Synovate, Maurice de Hond). Aangezien het CDA bij de verkiezingen van 2006 41 zetels kreeg, missen er dus 14 zetels. Waar zitten die? Een aantal van hen hokt bij de VVD, en misschien zitten er zelfs een paar bij de PVV van Geert Wilders.

Maar er zijn er ook een boel CDA-kiezers die hoogstwaarschijnlijk thuis zouden blijven als er nú verkiezingen zouden worden gehouden. Dat is de doelgroep die het campagneteam van het CDA zal moeten mobiliseren om de basis te verbreden. Want het CDA heeft een veel grotere kiezerspotentie dan de VVD van Rutte.

Die potentie zit tussen de 30 en 35 zetels. Maar het CDA kan wel 45 zetels binnen halen, zoals de afgelopen verkiezingen keer op keer bewezen hebben. Vandaar ook de wens van de PvdA om het CDA te marginaliseren, en de VVD op een voetstuk te zetten. Want zoals recente verkiezingen uitwezen, kan ook de PvdA bogen op een potentie van boven de 40 zetels. Met die rekensom in het achterhoofd durft de PvdA het best aan om Rutte en zijn VVD te pimpen als de tegenhanger van Cohen; de PvdA weet heel goed dat de VVD nooit in de buurt van die 40 zetels gaat komen.

Maar net zoals kiezers op links te vermurwen zullen zijn om op Cohen te stemmen als de VVD tóch kans maakt om de grootste partij te worden, zo zullen veel CDA’ers het toch niet over hun hart verkrijgen om op 9 juni thuis te blijven, of op de VVD te stemmen. Als het CDA de eigen achterban duidelijk kan maken dat de VVD niet de partij is die Cohen kan weerhouden van het premierschap, dan kan het beeld zomaar weer omslaan.

Met dat in het achterhoofd zal het CDA zich focussen op het ‘eigen verhaal’ van Balkenende. Ja, zijn grafiekenmomentje tijdens zijn toespraak tot het CDA-congres was bedoeld om hem af te schilderen als de man die veel van economie weet, en die Nederland door de moeilijke bezuinigingsperiode heen kan leiden. De onderzoeken van Motivaction waar de partij over beschikt wijzen namelijk uit dat ’staatsmanschap’ en ‘vertrouwen’ nog steeds Balkenende’s sterkste punten zijn, al scoort de rampenpremier niet meer zo hoog als in 2006.

Het wordt inmiddels een saaie mantra want het is al vaak gezegd op deze site, maar gezien het bovenstaande zal voor het CDA veel afhangen van de TV-debatten. Rutte heeft nogal eens de neiging om tegelijkertijd te gretig en te betweterig over te komen. Hij kan dan toch overkomen als de manager van de drogisterij die je uitlegt waarom die ene tube gezichtscrème echt beter is dan de andere, en dat je dom bent dat je dat niet begrijpt. Balkenende is ouder en geniet als staatsman meer aanzien. Hij kan daarmee  ‘de Cohen op rechts’ zijn. En dan is er altijd de kans dat de VVD te vroeg piekt, 43 dagen voor de verkiezingen.

Zeker als het CDA snapt dat het niet iedere rechtse scheet van de VVD moet proberen te emuleren in de wanhopige zoektocht naar stemmen, maar dat het beter is om de VVD op punten soms af te schilderen als té hardvochtig rechts. Dan maakt Balkenende kans om zijn CDA in ieder geval niet de politieke woestijn in te leiden, al wordt het CDA onder zijn leiding waarschijnlijk nog steeds niet de grootste van Nederland. Fouten van Cohen daargelaten, natuurlijk.