Ik houd niet van politiek op basis van personen, op basis van lijsttrekkers. Ik houd ervan om, als het mij gevraagd wordt, in één keer te kunnen zeggen waar alle partijen in de Tweede Kamer grosso modo voor staan. En ik geloof dat deze helderheid ook gewaardeerd wordt door kiezers. Want wat heb je eraan als een partij maar wat gaat zweven? Of, erger nog, als de politieke kleur afhangt van wie op dat moment partijleider is? Dat levert mijns inziens alleen maar verwarring op.

Neem D66. Dat is bij uitstek het soort partij dat ik dus niet mag. Om de 10 jaar lijkt daar iemand op een schild geheven te moeten worden om een nieuwe koers voor de partij uit te zetten. D66′ers zijn daar trots op, dat gebrek aan dogma en die voorliefde voor wat zij pragmatisme noemen. Ik noem het armoede. En dat blijkt, want D66 is ook het levende bewijs van mijn stelling dat het leidt tot onduidelijkheid onder kiezers, die ervoor zorgt dat de partij net zo hard weer zetels verliest als ze eerder won.

Het maakt het ook een tikje gevaarlijk. Weinig mensen lezen nog partijprogramma’s. Daar kan je verdrietig over zijn of niet, het is een feit. Een ander feit is dat de lijsttrekker steeds bepalender is geworden voor een partij. En dus kan een partij fors aan populariteit winnen dankzij de lijsttrekker, terwijl de kiezer (eenmaal geconfronteerd met het partijprogramma, en in het bijzonder de sociaal-economische paragrafen) zich een hoedje schrikt en zich realiseert dat achter die lijsttrekker een partij schuilgaat die de desbetreffende kiezers absoluut niet bevalt.

Het vervelende is dat die kiezer daar in de regel pas na de vorming van een regering met die partij achter komt.

Een ander probleem van een zwevende partij is dat je mensen van verschillend politiek pluimage binnenhaalt. Daar kunnen sommige partijen over meepraten. In het bijzonder de Partij van de Arbeid.  Die schudde in de jaren ‘90 de oude socialistische ideologische veren af en bood daarvoor eigenlijk weinig in de plaats. De partij kreeg vanaf dat moment te maken met een diffuse toestroom van nieuwe mensen. De één was een groene socialist, de ander een linkse liberaal, en weer een ander een Scandinavische sociaal-democraat. Zolang verkiezingen gewonnen worden dankzij aansprekende lijsttrekkers, is dat geen probleem.

Maar als de dan populaire politieke kleur van de lijsttrekker minder populair wordt – en dat gebeurt altijd – dient de ideologische basis van die partij wel duidelijk te zijn. Al was het maar als handig ijkpunt voor de kiezer. En de partij, want als een partij een duidelijk ideologisch profiel heeft, dan heb je dat tenminste nog te bieden. Zie daarvoor de VVD, dat al die jaren nauwelijks bewogen heeft qua kernstandpunten en ideologie. Ondanks de nodige problemen met lijsttrekkers bleef die partij opmerkelijk stabiel in peilingen.

Het Groenlinks van nu doet het goed in de peilingen, dankzij Femke Halsema. Zij spreekt aan, heeft eindelijk haar mojo gevonden. Tegelijkertijd is er wel iets gebeurd onder haar leiding: Groenlinks is nog steeds groen, maar lijkt minder ‘links’ en meer liberaal. Een soort groen D66, dus. Daar is lang niet iedereen het mee eens binnen Groenlinks. Maar zoals dat gaat: zolang het goed gaat…

Maar als Halsema straks in een depressieve bui haar ontslagbrief schrijft en definitief het vliegtuig pakt naar India, wat dan? Dan voorspel ik groot gedonder binnen Groenlinks. Dan moet dat ideologisch ijkpunt weer gevonden worden, of Groenlinks wacht hetzelfde lot als D66: een beetje van dit en een beetje van dat, het ene jaar omhoog en het andere omlaag, maar één ding is zeker: nooit een echte doorbraak.

Dus nee. Doet u mij maar een fijn, helder, overzichtelijk strijdveld zonder leiders van partijen die in vijf jaar tijd drie keer een nieuwe koers uitzetten omdat ze zelf eigenlijk niet zo houden van ideologie en dogma’s, of partijen die steeds iemand anders nodig hebben om redenen van bestaan te bedenken, of leiders die de koers van de partij verleggen omdat een rapport van Motivaction zegt dat het verstandig is voor de komende verkiezingen.

Dan liever een scherpslijper. Misschien richt ik er nog eens een partij voor op.

Geert Wilders is begonnen met schuiven. In het zicht van de verkiezingen past de ras-opportunist zijn strategie aan: hij laat zijn hangbruggen richting CDA- en VVD-stemmers opzichtig zaken door zichzelf meer salonfähig te maken. Aan de andere kant haalt hij de hangbruggen richting het CDA en de VVD zelf juist op. Daarmee geeft hij uitvoering aan een strategie die eerder uitlekte dankzij de infiltratie van zijn PVV door een journaliste van HP/DeTijd.

Zij beschreef in een van haar artikelen in HP/DeTijd hoe een PVV’er tegen haar zei dat de partij voorlopig nog wel in de oppositie zou blijven. Want concessies doen aan andere partijen tijdens formatieonderhandelingen, dat leidt alleen maar tot teleurstellingen bij kiezers, en dus verliezen.

Wilders vond de reportages van de infiltrante in het tijdschrift afschuwelijk, en beweerde dat er maar weinig van waar was. Maar met zijn strategiewijziging, die nog geen 48 uur na de val van het kabinet Balkenende-IV kwam, bewijst hij dat de journaliste het verhaal goed had opgeschreven.

De verschuiving van Wilders is is voor hem logisch. De voorman van de PVV, bekend om zijn keiharde uitspraken jegens moslims, immigranten en islam zelf, weet dat de maximale rek er wel uit is onder mensen die normaal niet naar de stembus gaan. Die vormen een substantieel deel van zijn electoraat. Daarnaast ziet hij al maanden weinig beweging bij de SP, een andere partij waar hij kiezers van trekt.

Tegelijkertijd drijven kiezers – voornamelijk VVD’ers – stukje bij beetje van hem af en dobberen terug richting de VVD, wijzen peilingen uit. Deze kiezers, ook een substantieel deel, zijn vooral op zoek naar een rechtse houwdegen die korte metten maakt met draaideurcriminelen en bontkraagjes. Maar het zit hen niet lekker dat Wilders een complete religieuze groep – moslims  – over een kam scheert.

Dat weet Wilders al een tijdje, maar zolang er geen verkiezingen aan zaten te komen vond hij het niet nodig om een toontje lager te gaan zingen. Daarin speelden de gemeenteraadsverkiezingen ook een rol; zijn partij doet mee in Den Haag en Almere. Dat hij partijen heeft in die stad kan hem weinig schelen; het belangrijkste was voor hem dat hij zich maar hoefde te focussen op twee plaatsen in Nederland, zodat hij daar al zijn energie op kwijt kon. Een grote winst zou een mooie prelude zijn geweest in de opmaat van de landelijke verkiezingen, die normaliter in 2011 zouden hebben plaatsgevonden. De overwinningen in Den Haag en Almere zouden de media al die maanden hebben gedomineerd.

Nu echter het kabinet gevallen is, moet hij eerder schakelen. Hij weet dat andere partijen hem als een wig zullen gebruiken om de rechtse partijen te verdelen. Linkse partijen en D66 zullen constant het CDA en de VVD aanvallen op hun vermeende bereidheid om met de PVV een kabinet te vormen. Die partijen zouden keer op keer beginnen over Wilders’ mening aangaande islam, en daarmee kiezers terug jagen naar het CDA en de VVD.

Met zijn mildere opstelling jegens islam en immigranten hoopt Wilders minder abject te worden in de ogen van CDA’ers en VVD’ers.

Tegelijkertijd is het niet de bedoeling dat hij straks in een regeringsformatie betrokken wordt. Dat wil hij niet, zoals een PVV-Kamerlid al uitlegde aan de HP/DeTijd-journaliste. Want Wilders wil straks, misschien als enige rechtse partij, aan de zijlijn blijven terwijl CDA, VVD en een derde partij in een kabinet zitten. En zo verder groeien, tot misschien wel meer dan 40 zetels. Met zulke zetelaantallen kan je onderhandelingen over een regeerakkoord domineren – en je kunt er premier mee worden, zijn ultieme droom.

En hoe voorkomt hij dat hij straks toch door CDA en VVD aan de onderhandelingstafel uitgenodigd wordt? Door nu al te roepen dat hij een verhoging van de AOW-leeftijd naasr 67 jaar niet zal accepteren. Maar juist het CDA en de VVD zijn daar sterke voorstanders van. Hij hoeft niet zo nodig te regeren met het CDA en de VVD, maar hij wil wel graag hun kiezers.

Voor linkse partijen en D66 zal dit weinig problemen opleveren. Maar voor het CDA en de VVD is Wilders’ metamorfose tot een ‘redelijke rechtse houwdegen’  niet gewoon gevaarlijk, nee: het zal voor die partijen nog moeilijker worden om te voorkomen dat hun kiezers naar hem overstappen.

Overigens: ja, ik noem Wilders een ras-opportunist (no pun intended). Dat mag ik, vind ik, als je dit tot je neemt.

Nederland mag over enkele maanden weer naar de stembus om een nieuwe regering te kiezen. Het slagveld ligt er nu nog maagdelijk en bloemrijk bij, maar is wel totaal overhoop gegooid nu de PvdA uit het kabinet gestapt is. Sommige partijen moeten hun strategie fors bijstellen. De contouren van het nieuwe slagveld zijn duidelijk.

Geen twijfel: de verkiezingen van 2010 gaan over twee zaken. Ten eerste de bezuinigingen. Die moeten er komen, daar is iedereen het over eens. Zoals ik hier schreef is de keuze straks als vanouds tussen links en rechts. Het vallen van het kabinet betekent dat de PvdA de vrijheid heeft om zichzelf terug te trekken in het linkse kamp, terwijl het CDA hetzelfde kan doen in het rechtse kamp.

De tweede zaak is onmiskenbaar de factor Wilders. Maar in tegenstelling tot wat Wilders zelf het liefst doet – zich afzetten tegen linkse partijen – zijn het de rechtse partijen en de SP die het meest van hem te duchten hebben.

SP
Agnes Kant heeft het moeilijk. Ze heeft op sociaal-economische onderwerpen een stevige concurrent in Geert Wilders, die veel kiezers van haar afsnoept. Wilders heeft veel sociaal-economische SP-punten overgenomen. Tegen zijn verbale geweld kan Kant moeilijk op, ook al omdat Wilders ook op sociaal-cultureel terrein kiezers bij haar weghaalt met zijn stevige standpunten inzake moslims en criminaliteit. Kant kan nu niet dezelfde standpunten gaan huldigen. Wil ze kiezers teruglokken van het Wilders-kamp, dan loopt ze het gevaar teveel naar links te moeten overhellen om nog aantrekkelijk te zijn voor meer gematigde kiezers van de PvdA en Groenlinks. Een manier om dat te voorkomen is door te proberen coalities te sluiten met die partijen, zoals Halsema nog voorstelde in 2006 (het ‘kopje koffie’ met Bos). Op die manier kan Kant nog proberen de verschillen met de PvdA en Groenlinks te minimaliseren.

Grootste uitdaging: kiezers terughalen bij Wilders, en tegelijkertijd proberen de PvdA weg te zetten als een partij die linkse idealen verloochent.
Grootste probleem: Agnes Kant zelf. PvdA-stemmers lijken weinig geneigd om op haar te stemmen. Sinds ze het stokje overnam van Jan Marijnissen, is het SP-merk sleets geworden.

Groenlinks
Voor Femke Halsema geldt eigenlijk hetzelfde als voor D66 (zie onder): de virtuele zetelwinst in de peilingen komt voornamelijk van gedesillusioneerde PvdA-kiezers die D66 te rechts vinden om te fungeren als redelijk alternatief voor een proteststem tegen de PvdA. Halsema zal een teruggang van kiezers naar de PvdA moeten zien te voorkomen. Tot nu toe slaagde Halsema er regelmatig in om de PvdA in een hoek te zetten omdat die partij geketend was door het kabinetsbeleid, en de regel dat je met één mond praat.

Groenlinks zal kiezers moeten behouden – en nieuwe aantrekken – door de verschillen met de PvdA duidelijk(er) te maken. Geen gemakkelijke taak. Want met de val van het kabinet verdwijnt voor Halsema een belangrijke manier om de verschillen met de PvdA aan te tonen: ze kan het beuken op het kabinet niet meer gebruiken als pauk om op te slaan en zo herrie te maken. Een optie is nog te proberen Wouter Bos zelf aan te vallen op zijn bereidheid om met rechtse partijen compromissen te sluiten.  Grote kans dat Halsema haar wens tot een linkse coalitie weer van stal haalt om de PvdA klem te zetten.

Grootste uitdaging: voorkomen dat PvdA-kiezers terugvloeien naar de PvdA. Nieuwe kiezers aantrekken.
Grootste probleem: noodzaak voor Groenlinks als alternatief voor de PvdA is weg nu het kabinet gevallen is, en de PvdA zich weer vrijelijk kan profileren.

PvdA
‘Wie breekt, betaalt.’ Dat is tot nu toe de gouden regel, zo zeggen politici in Den Haag keer op keer. Maar is dat wel zo? In 1982 bleek dat niet; toen stapte de PvdA ook uit een regering met CDA en D66, en won de PvdA vervolgens zetels. (Men keerde niet terug in de regering.) En er zijn nog meer uitzonderingen. Een peiling van EenVandaag op zaterdag 20 februari liet zien dat een meerderheid van de geënqueteerden opvallend genoeg het CDA de schuld gaf van de val, en niet de PvdA.

Hoe dan ook, de PvdA is vrij van zijn ketens en kan nu betrekkelijk ongestoord opereren. Wouter Bos heeft nu de taak om binnen zeer korte tijd zijn partij weer van een centrum-links profiel te voorzien. Een grote rol zullen de bezuinigingen spelen die de komende jaren moeten worden doorgevoerd. Negentien werkgroepen van ambtenaren bereiden momenteel een keuzemenu aan bezuinigingen voor. De PvdA zal kiezen voor zaken als beperken van de hypotheekrenteaftrek en mogelijk een hoger toptarief voor de hoogste inkomens. Zorg en onderwijs moeten van de PvdA ontzien worden. De doelen van Bos zijn helder: de partij lekte kiezers naar D66 en Groenlinks, om meerdere redenen. Die kiezers wil de PvdA terug.

Ten eerste was voor veel vrijzinnige PvdA-stemmers het profiel van de PvdA onduidelijk geworden door het samengaan met het CDA en de Christenunie. Ten tweede heeft de PvdA zich in de ogen van kiezers jarenlang te soft opgesteld jegens Wilders. Ten derde zijn er – tegelijkertijd – PvdA-stemmers overgestapt naar D66 omdat men vindt dat de PvdA teveel is gaan lijken op rechtse partijen ten aanzien van de bejegening van moslims en allochtonen. Ten vierde – en minstens net zo problematisch: de persoon Wouter Bos zelf. Die is voor veel stemmers nog steeds controversieel dankzij zijn bereidheid tot compromissen met centrum-rechtse partijen.

Grootste uitdaging: kiezers terughalen bij D66 en Groenlinks, allochtone kiezers aan zich binden, het CDA klein houden. Dat zal de PvdA doen door steeds weer van het CDA te verlangen dat die partij een coalitie met de PVV van Wilders uitsluit.
Grootste probleem: De zweem van onbetrouwbaarheid en opportunisme rond Bos. Op dat front blijft hij zeer kwetsbaar; het is één van de redenen waarom de PvdA de vorige keer de verkiezingen overtuigend verloor.

D66
D66 moet zijn strategie fors bijstellen. Lijsttrekker Alexander Pechtold profiteerde tot nu toe van twee zaken: zijn stellingname tegen Geert Wilders, waarmee hij een interessante magneet is voor VVD-stemmers, en D66 als redelijk alternatief voor gedesillusioneerde PvdA-kiezers. Dit ook vanwege Wilders; veel PvdA’ers vinden hun eigen partij te soft tegen de Blaag uit Venlo. Op sociaal-economisch front maakte hij D66 aantrekkelijk voor VVD’ers door te ageren tegen het beleid van het kabinet. Maar Pechtold heeft al enkele maanden een probleem: D66 lekt kiezers. Daarnaast is de PvdA nu uit het kabinet en kan het zich daardoor weer meningen aanmeten die de overgestapte PvdA-kiezers kunnen overreden om terug te keren op het nest.

Pechtold kan Bos nu dwingen onomwonden een keuze te maken tégen een hernieuwde regeringsdeelname met een christelijke partij. Daarnaast kan Pechtold goede sier maken met onderwijs, waar het track record van de PvdA in Balkenende-IV niet goed was. Maar net als Halsema ontbeert Pechtold vanaf nu het kabinet om zich tegen af te zetten. Op sociaal-cultureel vlak zal hij PvdA-stemmers kunnen behouden als de PvdA nalaat Wilders stevig(er) aan te pakken.

D66 kan het de VVD zeer lastig maken door die partij te dwingen tot een uitspraak over het wel of niet uitsluiten van Wilders als potentiële coalitiepartner. Tot nu toe was de weigering van de VVD-top om dat te doen aanleiding voor linkse VVD’ers om de overstap te maken naar D66, zoals VVD-prominent Joris Voorhoeve deed. (Die overigens vroeger al eens lid was van D66.) D66 heeft programmatisch op sociaal-economisch vlak veel overeenkomsten met de VVD, dus dat is geen barrière voor VVD-stemmers.

Grootste uitdaging: voorkomen dat het de PvdA lukt om D66 te framen als een rechtse bezuinigingspartij. Tevens voorkomen dat naar D66 overgestapte VVD-stemmers weer terugvloeien naar de VVD.
Grootste probleem: de PvdA kan zichzelf bevrijden van het imago van christenknuffelaars.

CDA
Jan Peter Balkenende wordt wederom de lijsttrekker van het CDA. Maxime Verhagen wordt gezien als te controversieel (lees: kiezers moeten hem niet) en Camiel Eurlings is te jong. Bovendien kleeft zijn voorstel voor de kilometerheffing aan hem. Voor een nieuwe leiderschapsstrijd is geen tijd. Daarom: Balkenende.

Er is echter een probleem. De eigen CDA-achterban is op zijn zachtst gezegd verdeeld over de leiderschapskwaliteiten van Balkenende, zozeer zelfs dat een forse meerderheid de man recent nog het liefst naar Brussel zag vertrekken. En in 2006, toen het CDA zich in de peilingen op ongeveer hetzelfde dieptepunt bevond als nu, was een deel van het CDA zó bang voor een schrobbering in het stemhokje dat een paleisrevolutie hen een beter idee leek. Maar het CDA kiest, gedwongen door een tekort aan tijd, weer eieren voor zijn geld. Net als in 2006 zet het alle fiches in op de statuur van Balkenende als betrouwbare staatsman.

Maar dit keer is dat niet om Balkenende tegenover aartsrivaal Wouter Bos te zetten, maar tegenover Geert Wilders en Mark Rutte. Het CDA en de VVD zullen op rechts een strijd voeren op sociaal-economische onderwerpen, waarbij het CDA zich op zal stellen als een gematigde bezuinigingspartij. Het CDA zal zich middels staatsman Balkenende willen onderscheiden van Wilders. Veel PVV-stemmers, waaronder ook rechtse CDA’ers, zien Wilders voor wat hij is: een politieke opportunist zonder weerga in de moderne Nederlandse politiek. Onder hen is het vertrouwen in hem als staatsman laag. Wilders is in hun ogen vooral een stormram, het ultieme instrument voor een rechtse proteststem, maar lang niet alle Wilders-stemmers zien hem graag minister worden, laat staan een regering leiden. Zij zien hem vooral als hun megafoon, maar hun portemonnee zullen ze hem nooit toevertrouwen.

Daarvan zal Balkenende dankbaar gebruik maken. En hij weet na zijn ervaringen met de LPF  wel beter dan in zee te gaan met Wilders, tenzij die partij echt de onderliggende partner is die hij kan controleren – en die kans is zeer klein met loose cannon Wilders aan het hoofd. Het CDA mikt daarom op een rechtse regering met in ieder geval de VVD – en misschien D66. Maar voordat Balkenende überhaupt kan dromen over een nieuwe regering, zal hij zich moeten beseffen dat hij misschien wel de verkiezingen kan winnen qua het absolute aantal zetels, maar toch het onderspit delft in de coalitieonderhandelingen. Net als PvdA’er Joop den Uyl in 1977, die toen ook uitging van een nieuw kabinet met het CDA maar toen de VVD weg zag lopen met het CDA. Niettemin is wéér in zee gaan met Balkenende als lijsttrekker dit keer een grote gok voor het CDA.

Grootste uitdaging: Balkenende weer verkopen als de betrouwbare staatsman, al zijn onder zijn leiding drie kabinetten (I, II en IV) gevallen.
Grootste probleem: Balkenende weer verkopen als de betrouwbare staatsman.

VVD
Mark Rutte. De schipper die rechtsdoor voer, zich niet liet afleiden, de touwtjes stevig in handen hield – en gelijk kreeg. De VVD doet het in de peilingen steeds beter. Rutte weet de VVD te positioneren als een degelijke partij die hamert op traditioneel rechtse sociaal-economische onderwerpen, zich onderwijl profilerend als een aantrekkelijk alternatief voor rechtse CDA’ers die gruwden van de samenwerking van het CDA met de PvdA in een kabinet, maar die een stem op Wilders een stap te ver vondn.

En daar zit meteen het probleem voor Rutte: het CDA is niet meer gebonden aan de vermaledijde PvdA. De christendemocraten zullen weer een rechtsere koers varen en daarmee komt een einde aan het prijsschieten van Rutte op de rechtervleugel van het CDA. Een ware uitputtingsslag om de verschillen met de christendemocraten wacht. Een andere slag  is die met de PVV. Wilders zal de VVD afschilderen als te mild op het gebied van immigratie en integratie. Aan Rutte de opdracht om zowel de verschillen met Wilders kleiner te maken en tegelijkertijd gedesillusioneerde VVD-stemmers terug te halen uit het PVV-kamp. Rutte krijgt het dus nogal druk met een oorlog op twee fronten.

Grootste uitdaging: kiezers terughalen bij de PVV van Geert Wilders, en rechtse CDA’ers overtuigen om op de VVD te gaan stemmen.
Grootste probleem: Mark Rutte zelf. Hij kan te genuanceerd zijn.

PVV
Geert Wilders is deze verkiezingen zowel een schapenhond als een paaldanseres. Aan de ene kant moet hij erin slagen om overgelopen CDA-, SP- en VVD-kiezers binnen de hekken te houden, en aan de andere kant moet hij proberen thuisblijvers te motiveren om naar het stemhokje te gaan. Want dat is het electoraat van de PVV: voor zeker de helft mensen die sinds 2002 (het jaar van Pim Fortuyn) geen stemhokje van binnen hebben gezien en dus verdwenen uit de opkomstcijfers, en CDA-, VVD- en SP-stemmers.

Wilders schaakt op twee borden: het sociaal-culturele en het sociaal-economische. De ex-VVD’er die 16 jaar lang heilig geloofde in het bezuinigen op sociale voorzieningen en het versoberen van het AOW-gebouw is nu vóór het in stand houden van een AOW-leeftijd van 65 en tegen bezuinigingen op sociale voorzieningen als de zorg. (Zegt hij.) Op sociaal-cultureel vlak haalt hij vooral kiezers weg bij het CDA en de VVD, op sociaal-economisch vlak bij de SP. Deze strategieën zal hij volhouden; hij kan niet anders. Veel meer is er over Wilders’ strategie niet te melden – en meer is er ook niet.

Grootste uitdaging: geloofwaardig blijven.
Grootste probleem: geloofwaardig overkomen.

Christenunie
Arme André Rouvoet. Gebruikt als bijzet-tafel door het CDA en gedoogd door de PvdA, moest de kleinste regeringspartner na nog net geen drie jaar afscheid nemen van regeringsverantwoordelijkheid. Het probleem is: waar was de Christenunie in de coalitie nu precies verantwoordelijk voor? Op sociaal-economisch gebied had de partij meer met de PvdA, op sociaal-cultureel gebied meer met het CDA. Niet zo vreemd natuurlijk. Maar waar onderscheidde de Christenunie zich precies op?

De Christenunie heeft zich nog niet uitgelaten over een strategie. Heel erg nodig is dat niet: de partij richt zich op gedesillusioneerde CDA’ers, en zal dat blijven doen. Zoals in 2006, maakt de partij ook nu een kans om in te breken op de linkerflank van het CDA – christenen die een socialer beleid willen, en die toch vooral op een christelijk alternatief willen stemmen.

Grootste uitdaging: overtuigde  linkse christenen wegsnoepen bij het CDA
Grootste probleem: vermalen worden tussen de grotere partijen.

Stemmen, debat, discussie, kritische vragen: alle ingrediënten van de democratie waren aanwezig in de afgeladen Theaterzaal van het multifunctionele buurtcentrum Buitenveldert, gelegen in het hart van het stadsdeel Zuideramstel. Maar het zonder enige twijfel belangrijkste ingrediënt ontbrak: de macht.

De gekozen debatonderwerpen wonen, ouderenbeleid, openbaar vervoer en bezuinigingen leidden tot soms oprecht emotionele vragen vanuit het publiek. “Buitenveldert is eenafvalput geworden!”, schreeuwde een rood aangelopen vrouw. “Er zijn zomaar afvalverwerkingsbedrijven hier neergezet. En hup, verderop in de wijk is alweer een plek gekomen waar vuilniswagens staan. En dan al die kinderspeeltuinen, wat moeten we daarmee? De gemiddelde leeftijd in Buitenveldert is 66!”

De zaal ontstak in bulderend gelach. PvdA-raadslid Marijn van Ballegooijen van Zuideramstel – nummer twee op de lijst voor Zuid – lachte mee, maar met kiespijn. “De afgelopen vier jaar is er niet één kinderspeelplaats bijgekomen”, zei hij, onhoorbaar voor het gierende publiek achter hem.

Woningmarkt
Het eerste onderwerp  – wonen – zette direct de toon. Er bleek een duidelijke, welhaast traditionele scheiding tussen de linkse en rechtse partijen. Van de SP tot de PvdA en iedereen daar tussenin was duidelijk dat sociale woningbouw moest blijven. Alleen de VVD en D66 kozen een andere toon, waarbij vooral de VVD benadrukte dat een gematigde liberalisering van de huizenmarkt en de sociale huursector zou gaan leiden tot doorstroming. Een man in het publiek nam het woord en beschuldigde VVD-lijsttrekker Paul Slettenhaar ervan te heulen met de makelaardij. “Daar komt u immers vandaan!”, zei de man, waarna hij opriep tot “de totale nationalisatie” van de complete woningmarkt.

Het CDA verweet de PvdA dat er te weinig koopwoningen bijgekomen zijn in de afgelopen vier jaar. Ergbert de Vries, PvdA-lijsttrekker en stadsdeelvoorzitter van Oud-Zuid: “Onzin, er zijn juist veel woningen bijgekomen.” D66 maakte zich zorgen over de lange wachtlijsten, ook voor jongere woningzoekers op de markt.

Maar de lijsttrekkers bleven tot frustratie van het publiek vooral steken in het beschrijven van bestaande problemen en beschouwingen over de afgelopen vier jaar. Van oplossingen en schetsen van de toekomst kwam weinig, vond de zaal, die een dik half uur na het begin van het debat steeds onrustiger werd. “Hoe dan?”, riep iemand. “Vertel dan eens hoe je het op wilt lossen!”, schreeuwde een ander. “Geef nou ’s antwoord op de vraag!” Die antwoorden bleven veelal uit. Sommige partijen, zoals Zuideramstel Belangen en de Vereniging Oud-Zuid, gaven de nationale politiek de schuld of verwezen – terecht of niet – naar de besluitvorming rond de aanleg van de Noord-Zuidlijn. “Wat heeft dat nou te maken met woningen?”, klaagde een toehoorder.

Openbaar vervoer
De debatleider kondigde  aan het over openbaar vervoer te willen hebben, een in Buitenveldert en omgeving beladen onderwerp. Het openbaar vervoer in de wijk kalfde de afgelopen jaren alleen maar af en nu lijkt ook de directe verbinding tussen Zuid en het Centraal Station op de tocht te staan. De PvdA en de VVD toonden zich opmerkelijk eensgezind: beide partijen beloofden plechtig zich hard te maken voor het behoud van de verbinding. Ze beloofden “een vuist” te maken – maar daar bleef het bij. Want het stadsdeel heeft er niks over te zeggen, moest stadsdeelvoorzitter De Vries toegeven. De Stadsregio, met daarin Amsterdam en 15 andere gemeenten, gaan over de contracten en aanbestedingen met regionale en lokale vervoersbedrijven, Connexxion en het GVB. Aangezien het stadsdeel daarin niet vertegenwoordigd is, heeft het geen stem. De Vries zei de komende raadsperiode op te willen trekken met de gemeenten Amstelveen en Aalsmeer, die wel in het Stadsregio-orgaan zitten. Dat betekent dus lobbyen.

Een toehoorder in de zaal beklaagde zich over het vervoer van en naar de stations. Dat brokkelt af, constateerde hij. Hij werd direct teleurgesteld. “Stations vallen onder de gemeenteraad en het college”, klonk het vanachter de lijsttrekkerstafel. De zaal morde hoorbaar. Veteranen van eerdere debatten op stadsdeelniveau zuchtten.

Ouderenbeleid, bezuinigingen
In het tweede deel van het debat kwamen ouderenbeleid en bezuinigingen aan de orde. Hoewel apart behandeld, liepen beide onderwerpen al snel door elkaar heen.

“Niet alle ouderen zijn een probleem”, begon Groenlinks-lijstrekker Paul van Grieken enigszins onhandig zijn antwoord op een vraag uit het publiek. “Bezuinigen is niet alleen maar snijden, maar het geld dat je hebt ook beter en gerichter inzetten.”

De debatleider memoreerde dat 40% van de bewoners in Buitenveldert ouder is dan 50. Van dat percentage is 20 procent ouder dan 65. De voorzitter van de Ouderen Advies Raad richtte zich tot alle partijen en deed een oproep voor het opzetten van ‘woonservicewijken’, wijken met speciale voorzieningen op alle niveau’s voor oudere inwoners. Dit om vereenzaming, sociaal isolement en een gebrek aan hulp en ondersteuning te voorkomen.  De VVD wees erop dat zowel zij als de PvdA als enige twee politieke partijen de inrichting van zulke wijken in het verkiezingsprogramma hebben staan.

Het CDA weigerde antwoord te geven op de vraag waar die partij op wil bezuinigen de komende vier jaar. Na een onsamenhangend verhaal waarin lijsttrekker Henk Boes veelvuldig verwees naar zijn periode als bestuurder in stadsdeel De Baarsjes, wilde hij weer gaan zitten. Daar nam het publiek duidelijk geen genoegen mee. Stemmen verhieven zich. “Waar wil je nou op bezuinigen?! Zeg dat nou gewoon eens?” riep iemand. De debatleider duwde Boes de microfoon onder de neus. Met zichtbaar tegenzin hield Boes vrijwel dezelfde monoloog als eerder, om uiteindelijk te eindigen met: “Wij sluiten niets uit.” Hoongelach was zijn deel. “Ik hoor het al”, riep de man die eerder verduidelijking wilde. “Het CDA wil eerst gekozen worden en gaat dan eens kijken waar het op wil bezuinigen.”

Ook op de vraag of het CDA wel of niet op de vooral door vrijwilligers gerunde Klussendienst wilde bezuinigen, gaf Boes niet thuis. Pas na herhaaldelijk aandringen vanuit de zaal zei Boes weer dat het CDA niets uit wil sluiten.

D66 gaf aan doelmatiger en efficiënter te willen werken, net als de VVD en de PvdA, die beiden een kleiner ambtelijk apparaat nastreven na de fusie tussen Zuideramstel en Oud-Zuid. Dat kon rekenen op brede instemming in de zaal, maar dat D66 ook wil bezuinigen op de zogenaamde ‘buurtbarbeques’ leidde tot verontwaardiging en rumoer.

Joodse welzijnsorganisaties
Opmerkelijk was dat geen van de partijen aanvankelijk wilden reageren op de vraag vanuit de zaal of het stadsdeel zou meebetalen aan de kosten van Joods Maatschappelijk Werk in Buitenveldert. Joodse welzijnsorganisaties hebben het financieel moeilijk en sommigen zullen de komende jaren misschien niet overleven zonder hulp. Maar de lijsttrekkers keken elkaar aan; niemand had de aanvechting om op te staan. Uiteindelijk vond er alsnog een discussie plaats waarin algemeenheden gewisseld werden, maar geen van de partijen committeerde zich aan financiële steun.

Enkele veteranen die duidelijk al meerdere debatten hadden meegemaakt maakten het de lijsttrekkers af en toe flink lastig. Maar erg moeilijk werd het niet. De PvdA werd nauwelijks aangevallen op het beleid van de afgelopen jaren – de partij zat zowel in Zuideramstel als in Oud-Zuid met een grote stem in het bestuur – en echt vuurwerk kwam alleen aan bod tijdens het tweede deel van het debat over de bezuinigingen.

De Amerikanen zijn er erg goed in, zulke woordspelletjes. Willen ze een militaire aanwezigheid in een land, dan sturen ze een groep tot de tanden bewapende vechtmachines die ze ‘adviseurs’ noemen. Die truc halen ze al sinds Vietnam uit. Destijds was het een vrij onschuldige manier om diplomatieke spelletjes te kunnen spelen met de Sovjets – die het keurig meespeelden. De eerste Russische militairen in Afghanistan – dus nog vóór de staatsgreep aldaar in ‘81 – heetten ook ‘adviseurs’, maar je kon je toen al afvragen wat Spetsnaz-commando’s konden adviseren.

De geschiedenis lijkt zich te herhalen. De PvdA had bij monde van Kamerlid Martijn van Dam gezegd: geen Nederlandse militairen meer in Uruzgan. Met ‘militairen’ worden kennelijk vechtende soldaten bedoeld.

Wat er in feite zal gaan gebeuren is dat Nederland niet alle commando’s en militairen weghaalt uit Afghanistan. Er zullen militairen blijven maar zo mogen ze niet meer genoemd worden. Ze zullen ‘opleiders’ heten, net zoals de Amerikanen hun gevechtstroepen ‘adviseurs’ noemen, en ze zullen Afghaanse militairen bijstaan. Ze zullen met Afghaanse militairen meerijden op patrouille, in uiteraard Nederlandse pantservoertuigen.

Nederland heeft nu al te weinig opleiders binnen de landsgrenzen om de eigen militairen op te leiden. Hoe moet dat dan in Afghanistan? Simpel: niet. Vandaar dat daar al gelegerde militairen ‘opgeschaald’ zullen worden tot ‘opleiders’. Oh, ze zullen wel een cursusje krijgen. Drie maanden even lekker vakantie en twee weekjes op een kazerne op appèl komen en wat pedagogen aanhoren.

Maar wees niet verbaasd als over een jaar blijkt dat die opleiders zich opvallend veel gedragen als de commando’s die er al drie jaar zitten.

Ach, dan zijn de verkiezingen al geweest.

Gelezen? Mooi. Even een Q&A met mezelf.

1. Waarom is het een slecht idee?
Omdat het niets oplost. De overheid gooit jaarlijks plm 9 miljard euro over de balk. Dat komt door de aftrekbaarheid van de hypotheekrente. Dit idee voegt alleen maar iets toe aan het toch al enorme woud van belastingregeltjes.

2. Is die aftrek een probleem dan? Ik heb er lol van!
Het is een probleem omdat het de huizenmarkt verstoort. En dan nog wel op een grandioze manier. Leuk dat jij in een überduur huis kunt wonen op die manier, maar je (toekomstige) kinderen zullen er wellicht iets minder blij mee zijn, als starters in een oververhitte huizenmarkt.

3. Dus dit lost niets op?
Het idee van Tang? Welnee. Het is puur een afroombelasting erbij. Er is al een slecht idee – de hypotheekrenteaftrek – en Tang wil daar nu alleen maar een slecht idee náást zetten.

4. Waarom zou de PvdA zichzelf hiermee in de eigen, eh, reet schieten dan?
Zie mijn antwoord bij 3.  En ook mijn antwoord bij 4 trouwens, omdat veruit de meeste (mogelijke) PvdA-kiezers het ook zo zullen zien. (Zie daarvoor ook de reacties van PvdA’ers op Tang’s stuk op de boven gelinkte pagina.) Het versterkt bovendien het toch al wijdverbreide idee dat de PvdA binnen deze coalitie nog geen deuk in een pakje boter kan slaan: het beperken van de hypotheekrenteaftrek, wat écht zou helpen, is anathema voor het CDA. En dus doet de PvdA er niets aan of mee.

De Partij van de Arbeid is in De Eerste Grote GR2010 Twitterpoll de populairste partij voor de aanstaande gemeenteraadverkiezingen van 3 maart. De PvdA kwam op één met 193 van de 786 stemmen (25%), D66 was een dichtbije tweede met 156 stemmen (20%), Groenlinks was een goede derde met 143 stemmen (18% ) en de VVD kwam nipt onder Groenlinks binnen op de vierde plaats, met 142 stemmen (eveneens 18%).

Onder het mom ‘een beeld zegt meer dan duizend woorden’, hieronder een plaatje van de peilinguitslag, exact om 00:00:02 op 28 januari:

Waarbij ik opmerk dat bij ‘Other…’ er 4 stemmen voor de Christenunie waren en 2 voor de SGP. Iemand had ‘Christenunie/SGP’ ingevuld, maar die heb ik niet meegeteld. Dit continent heeft al genoeg religieuze oorlogen gezien.

Heel lief was iemand die de moeite nam om heel eerlijk aan te geven dat hij/zei nog niet mocht stemmen omdat hij/zij nog maar 17 was.  Was ík nog maar 17 – met de kennis van nu!

Daarnaast hadden we één iemand in de gelederen die graag op de Nederlandsche Volks-Unie wil stemmen, gaat één zijn/haar stem geven aan de Lijst Pim Fortuyn Eindhoven (bestaat die dan nog?!), gaat één iemand op ‘Geen ene rotmoer’ stemmen en is ook ‘Sociaal Veendam’ vertegenwoordigd met één stem.

Dan nu die kleine ‘verrassing’. Mij, de opsteller van de poll, werd de hele dag door een tikje suggestief verweten dat “mijn followers wel de doorslag zouden geven”. Daar hoef je geen wetenschapper voor te zijn. Het is immers een Twitter-poll. Maar kennelijk namen de mensen aan te weten in welke politieke hoek ik mij bevindt. Dan weten ze meer dan ik!

Over welke partij mijn followers in meerderheid aanhangen kan ik slechts gissen. De overgrote meerderheid vermeldt dat niet en ik ga het ze echt niet allemaal vragen. Daarom leek het mij aardig om te vermelden uit welke politieke hoek de retweets kwamen. Dit kon door het kleine aantal mensen dat wél duidelijk aangaf van (of voor) welke partij zij zijn.

Die retweets-uitslag is als volgt.
D66: 11
VVD: 9
PvdA: 8
Leefbaar Utrecht: 1
CDA: 1
Christenunie: 1

Leuk, niet?

In de landelijke peilingen snoept D66 zo’n beetje de helft van het PvdA-electoraat weg. Wouter Bos en Mariette Hamer kunnen bij die overgestapte kiezer geen goed meer doen. Wat Bos of Hamer ook zeggen, de boze PvdA’er blijft met zijn proteststem hardnekkig ‘Pechtold!’ roepen bij iedere enquete en peiling. En dat is volstrekt logisch. Minder logisch is het dat D66 Amsterdam zo’n puinhoop maakt van de eigen campagne.

Het lijkt wel alsof het team voor D66 Amsterdam een eigen campagne voert, los van de afdelingen. Daar bovenop lijkt het ook wel alsof lijsttrekker Telleman een campagne voert die los staat van D66, of in ieder geval het verkiezingsprogramma. En iedere fout die zij maakt wordt dagenlang uitvergroot in de Amsterdamse media. En dat is óók weer logisch, want dankzij de landelijke peilingen geldt D66 als de grote belofte in Amsterdam. Die partij moet het nu waarmaken, steekt meters hoog boven het koren uit, en dan kunnen koppen hard rollen.

Door al dit gedoe krijgt D66 het niet voor elkaar het eigen programma voor het voetlicht te brengen. Al wat de kiezer nu zo’n beetje weet is dat D66 graag de PvdA zou aflossen als de grootste partij in Amsterdam, of althans: dat de PvdA van de troon gestoten moet worden. Maar daarin verschilt D66 niet van de VVD, de SP en zelfs het CDA in de raad. Maar zelfs als je wel bij de volgende vraag komt die de kiezer stelt – waarom zou ik D66 moeten stemmen? – dan heeft de partij ook een probleem. Want zowel qua track record in de raad als qua verkiezingsprogramma is er weinig dat D66 erg doet onderscheiden van de PvdA.

D66 stemde de afgelopen vier jaar bij zo’n beetje  ieder college- of raadsvoorstel mee met de PvdA. Op alle grote beleidspunten steunde D66 de PvdA. En nog steeds haast iedere D66′er zich te bevestigen dat het achter PvdA-wethouder Lodewijk Asscher staat in zijn aanpak van Project 1012, het schoonmaken van de Wallen. En steunt de partij de PvdA door dik en dun waar het gaat om de Noord-Zuidlijn. Dat kan ook niet anders, het was immers D66 dat in 1988 het plan voor die lijn afstofte. Dat maakt het lastig voor D66 om zich te onderscheiden van de PvdA. Andere partijen wijzen D66 ook steeds weer op het verleden van collaboreren met de PvdA.

Het verkiezingsprogramma van D66 levert ook niet heel veel verschillen op. Op veel vlakken zijn de PvdA en het altijd genuanceerde D66 het wel zo’n beetje eens, behalve op twee zaken: de stadsfinanciën en het woningbouwbeleid. D66 wil bezuinigen, gezien de enorme kosten van de Noord-Zuidlijn en de lagere afdracht van het Rijk aan Amsterdam de komende jaren. Daarbij heeft D66 vooral het armoedebeleid van de PvdA in het vizier. D66 vindt dit beleid nergens toe leiden. Qua woningbouwbeleid wil D66 af van de PvdA-regel die verordonneert dat tenminste 30% van nieuw te bouwen woningen voor de sociale sector moet zijn, dus met relatief lage huren. De PvdA wil ook bezuinigen, maar dan niet op de armoedegeld-potjes. Wat betreft de hervorming van de woningbouwmarkt kan D66 op weinig sympathie rekenen onder de Amsterdammers, althans niet als je de peilingen en onderzoeken moet geloven. Een forse meerderheid van de Amsterdammers is voor het in stand houden van de sociale woningbouw. D66 en de VVD hebben in al die jaren de Amsterdamse kiezer niet kunnen overtuigen van de noodzaak om de woningmarkt te hervormen. Met dank aan Sybilla Dekker.

Als je track record is dat je het vooral eens was met het college van PvdA en Groenlinks, en je eigen verkiezingsprogramma vertoont opmerkelijk veel overeenkomsten met dat van de PvdA, dan moet je niet gek staan te kijken als kiezers je niet begrijpen als je ‘ANDERS JA D66′ roept (zoals D66 doet op verkiezingsposters).

Kat in ‘t bakkie voor de PvdA dus, zou je zeggen. Met de chaotische D66-campagne en de sterke campagne die de PvdA momenteel voert, kan het op 3 maart bijna niet anders of D66 wint er wel zetels bij, maar lang niet zoveel als je volgens de landelijke peilingen zou verwachten. Het hoongelach in de PvdA-hoek is bijna hoorbaar door de muren heen.

Tijd voor een reality check. De PvdA moet zich afvragen in hoeverre kiezers zich in hun politieke keuze laten beïnvloeden door verslaggeving over de campagne in de lokale media. Zullen zij zich eerder laten leiden door berichtgeving over de barre campagne van D66 in Het Parool of de tactische glimlach van Alexander Pechtold en het gestuntel van Bos en Hamer in de landelijke media?

Het zou zomaar eens kunnen dat Telleman op 3 maart met een grote grijns alsnog een eclatante zege binnenhaalt omdat protesterende PvdA’ers gewoon té pissig waren om zich de kans te laten ontnemen om hun woede te luchten in het stemhokje.

PvdA-leider Wouter Bos maakte in de uitzending van Buitenhof op 17 januari één grote splijtzwam met het CDA duidelijk: de bezuinigingen op de zorg. In de aanloop naar de gemeenteraadverkiezingen op 3 maart heeft de PvdA een onderwerp nodig waarmee het zich op positieve wijze kan profileren, en waarmee het tegelijkertijd het CDA kan slaan. Politiek gezien een uitermate handige strategie, want bezuinigingen op de zorg zijn anathema voor het vergrijzende CDA-electoraat.

Er kleeft wel één groot nadeel aan deze strategie. Ja, het CDA kan stemmen verliezen maar het betekent bij lange na niet dat die kiezers over zullen stappen naar de PvdA. Het is waarschijnlijker dat de linkse CDA-kiezer eerder mokkend thuis blijft op 3 maart (of misschien zelfs een uitstapje naar de sociaal-christelijke ChristenUnie maakt) dan dat de grijsaards het vakje naast de sociaaldemocratische antichrist zullen invullen in het stemhokje.

De leidende gedachte zal hoe dan ook de volgende zijn: de PvdA werpt zich op als hoeder van de zorg. Géén bezuinigingen, roept de partij. Daarmee probeert de PvdA het thema tot een zwart/wit-issue te maken: PvdA goed, bezuinigers slecht. En onder die bezuinigers vallen niet alleen het CDA, maar ook D66 en de VVD. En het gaat nu juist om D66.

Daar zitten nu veel PvdA-kiezers die als protest-stem een uitstapje willen wagen naar de partij van Alexander Pechtold. Maar die partij wil ook bezuinigen op de zorg. Ze noemen dat anders – ‘de zorg moet efficiënter’ – maar dat betekent dat er hoe dan ook bezuinigd gaat worden in die sector. Bos probeert met zijn stellingname tegen die overstappende kiezers te zeggen: pas op, een stem op Pechtold betekent een stem op zorgbezuinigingen! Eerder noemde Bos D66 al ‘akelig rechts’, wat ook een overduidelijke poging was om naar D66 overstappende PvdA’ers terug te halen.

Net als het CDA zal D66 het nog moeilijk krijgen om het verwijt van Bos te weerleggen.

Bos probeert dus in goed Nederlands een ‘issue ownership’-strategie neer te zetten. Sluw, maar er is één probleem: Wouter Bos zelf. Hij is op belangrijke issues al zo vaak van mening veranderd dat maar weinig PvdA-angehauchte kiezers hem nog ergens in vertrouwen. Het zal hem daarom best gaan lukken om kiezers weg te jagen bij D66 en het CDA, maar of die kiezers naar de PvdA zullen (terug-)vloeien is uiterst twijfelachtig.

Ténzij het Bos lukt een politieke wederopstanding te bewerkstelligen. Ongeveer drie maanden geleden sloeg hij met de vuist op tafel en zei tegen zichzelf en de partij dat het afgelopen moet zijn met het draaien op stellingnames. Bos is nu een offensief begonnen om zichzelf te herintroduceren bij de kiezer. Zijn optreden in Buitenhof van 17 januari maakte deel uit van dat offensief; de verkiezingscampagne is tenslotte een dag eerder, zaterdag 16 januari, begonnen. Een eerste snelle peiling onder political junkies leert dat het een redelijk succes was.