Ollie Rehn is namens de Europese Commissie de ‘Supercommissaris’ die landen bij de les van het Europese Stabiliteitspact moet houden, conform de wens van Mark Rutte. Voor de partijen van de zogenaamde ‘Kunduzcoalitie’ is de heilige 3% maximaal begrotingstekort een harde eis. Welnu, verrassing: in een belangrijke speech slaat Rutte’s Beul de basis weg onder de alarmistische prietpraat van Rutte, Sap en Pechtold. Strakke regels, strenge verordeningen? Welnee. Dat zijn referentiewaarden, zegt Rehn. En moet het begrotingstekort in 2013 al 3% of minder zijn? Welnee, dat hoeft niet meteen.

Uit de toespraak die Rehn gaf op zaterdag 5 mei in de Vrije Universiteit van Brussel:

“The first building block is that fiscal consolidation, while necessary, is done in a growth-friendly and differentiated way, in order to strike a balance between necessary fiscal consolidation and concerns for growth.

Contrary to the misleading impression promoted by some politicians and pundits that the EU fiscal framework forces all member states into a ‘one-size-fits-all’ consolidation straightjacket, the Stability and Growth Pact is not stupid. Yes, the EU fiscal framework is rules-based, with clear reference values for public deficit and debt for triggering the excessive deficit procedure and, if needed, sanctions. But, at the same time, the Pact entails considerable scope for judgement, based on economic analysis and its legal provisions, when it comes to its application. The Pact underlines the structural sustainability of public finances over the medium term and implies differentiation among the member states according to their fiscal space and macroeconomic conditions.”

(De dikgedrukte woorden heeft Rehn expres benadrukt om zijn boodschap luid en duidelijk over te brengen (zie ook zijn speech)).

De boodschap van de Eurocommissaris is kristalhelder. De eerste regels: “In tegenstelling tot wat sommige politici en commentatoren u willen doen geloven, is het Stabiliteitspact geen generiek keurslijf dat op iedereen gelijk toepasbaar is…het Stabiliteitspact is niet dom”.

Klare taal. Economieën zijn verschillend, landen zijn niet één op één vergelijkbaar en dus kan je niet alle landen op één hoop gooien en ze dezelfde regels opleggen, interpreteert Rehn het Pact. Maar Rutte eist juist wel op hoge toon dat alle landen in de Eurozone op Duitsland en Nederland moeten gaan lijken, en daarmee klaar. Dat hoeft dus niet, zegt Rehn, sterker nog: dat zou dom zijn om te eisen.

Nog belangrijker is misschien dat Rehn de door Rutte, Sap en Pechtold als dwingend opgelegde en scherp afgekaderde neergezette begrotingsregels zelf omschrijft als “reference values”, oftewel referentiewaarden. Verder biedt het Pact “speelruimte voor een eigen beoordeling, gebaseerd op economische analyse en binnen de juridische kaders”.

’2013′? Wat nou, ’2013′?
Het Pact “onderschrijft de structurele houdbaarheid van de overheidsfinanciën over de middellange termijn en impliceert differentiatie onder lidstaten overeenkomstig hun begrotingsruimte en macro-economische toestand”.

Ik heb ‘middellange termijn’ zelf schuin geschreven omdat Rehn hier nog iets cruciaals zegt. Waar Pechtold, Sap en Rutte erop hameren dat het Kunduzakkoord er móest komen om in 2013 aan de zogenaamd allesoverheersende 3%-regel te moeten voldoen, legt de door Rutte zo verlangde Supercommissaris in dienst van het Stabiliteitspact in zijn speech uit dat dit geen vereiste is. Zolang de overheidsfinanciën maar op de middellange termijn voldoen aan de referentiewaarden, is het goed.

Daarmee herhaalt Rehn overigens wat onze eigen minister van Financiën in maart al zei: de 3% is niet heilig. Sterker, de obsessie met die 3% was maar een ding van “de media”, aldus De Jager.

De term “Rutte’s Beul” krijgt dankzij de woorden van Rehn nu een heel andere betekenis. Met zijn uitspraken legt hij Rutte’s grote waffel zelf op het hakblok. Dat moet toch zeer pijnlijk zijn voor onze lachende demissionaire premier.

Triomfantelisme overheerst onder de zelfbenoemde ‘middenpartijen’. Kirrend van vreugde verklaart Alexander Pechtold dat het ‘radicale midden’ overwonnen heeft en dat de ‘populistische partijen’ verloren hebben en nu aan de kant staan. Een vreemde stellingname. Want Pechtold – naar eigen zeggen een democraat – zegt daarmee dat zeker 1/3e van de Nederlandse bevolking er niet toe doet. Dat dit deel van Nederland buitenspel staat. Onbelangrijk is. ‘Wij bepalen wel even wat goed voor u is.’

Hoe is dit in het landsbelang?

Precies die houding drijft mensen naar de ‘populistische’ partijen. Is Pechtold dan zo dom dat hij dat niet ziet? En als dat zo is, hoe zit het dan met de juichende cheerleaders die het zo met Pechtold eens zijn en nu met slingers en toeters achter de Kunduz-coalitie aanlopen?

Goed bedoeld is de Kunduz-coalitie ongetwijfeld. Maar feit is dat de coalitie niet bindt. Zoals Jolande Sap steeds Mark Rutte voorhield dat hij de “premier voor alle Nederlanders” diende te zijn, zo gemakkelijk kiest Groenlinks nu voor één deel van de bevolking.

Nu helpen Groenlinks en de Christenunie D66 bij de uitvoering van een al jaren geleden uitgestippelde strategie.

In de jaren ’90, tijdens Paars-II, stond de jongerenbeweging ‘Opschudding’ op binnen D66. Onder leiding van mensen als Lousewies van der Laan moest D66 breken met het onder Hans van Mierlo in zwang geraakte automatisme van samenwerking met de PvdA.

Niet alleen vond deze liberalere groep dat D66 sociaal-economisch meer op zichzelf moest staan, men was het politiek-strategisch zat dat het aanschuren tegen de PvdA betekende dat bij verkiezingen kiezers steeds weer naar die partij terug gingen. Er moest een einde komen aan D66 als de ‘vluchtheuvel’-positie rechts van de PvdA, de parkeerplaats waar je als kiezer even een uitstapje kon maken als de PvdA even tegenviel.

De grootste uitdaging voor alle solidair-georganiseerde Westerse samenlevingen is het verkleinen van de steeds wijder en dieper wordende kloof tussen de hoger en lager opgeleiden. Iedereen die begrijpt dat juist het verergeren van deze kloof slecht is voor Nederland, zou daarom enige terughoudendheid passen bij het vieren van dit begrotingsakkoord tussen VVD, CDA, Groenlinks, D66 en Christenunie.

Wee de moeilijkebrillen- en tweed-dragers die straks verbaasd zijn over de wederopstanding van de politieke flanken.

Aan de vooravond van verkiezingen voor de Tweede Kamer gebeurde er iets unieks. Vijf partijen die met elkaar concurreren besloten een vredesovereenkomst te tekenen. De vijf worden door ondertekening van de uitonderhandelde set afspraken gedwongen dat setje te verdedigen naar de andere partijen toe, die hun paraaf niet zetten (of niet mochten zetten) onder de afspraken. Een nieuwe gedoogcoalitie is een feit. En dat maakt het voor de deelnemende partijen niet makkelijker.

Verkiezingscampagnes zijn voortzettingen van de politiek met andere middelen. Partijen zijn er dan op gebrand elkaar de loef af te steken en aan te vallen. Meestal gaat dit op basis van de ideologische verschillen en daaruit voorvloeiende ideeën. Zo wordt het contrast gemaakt, dat de kiezer reden moet geven om te kiezen tussen partijen.

Daarom was wat er op donderdag 26 april gebeurde in de Tweede Kamer niet alleen inhoudelijk, maar vooral politiek-strategisch  historisch. Drie partijen, die tot die dag het zittende demissionaire, rechtse minderheidskabinet fel hadden bestreden en stevig het contrast hadden gezocht, besloten de Rubicon over te steken en met de partijen in dat kabinet samen te gaan werken. Daarmee spoelden de voorheen oppositionele partijen de kans op de noodzakelijke contrasten door de WC.

De Christenunie concurreert met het CDA (maar is daarin nog niet erg succesvol). Groenlinks concurreert in toenemende mate met D66. D66 op zijn beurt concurreert weer met de VVD, en de VVD tenslotte concurreert met het CDA. De partijen hebben dus alle reden om contrast te maken. Maar dat hebben ze voor zichzelf nu enorm moeilijk gemaakt.

Diederik Samsom van de PvdA en Emile Roemer van de SP zagen in het Kamerdebat handenwringend al helemaal voor zich hoe ze de strijd aan zullen gaan met nieuwe gedoogcoalitie. Want zo mag de samenwerking, lollig de ‘Kunduz-coalitie’ gedoopt, nu wel genoemd worden.

D66, Christenunie en Groenlinks hebben hun handtekening gezet onder een akkoord waar veel afspraken uit het verafschuwde  Catshuis-akkoord in staan. Die verafschuwing is geen oordeel van de schrijver dezes, maar een samenvatting van de geschrokken reacties van de politiek leiders van D66, Groenlinks en de Christenunie toen zij de voorstellen onder ogen kregen. Maar toen was er nog geen sprake van een samenwerking met twee van de drie opstellers van dat Catshuis-akkoord, de VVD en het CDA.

Geholpen
De bewindslieden en Kamerleden van VVD en CDA hadden sinds het klappen van het gedoogde kabinet met de PVV zichtbaar te lijden. Mark Rutte lachte niet meer, Maxime Verhagen was bloedchagrijnig, de leden van hun fracties waren weer minder blaaskakerig, ingetogen zelfs. Rutte omdat hij zeker wist dat hij na de komende verkiezingen overgeleverd zou zijn aan samenwerking met linkse partijen, en het CDA staarde simpelweg in de afgrond. Hoe anders was het humeur van de bewindslieden op de avond van de 26e.

Luttele uren na het ondertekenen van het akkoord stonden Rutte en Jan Kees de Jager weer blakend van zelfvertrouwen in Vak K. Stef Blok jij-bakte er weer op los en Sybrand van Haersma-Buma permitteerde zich grapjes en jij-bakken in de richting van de partijen die het akkoord niet ondertekend hadden. Lag vooral het CDA een ware lijdensweg te wachten tot de volgende verkiezingen, nu de partij de verantwoordelijkheid voor allerlei vervelende zaken in dat akkoord uit kan smeren over anderen is het weer business as usual bij de christendemocraten.

Opzet gelukt, moeten de heren gedacht hebben. Chapeau.

Want met één pennenstreek zetten VVD en CDA drie lastige oppositiepartijen buiten spel. D66 pocht dat het een groot gedeelte van het eigen verkiezingsprogramma gerealiseerd ziet in het akkoord. Dat werd herhaald en herhaald. Dat maakt het voor D66 straks knap lastig hun coalitiegenoten aan te vallen. Hetzelfde geldt voor de Christenunie. Dit alles geldt omgekeerd ook voor VVD en CDA.

Groenlinks intussen heeft inderdaad concurrentie te duchten van D66, maar vooral van de PvdA. Daarom was Sap er zo op gebrand om de sociaaldemocraten toch bij het akkoord te betrekken. In de Kamer bevinden zich nu twee oppositiepartijen op de flanken, waarvan één – de SP – een linkse is. Maar iets ter rechterzijde van de SP en links van Groenlinks bevindt zich de PvdA, die als enige centrum-linkse middenpartij niet meedoet aan de Kunduz-coalitie. En de PvdA is ook nog eens de tweede partij qua zetelaantallen.

Diederik Samsom heeft de handen vrij. Hij kan contrast maken met de SP en nu ook met Groenlinks en D66, twee partijen waar PvdA-kiezers naartoe overgelopen zijn. Samsom’s PvdA is het enige alternatief voor kiezers die straks een andere keuze willen dan één van de Kunduz-partijen, maar die niet op de PVV of de SP willen stemmen. En steeds weer zullen de Kunduz-partijen, wanneer zij in de aanval willen, gebonden zijn aan de verdediging van de keuzes in het akkoord.

Ja, het wordt een heel bizarre campagne.

Het wordt een ongemeen spannende verkiezingscampagne. Nagelbijtend zullen de lijsttrekkers de verkiezingsuitslag afwachten. Wordt het weer zo’n fotofinish als op die zinderende verkiezingsavond in 2010? Lukt het Samsom om de kandidaat op links te worden tegen Rutte, of slaagt Roemer erin die plek in te nemen? Kunnen het CDA en Groenlinks de dalende lijn ombuigen in een stijgende? Zetten kiezers het populistische experiment door, of maakt het genuanceerde midden een comeback?

SP
Dit moet hem worden voor Emile Roemer en zijn SP. Binnen de partij durft men al opgewonden te dromen over een ‘premier Roemer’, en terecht. De gezellige slimmerik uit Boxmeer heeft de tijd genomen en zichzelf opgebouwd. Terwijl de PvdA met zichzelf worstelde straalde Roemer rust, daadkracht en leiderschap uit. Met zachte stem maar scherpe woorden zetten hij en zijn mensen in 2010 succesvol een koers uit tegen de PVV en het rechtse afbraak-kabinet.

Zijn volharding in die strategie levert hem nu een uitstekende uitgangspositie op. Gedesillusioneerde PVV-kiezers lopen (terug) over naar zijn partij, kiezers die de vorige keer afhaakten melden zich weer en – belangrijker – Roemer weet een aanzienlijk legioen PvdA-kiezers aan zich te binden. Daarin zit ook meteen de uitdaging.

De weg naar 12 september is ook voor Roemer niet zonder valkuilen. Heeft de partij te vroeg gepiekt? De SP is en blijft in de ogen van veel kiezers toch net iets ‘te links’. Roemer weet dat en daarom koketteert hij soms opzichtig met ouvertures naar het midden, zoals toen hij zei dat de SP best met de VVD zou kunnen regeren. Een gedurfde uitspraak, want voor veel hardcore SP-kiezers is de VVD de Satan. Maar Roemer’s belangrijkste opdracht is nu die mokkende PvdA’ers bij zich houden en voorkomen dat Samsom erin slaagt de anti-Rutte te worden en zo de strategische keuze op links te worden.

PvdA
Maakt de doodverklaarde Partij van de Arbeid onder Diederik Samsom een herrijzenis mee? Met de ijverige ingenieur heeft de PvdA niet alleen een slimme lijsttrekker die zich in het debat kan meten met Rutte, hij is ook verzot op campagnes. Hij is daar sinds 2003 nauw betrokken bij geweest.

De PvdA komt van ver. De sociaaldemocraten moeten kiezers terughalen bij partijen ter linker en ter rechterzijde. Voorwaar een uitdaging, want PvdA’ers die nu bij D66 hokken kijken vermoedelijk anders tegen de oplossing van de economische problemen aan dan zij die uitweken naar de SP. Tegelijkertijd is dit wel het voordeel dat Samsom heeft: de PvdA kan veel kiezers voor zich terug winnen.

Samsom is voor veel kiezers nog geen grote bekende. Dat is zowel een kracht als een zwakte. Omdat veel mensen hem nog niet (goed) kennen kan hij de krijttekening voor hen invullen en profiel maken. Daar krijgt hij nu ook de tijd voor daar de verkiezingen pas in september zijn. De keerzijde van zijn relatieve onbekendheid is dat hij niet direct bij kiezers op het netvlies staat als een potentiële premier. En leuk of niet, de premiersvraag wordt steeds belangrijker.

Groenlinks
Eén van de partijen waar Samsom veel kiezers kan halen is die van Jolande Sap. Uit peilingen en kiezersonderzoek blijkt dat een flink deel van de mensen die nu aangeven op Groenlinks te zullen stemmen, vooral afkomstig zijn van de PvdA. En waar de PvdA stijgt in de kiezersgunst de afgelopen weken, daalt de partij van Jolande Sap. Tegelijkertijd is van de eens nauwe band met D66 weinig meer over.

Het rommelt in de partij. Het lijkt erop dat met het vertrek van Femke Halsema ook een flink aantal kiezers op drift is geslagen. Een groep linksere Groenlinksers die zich onder Halsema aan de kant gezet voelde durft zich nu weer te roeren. Onder de oppervlakte speelt een richtingenstrijd. De kwestie ‘Kunduz’ blijft daarnaast Sap achtervolgen, helemaal nu de term ‘Kunduz-coalitie’ in zwang is geraakt.

Sap mag het dan nu moeilijk hebben, dat betekent zeker niet dat de race gelopen is. Waar de SP misschien te vroeg piekte, heeft Groenlinks nu wellicht te vroeg een dipje. Groenlinks kan de komende weken een sleutelrol opeisen in de besluitvorming over nieuwe bezuinigingen, die het oplopende Nederlandse begrotingstekort moeten terugbrengen. Dan zal Sap wel de directe concurrentie moeten zoeken met D66.

D66
De sociaal-liberalen hebben onder Alexander Pechtold een stijgende lijn hervonden. De partij scoort consistent tussen de 10 en 15 zetels in de peilingen. Dat is even consistent als de links-liberale, sterk hervormingsgezinde toon die de partij gevonden heeft.

De uitdaging voor Pechtold is om de nul te houden. Bijna een cliché natuurlijk, want dat is de opdracht aan iedere partij die boven het eigen meerjarige electoraal gemiddelde scoort in peilingen. Maar voor D66 is het cruciaal. Momenteel voeren Mark Rutte, Emile Roemer en Pechtold de boventoon op de lijstjes van premier-fähige kandidaten, al was het maar vanwege hun senioriteit en bekendheid.

D66 zal een hoogvlieger moeten blijven in de peilingen om Pechtold op dat lijstje te houden. Anders wordt de geloofwaardigheid van Pechtold als ervaren premierskandidaat minder. Ook D66 heeft daarbij als grootste opdracht de naar de partij overgelopen PvdA-kiezers bij zich te houden. Dat grote aantal PvdA’ers is wel een teleurstelling, want D66 bewoog na de vorming van het kabinet-Rutte naar rechts, omdat de VVD en het CDA naar rechts schoven. Het was de bedoeling dat linkse VVD’ers naar D66 over zouden lopen, net als Joris Voorhoeve walgend van de samenwerking tussen VVD en Geert Wilders. Maar dat viel tegen: de overloop blijkt minimaal.

CDA
Doorgewinterde CDA’ers zullen het u onder vier ogen fluisterend opbiechten: de leiderloze partij is a dead man walking. De partijtop spuugde met de samenwerking met Geert Wilders het christelijk-sociale deel van de achterban recht(s) in het gezicht. Houwdegen Hans Hillen verklaarde triomfantelijk dat zijn partij voortaan een rechts-conservatieve partij zou zijn en gaf daarmee een pijnlijke trap na.

De partij ontbeerde al een tijd een duidelijke visie: een helder omschreven doel (het wat) en hoe men dat doel wenste te bereiken (het hoe). Van lieverlee werd het bestaansrecht de macht, en de macht het bestaansrecht. Dus toen ernstig werd getwijfeld aan het bestaansrecht, gokte Verhagen op de macht. Als een kameleon kleurde het CDA zich aan de VVD. Zo verloor het CDA het noodzakelijke contrast met de enige echte concurrent. En Verhagen gokte verkeerd. Nu de macht verdwenen is, staat het bestaansrecht weer vol in de schijnwerpers.

Terwijl de partij nog midden in het proces van herbronning zit en gekleurd is met het imago van een VVD-light, moet binnen enkele maanden een lijsttrekker gekozen worden. Er is alle kans dat de lijsttrekkersverkiezing ontaardt in een publieke richtingenstrijd. Nodig is een overtuigende kandidaat die de boel bij elkaar kan houden. Eén van de Grote Verhalen van de komende verkiezingen zal óf dat van de spectaculaire de herrijzenis van het CDA zijn, óf dat van de definitieve marginalisering van de christendemocraten. Dat is slecht nieuws voor de VVD, die daardoor cijfermatig niet meer kan rekenen op zijn natuurlijke bondgenoot op rechts.

VVD
Is de droom aan diggelen? De komende verkiezingen moeten uitwijzen of Mark Rutte zijn strategie voort kan zetten om van de VVD de nieuwe, grote volkspartij op rechts te maken. Voorlopig wijzen de peilingen erop dat hem dat zal lukken. Zijn directe concurrent, het CDA, ligt op apengapen. Die andere concurrent, de PVV, trekt zich terug in de eigen schulp om wonden te likken.

Het kabinet-Rutte mislukte, en daarmee raakte Rutte zelf beschadigd. Rutte, de jeune premier en electorale troef van de partij, moet spitsroeden lopen om te voorkomen dat hij niet wordt neergezet als een tweede Jan Peter Balkenende. De VVD-kiezer zal hem het falen van zijn kabinet niet al te kwalijk nemen; Rutte en zijn mensen weten tot nu toe Wilders effectief neer te zetten als de veroorzaker van de crisis.

Maar de glans is er nu wel af en Rutte lijkt dat te beseffen. De premierbonus kan hij op zijn buik schrijven. Tot aan verkiezingsdag zal hij dag in, dag uit de demissionaire premier genoemd worden. Een niet onaanzienlijk deel van het VVD-electoraat bestaat nu uit overgelopen, gedesillusioneerde CDA’ers. Als het CDA dan toch VVD’tje wilde spelen, dan kozen die kiezers liever voor het origineel. Rutte zal moeten leven met een paradox: vecht hij voor het behoud van die overgelopen CDA’ers, met als gevolg dat het CDA zetels verliest, dan weet hij zeker dat hij na de verkiezingen overgeleverd is aan een kabinet met ook linkse partijen. Lange tijd zullen rechtse vingers niet gelikt worden.

PVV
Wilders nam De Gok. Hij stapte in een huwelijksbootje met VVD en CDA, al was het een LAT-relatie. Het was de bedoeling dat Wilders zowel coalitiegenoot als de enige oppositiepartij op rechts zou zijn. De strategische gedachte is dat kiezers op rechts altijd op rechts blijven en zelden over zullen stappen naar linkse partijen. Dus kiezers die weg zouden lopen bij VVD en CDA zouden als vanzelf aansluiten bij de PVV, die immers – officieel – niet in de regering zat.

Een tijdje zag het ernaar uit dat het werkte. Zeker tijdens het eerste jaar was de wil van Wilders wet. Wilders zei “spring!”, en het hele kabinet vroeg slechts “hoe hoog?” Dat veranderde in korte tijd. Eerst verdiepte de economische crisis zich. Het begrotingstekort nam snel toe. Dat Wilders zelf vergaande hervormingen van de economie had tegengehouden, keerde zich 1,5 jaar later ironisch genoeg tegen hem.

Wilders was richting kwijt. Zijn kiezers, vooral zij die van de SP over waren gelopen en zij die lange tijd diep cynisch aan de zijlijn stonden omdat er in hun ogen niemand was die voor hen vocht, begonnen te twijfelen toen de ene na de andere snoeiharde bezuiniging juist bij hen neersloeg. Wilders daalde in de kiezersgunst vanaf het moment dat hij ingekapseld werd – jawel! – door Rutte en Verhagen in het Catshuis, waar hij liefdevol en binnen het zicht van de draaiende televisiecamera’s werd omarmd door de heren. Wilders gokte weer en stapte op. Hij zal de komende maanden moeten bewijzen of hij nog het vertrouwen heeft van zijn kiezers.

De aimabele Elsbeth Gruteke, presentator bij de EO, geeft aan mij te volgen op de twitters. Haar baas, de volstrekt neutrale EO-directeur en -presentator Andries Knevel, vond dat bepaald niet leuk.

Het wordt op zijn vroegst september voordat er nieuwe verkiezingen komen. Dus komt er waarschijnlijk een tussenkabinet, een  ‘Rutte-II’, a la Balkenende-III. Rutte en Verhagen gaan al die tijd niet demissionair met hun duimen draaien, dat is zeker. Wat ook zeker is: hun plannen waar rechts Nederland de vingers bij af zou likken liggen in de vuilnisbak. Maar krijgen Rutte en Verhagen überhaupt nog wel de handen op elkaar in de Kamer, voor wat voor maatregel dan ook?

Het is heel goed mogelijk dat de koningin Rutte en Verhagen vraagt om op een aantal punten overeenstemming te bereiken met de partijen in de Kamer, teneinde tot een klein pakket aan maatregelen te komen dat op een breed draagvlak kan rekenen tot de verkiezingen. Die worden dan uitgevoerd door Rutte-II.

De PvdA, D66, Groenlinks en de Christenunie zijn bereid in de maanden tot aan de volgende verkiezingen moeilijke knopen door te hakken. Iedereen realiseert zich dat er bezuinigd moet worden na het rampzalige non-beleid van het kabinet-Rutte.

Maar het wordt een zeer gecompliceerde puzzel. Want Rutte en Verhagen zullen onder druk van in ieder geval de PvdA en waarschijnlijk ook de Christenunie en Groenlinks enkele gezichtsbepalende bezuinigingen en hervormingen uit het regeerakkoord moeten terugdraaien in ruil voor hun steun. De PvdA en – eerder nog – Groenlinks zijn er zeer op gebrand de bezuinigingen op passend onderwijs, de sociale werkplaatsen en het persoonsgebonden budget terug te draaien.

Het is zeer onwaarschijnlijk dat Rutte en Verhagen tot dit alles bereid zullen zijn. Het gedoogakkoord overboord: goed, dat was toch een PVV-ding. Maar er zijn grenzen.

Mede onder druk van D66 zullen VVD en CDA als reactie aandringen dat eerst de noodzakelijke, harde bezuinigingen en hervormingen worden uitgevoerd die het begrotingstekort terugbrengt onder de 3% van het BNP die Nederland samen met de andere Europese landen heeft opgelegd. Het al dan niet terugdraaien van bezuinigingen op sociaal gebied kan dan mooi een verkiezingsonderwerp worden.

Samsom, Sap en Slob zouden wel gek zijn als zij zich daarvoor zouden lenen. Zo heb je geen enkele zekerheid dat die heftige bezuinigingen inderdaad teniet worden gedaan. Ze zouden het aan hun kiezers niet kunnen uitleggen.

En zo dreigt er een politiek infarct nog vóór het tussenkabinet Rutte-II aan de slag kan. Want nu de PVV gebrouilleerd is krijgt Rutte zonder PvdA, Groenlinks en Christenunie de grote bezuinigingen niet door het parlement. Ongetwijfeld zal Wilders te porren zijn om samen met Hero Brinkman en de SGP voor bepaalde voorstellen te stemmen, zoals het opheffen van stadsdelen in steden. Maar grote bezuinigingen die ouderen en de zorg raken zijn wegens zijn geloofwaardigheid anathema voor Wilders.

Rutte en Verhagen zullen straks met weemoed terugdenken aan die zeven weken in het Catshuis.

Henk Kamp, in Het Parool van vrijdag 20 april, over de Nederlandse pensioenfondsen die van ‘Brussel’ de financiële buffers moeten ophogen met €60 miljard, wat zal moeten worden opgehoest door pensioenbetalers: “De oplossing voor de huidige financiële crisis, waardoor de pensioenfondsen geraakt zijn, ligt in herstel van de economie… Als het straks beter gaat, zal de rente vanzelf weer stijgen en kunnen de fondsen herstellen. Het blijft niet altijd moeilijk gaan met de economie, er komen ook weer goede tijden.” Stuitende hypocrisie. Hoe?

Het zijn precies deze argumenten die economen al weken gebruiken in hun poging de minderheidsregering ervan te weerhouden dat ze de economie kapot bezuinigt. De maatregelen van dit kabinet moeten immers worden opgehoest door u en mij – geld dat we dan dus niet kunnen besteden aan het kopen van spullen, wat goed is voor de economische groei, wat weer werk creëert, etcetera.

Maar nee. Gaat het daarover, dan draait Kamp als een blad aan een boom en spreekt met droge ogen als de eerste de beste Brusselse bureaucraat dat bezuinigen móet. En die kloof, die wordt maar groter. Hoe zou dat nou komen?

Op rechts profiteert alleen nog de VVD van de tanende kiezersgunst die eerst het CDA, en nu ook de PVV hard raken. Dat is niet zo gek: het CDA ontbeert een leider, is onzichtbaar in de coalitie en steekt daardoor flets af bij de energieke VVD van de jeune premier. Wilders krijgt nu echt last van het feit dat het door hem gesteunde kabinetsbeleid ervoor zorgt dat sociaal-economische zorgen belangrijker zijn geworden in de hoofden van mensen dan sociaal-culturele.

De VVD doet het onder Rutte goed in de peilingen. Dat is niet verrassend. Over het algemeen is het zo dat de kiezers die in het rechtse blok zitten zullen kiezen uit rechtse alternatieven als hun eigen rechtse partij het slecht doet in hun ogen. Een uitstapje naar een partij die als links gezien wordt is voor de meesten anathema.

Daar de drie grote partijen op rechts – VVD, CDA en PVV – alledrie regeringsverantwoordelijkheid dragen, is het voor teleurgestelde CDA’ers en PVV’ers die een bestraffend uitstapje willen maken moeilijk een alternatief te vinden.

Gevolg: zowel het CDA als de PVV zien kiezers in grote getale afhaken. Een deel ex-CDA-stemmers loopt over naar de VVD. Maar een veel groter deel van afhakers bij beide partijen verlaat letterlijk de arena. Ze geven aan bij de volgende verkiezingen thuis te zullen blijven.

Trendonderzoeken als die van Ipsos-Synovate signaleren om de zoveel weken wat het diepgaande kiezersonderzoek van het Nationaal Kiezersonderzoek al jaren laat zien: partijen als de LPF en PVV trekken vooral mensen naar de stembus die soms al tientallen jaren niet meer gestemd hebben (of dat zelfs nooit gedaan hebben). Voor veel van deze kiezers zijn cynisme en angst op sociaal-culturele onderwerpen grote drijfveren. Velen koesteren een groot wantrouwen jegens politici. Stel ze teleur, en je bent ze voor altijd kwijt.

Dit kiezersblok vormde de electorale basis voor Wilders en zijn PVV. Dat bleek beperkt, tussen de 8 a 12 Kamerzetels groot. Dus moest Wilders zijn vangnet groter maken. Hij wist dat Pim Fortuyn – die tenslotte ook een deuntje mee blies op sociaal-economische onderwerpen – een veel groter kiezerspotentieel aansprak. Dus keek Wilders heel goed naar kiezersonderzoek en formuleerde een sociaal-economisch links-conservatief programma dat een duidelijk kiezerspotentieel aansprak, mensen die bijvoorbeeld nog wel eens SP stemden.

Dat had direct resultaat. Met zijn profilering als beschermingsschild voor de (ouderen-)zorg vergrootte Wilders in één klap zijn kiezerspotentieel. In 2010 haalde hij er 24 zetels mee binnen. Maar die kracht blijkt ook zijn zwakte.

Hakken
Want het kabinet dat hij steunt hakt er ongenadig op los in het sociale domein en de zorg. De IQ-maatregel, het bevriezen van de zorgtoeslag terwijl premies stijgen, de eigen bijdrage wordt verhoogd en het basispakket wordt uitgekleed, ouderen met beginnend Alzheimer moeten een eigen bijdrage gaan betalen voor hulp van de geestelijke gezondheidszorg: Rutte deelt met goedkeuring van Wilders de ene na de andere klap uit aan een groot deel van Wilders’ electoraat.

Daar komt bij dat de bezuinigingen van het kabinet de economische groei bepaald geen goed doen. En dan druppelt vanuit het Catshuis nog meer vreselijk nieuws door over een nieuwe ronde van zware bezuinigingen.

Nu blijkt dat Wilders’ electoraat even snel weer weg loopt als het kwam.

Voor Wilders staat veel op het spel bij deze Catshuis-onderhandelingen. Niet alleen loopt hij het risico minstens 10 zetels aan kiezers voor altijd kwijt te raken, de uitdaging is veel fundamenteler.  Voor veel van zijn kiezers is hij méér dan een politieke doerak die de boel in Den Haag eens even lekker opschudt.

Wilders zal moeten laten zien wat hij is: een ex-VVD’er die na 12 jaar het licht zag en echt invulling geeft aan zijn rol als beschermheer van de zorg, of een opportunist.

We weten het zodra de resultaten van het Catshuis er liggen.

UPDATE: Wilders kiest voor zijn partij.

Dus de poldertaliban van de SGP zit aan bij overleggen van de VVD, het CDA en de PVV. Toch wordt daar door de hoofdrolspelers heel omzichtig over gedaan. Met lange tanden geeft Verhagen na herhaald vragen van de pers toe dat, ja, inderdaad, Kees van der Staaij aanzit. Zoniet Mark Rutte. Die blijft glashard ontkennen. Waarom maakt Rutte zich zo belachelijk? Waarom al dat toneelspel, als zou de SGP niet mee-onderhandelen maar alleen ‘op gesprek’ komen? Waarom doet de SGP niet / wel / niet / wel mee?

Omdat er nog steeds geen formalisering mag plaatsvinden van de machtsrelatie tussen de VVD, het CDA, de PVV en de SGP. Het moet niet hoeven komen tot een gedoogakkoord met de christenfundamentalisten. Want dan is het wél hommeles bij de VVD. En dat snapt iedereen, ook Van der Staaij.

De VVD is bereid ver te gaan voor de macht. Rutte moet hoe dan ook op het pluche blijven. De VVD moet immers de grote nieuwe volkspartij op rechts worden. Daarom zijn ze best bereid tot een flirt met de SGP. Mensen als Jeanine Hennis, in de beeldvorming een liberaal boegbeeld van de VVD, verexcuseren zich wanneer nodig (en heus gemeend) iedere keer als ze hun ziel moeten verkopen aan de SGP voor een onsje macht. Maar ze tellen gauw op, die onsjes. En of je nou je ziel verkoopt of je moeder – ach. Het went, zo blijkt.

Maar er speelt meer.

Het gedrag dat we van Rutte en Verhagen zien is hetzelfde als toen zij zich voor het eerst bekenden tot de PVV. Rutte en Verhagen benadrukten bij de eerste gedoogakkoord-onderhandelingen dat de PVV niet in de regering zou komen te zitten. De reden: Geert Wilders. Zijn standpunten over moslims en immigratie maken hem tot een paria in niet alleen Europa.

Enter the SGP. Een partij die door de Hoge Raad in 2010 nog veroordeeld is vanwege het standpunt over vrouwen, meer in het bijzonder het uitsluiten van het passief kiesrecht. Is dat al een flinke smet op het blazoen van de partij, de tik op de vingers die de christen- fundamentalisten kregen van een officieel orgaan van de Verenigde Naties maakt een officiële samenwerking zelfs middels een gedoogakkoord uiterst problematisch voor Rutte en Verhagen. Ze zouden in feite een stel veroordeelde boeven laten aanschuiven in de Treveszaal.

Daar zit het verschil tussen de PVV en de SGP. De buitenwacht krijgt bij Geert Wilders een nare smaak in de mond, maar daar blijft het bij. Niet één officiële instantie heeft Wilders ergens voor veroordeeld of berispt. De SGP is wel veroordeeld, door de hoogste rechtspreker van het land nog wel. Dat telt. De VN is officieel uiterst kritisch. Ook dat telt, zeker internationaal. Van der Staaij weet het, maar hij weet ook dat hij met zijn slechts 2 zetels zeer machtig is. Want Rutte heeft hem nodig, zeker nu Hero Brinkman uit de PVV is gestapt en sindsdien uiterst onberekenbaar is gebleken.

Pathetisch
Dat alles maakt dat men zich als een aal wentelt in een emmer snot. Daarom bezigen Rutte en Verhagen vreemde, bijna juridische taal. In de meest pathetische bewoordingen ontkennen deze plucheplakkers dat de SGP een officiële rol speelt. Is Van der Staaij gesignaleerd in het kantoor van Verhagen? Dan heeft hij daar gewoon een kopje thee gedronken en vrijelijk van gedachten gewisseld over van alles en nog wat. Is er onderhandeld? Nee. Is er gepraat? Ja. Waar het gesprek over ging? Dat krijgt u niet te horen, want wat in een ministerskamer gewisseld wordt, mag daar blijven. Dat weet u. Goedemiddag.

Dankzij dit doorzichtige gelieg, gejok en gedraai kunnen de Jeanine Hennissen ook ontkennen dat de VVD met de SGP op de bidbankjes knielt.

Daarmee is niet de PVV de gedoogpartner, of de SGP. Nee, de ware gedoogpartner van het kabinet-Rutte is tegenwoordig de plausibele ontkenning.

Als financieel-economisch journalist heb ik de kredietcrisis, de overname van ABN Amro, het uiteenvallen van Fortis en de hele santekraam van vrij dichtbij meegemaakt. Op een gegeven moment ging ik ‘s ochtends naar de redactie van Z24.nl met de vraag wat er nú weer gebeurd zou zijn. Ik heb gezien hoe ambtenaren van het ministerie van Financiën met de handen in het haar zaten. Hoe de staven van banken in paniek letterlijk niet meer wisten hoe het nu verder moest. En ik heb ook gezien hoe een minister zich het vuur uit de sloffen rende, in de volle wetenschap dat hij daar later op aangevallen zou gaan worden. Waarvan akte.

“Zo werkt het in de democratie. Als je niet tegen de hitte kan, moet je niet in de keuken komen.” Dat zei Wouter Bos (vanaf 08:30) in reactie op de verwijten van de commissie-De Wit op zijn optreden als minister van Financiën.

Dat was nog een aardig eufemisme van Bos.

Want hij deed wel meer dan gewoon in de keuken blijven staan. De keuken stond in lichterlaaie, steekvlammen wisselden elkaar af. De bankiers die de boel in de fik hadden gestoken, die al jaren de vlam in de pan lieten slaan en wat steeds maar net goed ging maar die ene keer dus helemaal fout – zij renden brullend van het lachen de keuken uit.

Wat deed Bos? Onversaagd rende hij de keuken in met een blusdeken om de vlammen te doven en te redden wat er te redden viel.

Van wie was dat blusdeken? Van ons. Het kan maar een paar keer gebruikt worden, zoals bij het doven van vlammen in de kosten van de zorg, het onderwijs, veiligheid. Bos slaagde erin het gasfornuis, de koelkast en eigenlijk het grootste gedeelte van de keuken te vrijwaren van de vlammen. Ja, het spul kwam er geblakerd uit maar het bleef allemaal bruikbaar. De blusdeken echter, betaald door u en mij, kwam er heel slecht vanaf.

Hoe anders was het geweest als Bos dat allemaal niet gedaan had. Als de keuken in zijn geheel was opgegaan in de vlammen. Een zeer realistisch scenario. Dan was dat deken voor niets geweest. Het had nadien bij de lommerd ingeleverd moeten worden in ruil voor een grijpstuiver. Daar had Bos nog geen gaspitje van kunnen kopen. Hij was opgehangen, gekielhaald, geradbraakt.

De blusdeken is nu beschadigd. Veel meer vlammen – zoals in de zorg, het onderwijs, veiligheid – kunnen er niet mee gedoofd worden. Het keukenmeubilair is zwartgeblakerd. De vraag is of we er bij verkoop nog voor terug krijgen wat we ervoor betaalden. Maar we kunnen nog koken en prachtige gerechten maken.

Buiten de keuken slaan de veroorzakers van de fik elkaar schaterlachend op de rug. Hikkend en proestend van het lachen zien ze hoe de woede zich niet tegen hen keert, maar tegen de brandweerman. Kirrend van plezier kijken ze toe hoe de betalers van de blusdeken Bos schuimbekkend de les lezen en de parlementariërs hen, de bankiers, negeren. Want straks moeten de bankiers de keuken weer in om, aangemoedigd door stemmen zoekende parlementariërs en uzelf, met hun ketels en pannen nieuwe producten te brouwen waarmee u uw nieuwe auto, huis, flatscreen en PlayStation kunt financieren.

Die pyromanen moeten dus maar te vriend gehouden worden.

Ja, het was echt heel erg lachen, vinden de bankiers. Als het vaker zo afloopt met de brandweerman, moesten ze het misschien nog maar eens doen.