Joris Luyendijk schreef in zijn boekje ‘Je hebt het niet van mij, maar…‘ over het lobbyistengilde, dat in Den Haag en Brussel een flinke vinger in de pap heeft. Volgens Luyendijk zou er meer aandacht moeten zijn voor deze lobbyistenclub en wat zij zoal uitvreten. Vanaf vandaag brengt dit blog u met enige onregelmaat de wederwaardigheden van één zo’n lobbyist, die – het zal u niet verbazen – schrijft onder pseudoniem. ‘Agent N. N.’ verbaast zich in zijn introductie over het gebrek aan interesse van Kamerleden voor Schiphol en het gemak waarmee oud-politici toetreden tot het lobbyistengilde.

Door Agent N.N.

Het kamerreces is begonnen, kamerleden gaan op campagne. Om de Eerste Kamer en provinciale staten te vullen met zoveel mogelijk van hun collega’s. Voor ons, lobbyisten, breekt even een rustiger periode aan. De Kamer is leeg, afgezien van een enkel hardwerkend Kamerlid dat de campagnebezoeken in de provincie aan zich voorbij laat gaan en stug doorwerkt aan zijn of haar inbreng voor een debat over de  EU-visquota vlak na het reces.

Wij, de steeds groeiende groep lobbyisten rond het Binnenhof,  maken ons alvast op voor de nieuwe Eerste Kamer die eind mei – getrapt  – gaat worden gekozen. Maar aangezien die Eerste Kamer zelf al vol lobbyisten zit blijft de Tweede Kamer ons belangrijkste werkterrein. En wat zijn daar de ervaringen van de eerste maanden onder het Kabinet Rutte-Verhagen? Ik zal daar de komende tijd over berichten. Nu pik ik er vast twee punten uit:  de vele hoorzittingen en de drie nieuwe collega’s.

Hoorzittingen in de kneuterpolder
Eerst de hoorzittingen. Ze gingen over Schiphol, over Kunduz, over de banken, pensioenen, postmarkt, en ga zo door. Dat klinkt indrukwekkend. Naar Amerikaans voorbeeld neemt ons parlement  haar toezichthoudende en wetgevende functie serieus. De hoorzittingen spelen in de VS een heel  belangrijke rol bij het ontwikkelen en formuleren van overheidsbeleid. Maar is dat bij de Tweede Kamer ook zo?

De eerste ervaringen stemmen somber. Op een dag worden 40-50 belanghebbenden uitgenodigd. Laten we Schiphol nemen als voorbeeld. Over de hoorzitting over Kunduz is al veel bericht, maar voor een Schiphol-hoorzitting is veel minder belangstelling. En dat is opmerkelijk. Want voor het eerst in 2 jaar werd er tijdens een hoorzitting over de toekomst van de luchtvaart in Nederland gesproken, over de groei van Schiphol en van de regionale vliegvelden. Vijf Kamerleden hadden tijd vrijgemaakt om de genodigden te ondervragen – een beetje karig aantal, gezien het enorme belang van Schiphol en de luchtvaart voor de Nederlandse economie. Provinciale bestuurders, de luchtvaartbobo’s, bewoners, gemeenten, iedereen mocht langskomen.  Maar vindt er tijdens zo’n hoorzitting ook echte waarheidsvinding plaats? Worden er serieuze noten gekraakt?

Nee. Dat is teveel gevraagd. In een uur tijd worden telkens tien mensen gehoord. Iedereen mag een kort statement maken. En dan is er ruimte voor vragen door de Kamerleden. Iedereen kan dus nog één keer een extra vraag beantwoorden. Het is vragen naar de bekende weg. Aan de KLM was die bijvoorbeeld:  “Wilt u groeien op Schiphol?” Het antwoord: “Ja, graag!”

Verrassend. Vergelijk dat eens met de bankiers van Wall Street die stevig doorgezaagd werden door de Senaatscommissie op Capitol Hill. Oh, de manier waarop de Democratische Senator Carl Levin het voormalig hoofd hypotheken van Goldman Sachs ondervraagt over de “shitty deals” die de bank willens en wetens verkocht aan zijn klanten. Smullen! (Youtube-alert.)

Nee, dan de de hoorzittingen in Nederland. Die zijn helaas een ritueel, een voorwas die nodig is om vervolgens op andere plaatsen te onderhandelen en tot besluitvorming te komen. Want over Kunduz werden natuurlijk geen nieuwe inzichten gedeeld in de hoorzitting. Dat gebeurde in het overleg tussen Mark Rutte en Jolande Sap op het Torentje, zo bleek later. En de toekomst van Schiphol? Die was allang uitgezet door het Ministerie van Verkeer en Waterstaat, waar oud-minister Camiel Eurlings  in een innige omstrengeling met de KLM de vliegtaks afschafte, door vulkaanwolken wilde vliegen en hardhandig de nieuwe luchthaventarieven van Schiphol van tafel veegde, omdat die niet altijd even gunstig waren voor KLM en ruimte gaf aan de concurrentie.

En dat alles maakt het werk van de lobbyist er niet eenvoudiger op. De verplichte rondjes langs Kamerleden worden zo op z’n best een ritueel, een folkloristisch gebeuren, een carnavalsoptocht. We zetten allemaal onze mooiste praalwagen in, in de hoop de eerste prijs te winnen, niet wetend dat Prins Carnaval allang zijn keuze heet bepaald in Cafe De Struisvogel samen met de Raad van Elf.

Lobbyisten hebben journalisten vaker nodig
Is lobbyen dan zinloos geworden? Nee. Het  moet alleen steeds vaker via heel veel verschillende wegen en op andere manieren. Wetenschappers, kranten , journalisten, NGO’s, dat zijn in toenemende mate de doelen van lobbyisten. Facebook, Twitter, alles doet mee. Vroeger mocht je er als lobbyist of bedrijf nog van uitgaan dat het kat in ’t bakkie was als een bepaalde maatregel in het regeerakkoord stond. Het kabinet besloot vervolgens conform de afspraken, zolang er een Kamermeerderheid was.

Welnu, met het gedoe rond het rekeningrijden is aangetoond dat het zo niet meer werkt. Als de Telegraaf (gesteund door een organisatie als de ANWB) zich kwaad maakt, dan staat het gansche raderwerk van parlement en regering stil. Dus zie je lobbyisten in toenemende mate met journalisten praten en op pad gaan naar organisaties die ze voorheen links lieten liggen. Dat maakt het werk ingewikkelder, maar ook een stuk leuker.

Wouter, Jan Peter en Camiel
En dan nog even over de drie nieuwe collega’s die wij van het Lobbyistengilde onlangs mochten verwelkomen in ons midden. Wouter Bos (KPMG), JanPeter Balkenende (Ernst & Young) en Camiel Eurlings zijn overgestapt. Het zijn lobbyisten geworden. Alleen mogen we dat niet zeggen, want dan is de wereld te klein. Een ethische vraag is zo gesteld en god verhoede dat er gedragsregels of, erger nog, wetgeving zou worden opgesteld die dit soort overstapjes onmogelijk maken.

Deze week werd Eurlings toegevoegd aan het gilde. Natuurlijk, hij gaat vracht doen bij Air France–KLM. Maar da’s nog best pittig en kan je niet zomaar, zelfs niet als logistiek ingenieur.  Maar Camiel zit er dan ook niet vanwege de logistiek. Welnee, zijn job is Kamerleden doorsteppen. Borrelen, etentjes, praten, masseren, kneden. Want veel akkoorden en de zo belangrijke ‘open skies’-verdragen die de nationale trots en werkverschaffer Air France-KLM vooruit helpen worden nog steeds door overheden afgesloten.

Dus verwacht veel bezoeken van Camiel aan oud-collega’s in Azië en de VS, maar ook CDA-maatje en Kamerlid Joop Atsma zal zich op bezoekjes van zijn voorganger mogen verheugen. Dat was nu juist het onderdeel van het werk dat KLM-man Peter Hartman een stuk minder leuk vond. Hartman is in hart en nieren KLM’er, opgegroeid in de dagelijkse operatie. Die houdt niet van lang onderhandelen en vergaderen met de overheid. Laat dat maar over aan ‘ons’ Camiel.

Dus welkom tot het gilde, Camiel! We hopen jou, Wouter en Jan-Peter veel te zien bij één van de vele borrels de komende tijd.

De VVD heeft iets heel slims voor elkaar gekregen: het heeft zich met succes de onderwerpen ‘banen’ en ‘begrotingstekort’ toegeëigend. Gaat het over die onderwerpen, dan wint VVD-leider Mark Rutte het debat nog vóór het begonnen is. Als het de andere partijen niet lukt om het onderwerp te veranderen, wordt Rutte op zijn sloffen premier.

Alle politieke partijen die niet ‘VVD’ heten trekken zich de haren uit het hoofd over de vraag: ‘hoe veranderen wij het onderwerp van gesprek?’ Ze proberen van alles. D66 en het CDA roepen opeens breekpunten uit, de PvdA van Job Cohen probeert het beeld van Cohen als fatsoenlijke leider te verbinden aan het onderwerp economie – Cohen als iemand die ‘fatsoenlijk bezuinigt’, of zoiets – en Jan Peter Balkenende heeft gewoon helemaal géén boodschap en probeert de VVD maar af te schilderen als ‘te rechts’ en de PvdA als ‘te links’.

Maar de kracht van Rutte is niet het probleem, de partijen zélf zijn het probleem. Zij hebben op het onderwerp economie eenvoudig niet zo’n kraakheldere boodschap kunnen neerzetten als de VVD, die vanaf dag één niet bang was om de meest extreme posities in te nemen op het vlak van bezuinigingen en saneringen. Die duidelijkheid appelleert, de onduidelijkheid doet de aanhangers van de andere partijen twijfelen.

Associaties
Hoe goed het de VVD gelukt is? Ga zelf maar na. Maak je hoofd even leeg. Denk even aan andere dingen, alles behalve politiek. Neem een paar seconden de tijd.

Kop leeg? Klein testje: ik noem namen van lijsttrekkers. Bedenk bij iedere naam, snel achter elkaar, welke boodschap jij direct met de naam associeert.

• Mark Rutte.
• Job Cohen.
• Jan Peter Balkenende.

Ik gok er een goede fles wijn op dat veruit de meesten onder jullie bij het zien van de naam Mark Rutte dachten aan economie, banen en/of bezuinigingen. Bij  Job Cohen iets van leiderschap, rust, kalmte, boel bij elkaar houden, thee drinken misschien. Bij Jan Peter Balkenende zeer waarschijnlijk iets in de sfeer van ‘mislukt’, ‘gefaald’, ‘drie kabinetten laten vallen’ of ‘weet niet’.

Hoe dan ook dachten de meesten onder jullie bij Cohen en Balkenende niet onmiddellijk aan ‘economie’ of ‘banen’, en dáár zit de crux. Want op dit moment overheersen de economie en de vraag ‘hoe moet het nu verder’ de gedachten van de meeste kiezers. Willen Cohen of Balkenende een kans maken om hun partij tot de grootste te maken, dan zullen ze op het onderwerp ‘economie’ met een kraakheldere boodschap moeten komen.

Compassie
Misschien dat de partijen, bij gebrek aan kennis, maar eens over de landsgrenzen moeten kijken. In 2000 won George W. Bush de verkiezingen door zichzelf een ‘compassionate conservative’ te noemen. Conservatieven zijn – in de Amerikaanse context en even plat gezegd – harde, rechtse bezuinigers die weinig op hebben met de armen.

Door zichzelf een conservatief met compassie voor de armen en het milieu te noemen, neutraliseerde Bush effectief veel weerstand tegen zijn persoon. Rutte doet nu exact hetzelfde door glashard te zeggen dat de VVD sociaal is en zorgt voor de sociaal zwakkeren, ook al bewijzen zelfs de eigen berekeningen van de effecten van het VVD-verkiezingsprograma naar aanleiding van de beruchte Netwerk-uitzending dat bijvoorbeeld bijstandsmoeders er in inkomen op achteruit gaan.

Dat is het onderwerp waar de andere partijen, vooral ter linkerzijde, nog zetels op kunnen winnen: het sociale verhaal. Als het hen lukt de VVD neer te zetten als een asociale partij die ‘bijstandsmoeders pakt’, kunnen zij zichzelf profileren als partijen die zorg dragen voor méér dingen dan alleen de economie.

Maar dat neemt nog steeds niet weg dat die partijen op dit moment geen appellerende boodschap hebben. Dat is iets waar zij zich ernstig zorgen om moeten maken. Bush en de zijnen lukte het immers ook om jarenlang de Amerikaanse politiek te domineren omdat het de Democraten ontbrak aan een boodschap: voorwaar een angstbeeld van jewelste voor Cohen, Halsema, Balkenende, Pechtold en Roemer.

Update: Om aan te geven hoe groot het probleem vooral aan de linkerkant is, bladerde ik in mijn geschiedenisfavorites terug naar de verkiezingen van 1998. Toen scoorde de VVD in de Tweede Kamer 38 zetels en het CDA 29. De Christen- democraten deden het toen zelfs nog iets beter dan ze dezer dagen doen, met tussen de 23 en 27 zetels in de peilingen.

Maar kijk eens: de PvdA behaalde toen een monsterscore van 45 zetels, D66 14, Groenlinks 11 en de SP 5. Het verschil tussen toen en nu: Geert Wilders. Tussen 2002 — de opkomst en dood van Fortuyn — en nu gingen PvdA-stemmers achtereenvolgens via de Fortuyn/LPF naar de SP en toen – gedeeltelijk – door naar Wilders. Deze verkiezingen vloeien zelfs kiezers van Wilders naar de VVD van Mark Rutte nu hij steeds het sociale profiel van zijn partij benadrukt.

Dit artikel werd eerder gepubliceerd op DeJaap.nl

Het eerste grote televisiedebat tussen Job Cohen, Mark Rutte, Jan Peter Balkenende en Geert Wilders werd volgens een peiling van Synovate gewonnen door Rutte, met Cohen op afstand als tweede, en Balkenende en Wilders op een gedeelde derde plek. Maar zo’n peiling is de helft van het verhaal. Belangrijker is wie het ‘t beste deed onder de beoogde doelgroep.

We gaan de lijsttrekkers even af aan de hand van het rijtje ‘Doelen’ zoals hier, in de voorbeschouwing, werd opgesteld.

- Rutte: hij is de terechte winnaar. De VVD-leider deed precies wat er van hem verwacht werd: hij maakte geen fouten, en verdedigde zich relatief goed tegen de verwachte aanvallen van Jan Peter Balkenende en Geert Wilders, zijn grootste concurrenten op rechts.

Hij onderscheidde zich van Wilders, en viel – zoals verwacht – Cohen aan om zijn rechtse profiel smoel te geven in de ogen van zijn doelgroep. Hij deed, kortom, precies wat zijn beoogde kiezers van hem verwachtten. Wellicht dat hij door fouten van Wilders nu zelfs meer PVV-stemmers in zijn kamp mag verwelkomen. Rutte is een winnaar van het debat.

- Jan Peter Balkenende: deels geslaagd in zijn opzet om in te breken bij Rutte. Het CDA lekt kiezers naar de VVD en dat moet Balkenende keren. Zijn opmerking dat de VVD “ouderen keihard laat vallen” was een overduidelijke poging om oudere CDA-kiezers — en daar zijn er veel van — binnen het CDA-hek te houden.

Maar hij slaagde minder goed in zijn andere opdracht, namelijk zich opstellen als het ‘sociale geweten van rechts’, in de hoop op die manier aantrekkelijk te worden voor kiezers in het midden die het in Cohen niet zien zitten. Strepen we het pluspunt weg tegen het minpunt, dan heeft Balkenende gewonnen noch verloren.

- Job Cohen: en twijfelen over Cohen, daar hebben die kiezers reden toe. Want ja, het was Cohen’s eerste grote televisiedebat en dus stond hij  met 1-0 achter nog voor het debat begon. Dat neemt niet weg dat hij weinig initiatief nam en zich vaak liet wegzetten. Er was één sterk moment toen hij debatteerde met Wilders en hier en daar had hij een leuke kwinkslag. Maar zijn gebrek aan debatervaring brak hem op toen hem een technische uitdaging over de zorgtoeslag kreeg.

Tijdens zijn pitch aan de kiezer bleken zijn argumenten tweeledig: ‘iedereen telt mee’, en ‘stem op mij, want anders winnen VVD en CDA’. Het laatste is een negatief argument, en zo’n argument is voor de meeste kiezers geen goede motivatie. Cohen heeft vast geen kiezers weggejaagd, maar ook zeker geen nieuwe kiezers aangetrokken met dit debat, en dus heeft hij zijn doel niet bereikt. Cohen moet meer doen dan de nul houden, mensen moeten nu in zijn boodschap gaan geloven; hij brengt geen begeisterung. Cohen is daarmee een verliezer van het debat.

- Geert Wilders: veel geschreeuw, weinig wol. Al met al is heeft hij weinig meer gedaan dan zich onbeschoft gedragen en Rutte, Balkenende en Cohen wegzetten als te soft op het gebied van immigratie en integratie, en te hard op sociaal gebied. Dat is voor zijn harde kern supporters gefundenes Fressen, maar Wilders weet dat die kerngroep kiezers veel kleiner is dan zijn potentieel: maanden geleden stond hij nog op 27 zetels, inmiddels zijn daar 10 van weggesnoept door Rutte.

Het weglopen tijdens een één-op-één debat met Cohen heeft hem geen winst opgeleverd, maar vermoedelijk juist twijfelende Wilders-stemmers extra gemotiveerd om op de beschaafde Mark Rutte te gaan stemmen. Dat was onverstandig. Hij heeft daarmee zijn doel — kiezers terughalen van bij de VVD — hoogstwaarschijnlijk niet gehaald en daarmee is Wilders een verliezer van het debat.

In zijn algemeenheid kan, ook ondanks de winst van Rutte, geen duidelijke winnaar aangewezen worden. Geen van de vier lijsttrekkers wist tijdens het debat de kijker in vervoering te brengen. Betwijfeld mag worden of de heren de zwevende kiezer hebben kunnen overtuigen om eens in hun winkel te komen kijken. Het debat was gespannen, een kakofonie van gebakkelei en jij-bakken, met niemand die boven de herrie uit steeg en de rest achter zich liet.

In 2003 riep Frits Wester de kersverse PvdA-leider Wouter Bos uit tot winnaar van het eerste grote TV-debat. Hij won daarna de 20 zetels terug die de PvdA was verloren. Het bewees dat een debat  alles kan veranderen. Dat heeft vooral te maken met wie de toon zet. Een rake opmerking (“U draait, en u bent niet eerlijk”, of “Noem eens drie dingen die u gedaan heeft om de topinkomens aan te pakken?”) kan een hele verkiezingscampagne in één bepalend, allesoverheersend kader zetten. Deze campagne zijn de debatten belangrijker dan ooit. Een vooruitblik op het eerste televisiedebat tussen Job Cohen, Jan Peter Balkenende, Mark Rutte en Geert Wilders.

De constellatie van het eerste debat zal zijn dat Cohen eigenlijk in zijn eentje staat tegen de ‘rechtse’ lijsttrekkers Rutte, Balkenende en Wilders. Dat geeft Cohen gek genoeg een voordeel bij de kijker van het debat, want hij krijgt bij voorbaat van de links-angehauchte kijker de ‘sympathy vote‘ omdat hij in de minderheid is.

DOELEN VAN DE LIJSTTREKKERS:
- Balkenende: stemmen terughalen bij de VVD, en in mindere mate bij de PvdA. Grootste lek zit aan de VVD-kant. Initiatief behouden. Vooral inzetten op fatsoen, de VVD wegzetten als extremistisch.

- Wilders: stemmen terughalen die wegvloeien naar VVD. Zichzelf profileren door de anderen weg te zetten als softe has-beens.

- Cohen: initiatief nemen. Zichzelf neerzetten als leider door te stoppen met alleen incasseren en pareren, en terrein te gaan claimen. Cohen zal meer moeten gaan doen dan hopen dat mensen hem zien als de leider op links die Rutte uit het Torentje gaat houden; mensen moeten eerst in hem gaan geloven.

- Rutte: geen fouten maken, zich niet laten verlokken tot extremiteiten in het onvermijdelijke schreeuwgevecht met Wilders (met wie Rutte het persoonlijk overigens prima kan vinden), opstellen als ‘beschaafd rechts’.

SOCIAAL-CULTURELE ONDERWERPEN:
Rutte & Wilders zijn concurrenten en zullen apart van elkaar Cohen bashen. Wilders moet tegelijkertijd de verschillen tussen hem en de VVD duidelijk maken en voor zijn kiezers bewijzen dat VVD soft is op immigratie en integratie. Wilders loopt hiermee het gevaar zichzelf onverkiesbaar te maken voor groepen kiezers door té extremistische posities in te nemen.

Maar een ontketende Wilders biedt een opening voor Job Cohen om zich te profileren. Hij  kan zichzelf neerzetten als de redelijke antipool van Wilders. Daarbij moet Cohen wel concurreren met Balkenende, die vast van plan is te zorgen dat hij, en niet Cohen zich kan tooien met de morele leiderschapsmantel. Cohen zal het nog moeilijk krijgen om zichzelf te onderscheiden van Balkenende. Maar misschien hoeft dat ook helemaal niet, daar Cohen in de ogen van kiezers volgens peilingen sowieso al meer leiderschapskwaliteiten toegedicht worden dan aan Balkenende.

Cohen voelt zich het meest in zijn element bij de sociaal-culturele onderwerpen integratie, immigratie en veiligheid. Rutte zal zijn aanvallen op Cohen voortzetten onder het motto ‘gebutst metaal verliest zijn glans’. Daarmee neemt Rutte wel een risico want Cohen kan de debatkijker er fijntjes aan herinneren dat hij op het gebied van veiligheid met veel plezier samenwerkte met de VVD in het Amsterdamse college.

Maar Cohen zal zondag vooral een slijpsteen zijn waar Rutte zich in de ogen van de kijker rechts aan kan scherpen. Hij moet afstand nemen van Wilders, maar tegelijkertijd Cohen bashen om weer genoeg rechts over te komen.

SOCIAAL-ECONOMISCHE ONDERWERPEN:
Balkenende zal zijn aanvallen op Rutte, ingezet op vrijdag, doorzetten. Balkenende heeft geen keuze en niks te verliezen, hij móet de aanval kiezen. Rutte werd in het Radio1-debat van vrijdag in een hoek gedrukt en de VVD-campagnestaf snapt dat als Rutte zich dat weer laat overkomen, Balkenende stemmen zal gaan afsnoepen. Helemaal nu Balkenende  de VVD rechts ingehaald heeft door tijdens het debat het CDA-verkiezingsprogramma aan te passen en van de hypotheekrenteaftrek een breekpunt te maken.

Rutte kan hier moeilijk overheen: als het Balkenende lukt om van de HRA weer het hoofdonderwerp te maken tijdens zijn debatmoment met Rutte, laat de laatste zich weer wegzetten. Er is wel één opening voor Rutte, dankzij uitspraken van CDA-minister Jan Kees de Jager in de uitzending van Nova vrijdagavond.

Het CDA wil de verhoging van het eigenwoningforfait niet terugdraaien. Dat was een PvdA-voorstel dat het vorige kabinet overnam, en het CDA wil dat in ere houden, zei De Jager. Dat is een inkoppertje: Rutte kan en zal dit – met enig recht – afschilderen als een verhulde belastingheffing die eigenlijk een indirecte beperking van de hypotheekrenteaftrek is. Zo is het destijds immers ook verkocht door de PvdA, en het CDA bleek daar niet tegen.

Cohen kan punten scoren door zich pro-actiever op te stellen en op beschaafde wijze de aanval te kiezen tegen de VVD en het CDA. Voor een PvdA’er bieden de verkiezingsprogramma’s van die twee partijen daarvoor genoeg aanknopingspunten, waar de PvdA tot nu toe weinig gebruik van heeft gemaakt.

Wilders heeft het meeste te verliezen op sociaal-economisch gebied. Een groot aantal punten heeft hij overgenomen van de SP, zoals het behoud van de AOW-leeftijd op 65 en het behoud van de zorgtoeslag en laag eigen risico. Maar Wilders kan Rutte net als Balkenende om de oren slaan met de hypotheekrenteaftrek, die Wilders ook als breekpunt ziet.

Tenzij er iets wezenlijks verandert, zoals een Cohen die opeens assertief wordt en meer doet dan alleen ‘de nul houden’, valt het meeste vuurwerk wederom te verwachten tussen Rutte en Wilders, en Rutte en Balkenende.

Jan Peter Balkenende is de langst zittende demissionaire premier sinds 1945. Volgens eigen rekenwerk en dat van mede-twitteraar en financieel adviseur en politicoloog Rob Zachte (@ereszet) zal Balkenende op verkiezingsdag 9 juni aanstaande exact 432 dagen demissionair zijn geweest. Dit met name dankzij onder zijn leiding gevallen kabinetten. Daarmee verslaat hij voorgangers Ruud Lubbers (CDA) en Joop den Uyl (PvdA), die respectievelijk 345 en 272 dagen demissionair waren.

In absolute cijfers loopt Balkenende nog  voor op Barend Biesheuvel. In percentages echter wint Biesheuvel het: van de dagen dat hij officieel premier was – 675 dagen, inclusief zijn demissionaire tijd – was hij 185 dagen, ofwel 27% van de tijd demissionair. Balkenende was 2,879 dagen premier en was 15% van de tijd demissionair, waarvan de meeste tijd door het voortijdig vallen van kabinetten. Maar Biesheuvel is eigenlijk niet te vergelijken met de lange periode die Balkenende als premier doorbracht.

Joop den Uyl was 1,683 dagen premier, waarvan 272 dagen demissionair (16%), en Ruud Lubbers was 4,309 dagen premier, waarvan 345 dagen demissionair (8%).

Daarbij sneuvelden er onder rampenpremier Balkenende 3 kabinetten, en dat kan Biesheuvel niet zeggen. In de categorie ‘Onder wiens leiding vielen de meeste kabinetten?’ deelt Balkenende de eerste plek met PvdA’er Willem Drees. Zijn kabinetten vielen ook drie keer: na het kabinet Drees / Van Schaik (kabinetscrisis), Drees II (kabinet viel, maar werd opnieuw geformeerd zonder verkiezingen) en Drees III (kabinetscrisis).Verhoudingsgewijs was Drees echter maar kort demissionair: van de in totaal 3,789 dagen dat hij premier was, was hij 252 dagen demissionair, oftewel 7%.

Uiteraard komen de dagen die Balkenende tussen 9 juni en het aantreden van een nieuw kabinet demissionair is, er ook nog bij. Dan wordt dit stuk  nog aangepast.

Voor een overzicht van de kabinetten sinds 1945, zie deze site van de Rijksoverheid.

Wie het CDA nu al afschrijft omdat de VVD een voorsprong lijkt te nemen op de partij in de peilingen, is zeker een maand te vroeg. De christendemocraten zijn al vaker teruggekomen van een achterstand. Het CDA hangt in diverse peilingen rond de 27 zetels, de VVD schiet in de laatste peiling van Maurice de Hond over de 30 heen. Maar wie de loyaliteit van CDA-kiezers onderschat, maakt een grote strategische fout.

Jan Peter Balkenende en zijn partij hebben nu 41 zetels in de Tweede Kamer, in de peilingen staan ze op 27. (Synovate, Maurice de Hond). Aangezien het CDA bij de verkiezingen van 2006 41 zetels kreeg, missen er dus 14 zetels. Waar zitten die? Een aantal van hen hokt bij de VVD, en misschien zitten er zelfs een paar bij de PVV van Geert Wilders.

Maar er zijn er ook een boel CDA-kiezers die hoogstwaarschijnlijk thuis zouden blijven als er nú verkiezingen zouden worden gehouden. Dat is de doelgroep die het campagneteam van het CDA zal moeten mobiliseren om de basis te verbreden. Want het CDA heeft een veel grotere kiezerspotentie dan de VVD van Rutte.

Die potentie zit tussen de 30 en 35 zetels. Maar het CDA kan wel 45 zetels binnen halen, zoals de afgelopen verkiezingen keer op keer bewezen hebben. Vandaar ook de wens van de PvdA om het CDA te marginaliseren, en de VVD op een voetstuk te zetten. Want zoals recente verkiezingen uitwezen, kan ook de PvdA bogen op een potentie van boven de 40 zetels. Met die rekensom in het achterhoofd durft de PvdA het best aan om Rutte en zijn VVD te pimpen als de tegenhanger van Cohen; de PvdA weet heel goed dat de VVD nooit in de buurt van die 40 zetels gaat komen.

Maar net zoals kiezers op links te vermurwen zullen zijn om op Cohen te stemmen als de VVD tóch kans maakt om de grootste partij te worden, zo zullen veel CDA’ers het toch niet over hun hart verkrijgen om op 9 juni thuis te blijven, of op de VVD te stemmen. Als het CDA de eigen achterban duidelijk kan maken dat de VVD niet de partij is die Cohen kan weerhouden van het premierschap, dan kan het beeld zomaar weer omslaan.

Met dat in het achterhoofd zal het CDA zich focussen op het ‘eigen verhaal’ van Balkenende. Ja, zijn grafiekenmomentje tijdens zijn toespraak tot het CDA-congres was bedoeld om hem af te schilderen als de man die veel van economie weet, en die Nederland door de moeilijke bezuinigingsperiode heen kan leiden. De onderzoeken van Motivaction waar de partij over beschikt wijzen namelijk uit dat ‘staatsmanschap’ en ‘vertrouwen’ nog steeds Balkenende’s sterkste punten zijn, al scoort de rampenpremier niet meer zo hoog als in 2006.

Het wordt inmiddels een saaie mantra want het is al vaak gezegd op deze site, maar gezien het bovenstaande zal voor het CDA veel afhangen van de TV-debatten. Rutte heeft nogal eens de neiging om tegelijkertijd te gretig en te betweterig over te komen. Hij kan dan toch overkomen als de manager van de drogisterij die je uitlegt waarom die ene tube gezichtscrème echt beter is dan de andere, en dat je dom bent dat je dat niet begrijpt. Balkenende is ouder en geniet als staatsman meer aanzien. Hij kan daarmee  ‘de Cohen op rechts’ zijn. En dan is er altijd de kans dat de VVD te vroeg piekt, 43 dagen voor de verkiezingen.

Zeker als het CDA snapt dat het niet iedere rechtse scheet van de VVD moet proberen te emuleren in de wanhopige zoektocht naar stemmen, maar dat het beter is om de VVD op punten soms af te schilderen als té hardvochtig rechts. Dan maakt Balkenende kans om zijn CDA in ieder geval niet de politieke woestijn in te leiden, al wordt het CDA onder zijn leiding waarschijnlijk nog steeds niet de grootste van Nederland. Fouten van Cohen daargelaten, natuurlijk.

Het is nu erop of eronder van Jan Peter Balkenende en zijn CDA. De Partij van de Arbeid stoot nu al harder omhoog in de kiezersgunst dan verwacht. Dat brengt voor de PvdA heel eigen problemen met zich mee. Maar het is vooral  het signaal voor kiezers op rechts om een strategische keuze te gaan maken. Voor hen zal  Balkenende zich moeten bewijzen.

Dus toch nog een strijd tussen Cohen op links, en Balkenende op rechts? Het is de laatste hoop van het CDA. Uit de laatste peiling van Synovate blijkt dat de Partij van de Arbeid flink wint: de partij schiet van 27 naar 33 zetels. Daarmee heeft de PvdA onder Job Cohen – de enige lijsttrekkerskandidaat voor die partij – het verlies sinds 2006 weer helemaal goed gemaakt. De verkiezingsuitslag onder Wouter Bos was toen ook 33 zetels.

Het CDA wint ook een zetel en gaat van 27 naar 28 zetels. Opmerkelijk is dat zowel de VVD als de PVV inleveren; de VVD gaat van 22 naar 20 zetels, en de PVV van Geert Wilders van 24 naar 23 zetels.

De meest interessante vraag voor de uiteindelijke strijd in de laatste weken is nu: waar komen de zetels voor de PvdA en het CDA vandaan?

Voor de PvdA is het duidelijk: van Groenlinks (naar 11 van 12, -1) en D66 (naar 15 van 18, -3). Zelfs de SP levert 1 zetel in (van 9 naar 8 ) en het zou heel goed kunnen dat lijsttrekker Job Cohen die ene zetel toch bij de SP weg trekt. Leuk voor de Partij van de Arbeid, maar minder leuk voor de coalitievorming ‘over links’: De PvdA, Groenlinks, SP en – vooruit – D66 komen op 67 zetels. Met vier partijen is een coalitie al onwerkbaar; mocht men de Christenunie erbij willen betrekken (stabiel op 7 zetels) dan heeft een ‘linkse’ coalitie 74 zetels. Te weinig.

Interessanter is wat zich op rechts afspeelt. Kan het zijn dat VVD’ers en PVV’ers zich alsnog meer zorgen maken over de opkomst van de linkse Job Cohen en met een dichtgeknepen neus toch weer terugvloeien naar het CDA, als een strategische stem tegen een centrum-links kabinet? Dat is nog te vroeg te zeggen. Het verlies van de VVD is opmerkelijk, dat van de PVV niet onverwacht,, maar toch. Het aanhoudende gemor in de CDA-gelederen over de keuze van het partijbestuur van lijsttrekker Balkenende van de afgelopen weken lijkt niet genoeg te zijn geweest om kiezers naar de VVD of thuisblijven te doen uitwijken.

Er dient zich nu een kantelmoment aan voor Balkenende: schrikken kiezers op rechts zich rot naar aanleiding van deze voor de PvdA erg positieve peiling, en wel genoeg om hen nog meer naar Balkenende te drijven, of is de viervoudig premier toch echt te beschadigd om een te overwegen kandidaat tegen Cohen te zijn?

Een ander onderzoek van Synovate is inzichtelijk. Het laat zien dat Balkenende enorm in achting is gedaald. Onder alle door Synovate geïnterviewden komt Balkenende qua rapportcijfer op de 8e plaats, met een waarderingscijfer 4,7. Dat is net boven Marianne Thieme van de Dierenpartij (4,6), Geert Wilders (4,2) en Rita Verdonk (4).

Voor een open lijsttrekkersstrijd is zo’n rapportcijfer misschien niet onoverkomelijk. Geert Wilders is immers de minst gewaardeerde politicus, maar hij staat in de peilingen wel op forse zetelwinst (van 9 zetels nu in de Tweede Kamer naar 23 in de laatste Politieke Barometer, een winst van 14 zetels). Maar voor een viervoudig premier is zo’n lage waardering eenvoudig desastreus. De premierbonus waar Balkenende op kon bogen, en in 2006 nog zo van profiteerde, is met zo’n laag waarderingscijfer definitief weg.

In de verkiezingen van 2002, 2003 en ook in 2006 wist het CDA stelselmatig te profiteren van de strategische stemmer op rechts, die Balkenende verkoos boven andere partijen als tegengewicht tegen de PvdA. Dat kwam mede doordat Balkenende in alle gevallen hoog scoorde qua betrouwbaarheid en integriteit dan Bos. Maar juist op deze twee belangrijke punten heeft hij nu ingeleverd, en zijn rivaal Cohen scoort op die twee fronten beduidend hoger.

Maar de vraag is of en wanneer het argument om op Balkenende te stemmen verandert. Ja, hij is zijn premierbonus kwijt. Maar als kiezers op rechts erg schrikken van een peiling waarin de PvdA omhoog schiet van 27 naar 33 zetels, met de belofte van (veel) meer, dan zou het goed kunnen dat men voor het gemak even vergeet dat het om Jan Peter Balkenende gaat, en puur op hem stemt als de anti-Cohen, als het vehikel dat een centrum-links kabinet onder leiding van de PvdA moet dwarsbomen.

PvdA’ers kunnen vooralsnog gerust zijn. Zelfs als die strategische beweging zich manifesteert, dan zal het zeer waarschijnlijk niet genoeg zijn om het CDA weer tot de grootste partij van Nederland te maken. Daarvoor zijn de waarderingscijfers van Balkenende eenvoudig te laag. Maar met leegzuigen van Groenlinks en D66 door de PvdA zou dit kunnen betekenen dat de PvdA en het CDA op 10 juni weer tot elkaar veroordeeld zijn in een coalitie, zij het dan met de PvdA van Job Cohen als de grootste partij.

De vraag is of de PvdA-kiezers zitten te wachten op weer een kabinet met het CDA, en wat het betekent als Cohen – net als Bos in 2006 – aangeeft open te staan voor een coalitie met de christendemocraten. Zal dat afbreuk doen aan het o zo belangrijke momentum voor de PvdA, en gaat het ‘t CDA lukken juist datzelfde momentum van de strategische stem te zien en vervolgens succesvol uit te buiten?

Voor de tweede keer zet de Partij van de Arbeid het slagveld op zijn kop nog vóór de strijd begonnen is. Liet de partij eerst het kabinet vallen, nu trekt de beschadigde generaal zich terug en laat zich vervangen door een heus stemmenkanon: Job Cohen. Wéér moeten de andere partijen hun strategie flink bijstellen, in het bijzonder het CDA. Die partij krijgt wat het wil: een verkiezingsstrijd die draait om leiderschap. Maar die strijd was Balkenende liever aangegaan met ieder ander dan Job Cohen.

De achtergrond waartegen de verkiezingsstrijd zich afspeelt blijft hetzelfde als in de eerste analyse, geschreven vóór het terugtreden van Agnes Kant en Wouter Bos. Het gaat om twee schaakborden: het sociaal-economische, en het sociaal-culturele. Op het eerste bord draait het om de invulling door de partijen van de bezuinigingsvoorstellen waar de 20 ambtelijke commissies medio april mee gaan komen, en op het tweede bord om de vraag welk Nederland de kiezer wil: het Nederland van Job Cohen, of het Nederland van Geert Wilders.

Dat laatste komt misschien als een te simpele versimpeling over, maar dat is wel de keuze die zowel Cohen als Wilders nu voorleggen. Cohen expliciet – zie zijn toespraak – en Wilders impliciet. Als de PvdA erin slaagt de verkiezingsstrijd zo te framen, dan krijgen de andere partijen het nog lastig. Op rechts dreigt een versplintering tussen CDA, VVD en PVV, terwijl op links Cohen soeverein heerst als de favoriete premierskandidaat. Daar komt nog eens bij dat als de strijd uitloopt op een keuze tussen Cohen of Wilders, een Nederlandse herhaling dreigt van de strijd Chirac-Le Pen in 2002. Waarbij Cohen overtuigend zal winnen.

SP
Arme Emile Roemer. De opvolger van Agnes Kant had zich voorbereid op dagen van interviews op televisie, radio en geschreven media ter introductie van zichzelf, maar moet nu lijdzaam toezien hoe olifant Job Cohen de porceleinkast op stelten zet. Dat maakt het lastig voor Roemer om zichzelf te positioneren. Maar Roemer krijgt het nog lastiger dan Kant het al had. Wilders plunderde het kiezerspotje al en nu komt Job Cohen van de PvdA ook nog eens langs. Het is aan de SP om de verschillen met de PvdA nog eens aan te scherpen en tegelijkertijd te proberen de aan Wilders verloren kiezers terug te halen.

Dat wordt problematisch, want net als Kant kan ook Roemer nu niet opeens uit een rechts anti-immigratievaatje gaan tappen. Roemer zal willen proberen het lek naar de PvdA te dichten door een coalitie te smeden met de PvdA en Groenlinks. Op die manier zou de urgentie voor SP-kiezers om over te stappen minder worden. Nog geen 24 uur nadat Cohen zich kandidaat stelde, deed Roemer precies dat voorstel, waar Cohen niet direct afwijzend op reageerde. Dat is niet vreemd, want voor Cohen is er een tweede kant aan de samenwerkings-medaille: het idee dat als de SP en de PvdA vriendelijk voor elkaar zijn, SP-stemmers juist sneller naar de PvdA over zullen stappen.

Maar voor de SP dreigt nog iets anders: nu de partij in peilingen wegglijdt, is er een kans dat ze buitengesloten wordt bij grote TV-debatten.

Grootste uitdaging: boven het mediageweld rondom Job Cohen uitkomen, en proberen kiezers terug te halen bij Wilders.
Grootste probleem: het mediageweld rondom Job Cohen.

Groenlinks
Voor Groenlinks verandert er qua positionering op het slagveld relatief weinig ten opzichte van de eerste analyse. Net als D66 profiteerde Groenlinks tot nu toe van gedesillusioneerde PvdA-stemmers die uit protest overstapten. Maar de komst van stemmentrekker Job Cohen maakt het wel een stuk lastiger. Femke Halsema werd tot nu toe gezien als een rustige, overtuigende lijsttrekker. Alleen al daarom trok Groenlinks kiezers weg bij de PvdA, waar het imago van Wouter Bos sleets was geworden en het vertrouwen in hem laag. Halsema’s star power was dus gerezen omdat die van de concurrenten afnam, en omdat Halsema zelf door de jaren heen rustiger geworden is. Maar met de star power van Cohen verbleekt die van Halsema.

De strategie van Groenlinks wordt vermoedelijk niet gewijzigd, al was het maar omdat er eigenlijk geen alternatieven zijn. De partij zal wel iets defensiever worden, in die zin dat de eerste opgave voor de partij nu is om de overgelopen PvdA-kiezers in het gareel te houden. Dat zal Groenlinks proberen door de verschillen met de PvdA duidelijk(er) te maken. Geen gemakkelijke taak. Want met de val van het kabinet verdwijnt voor Halsema een belangrijke manier om de verschillen met de PvdA aan te tonen: ze kan het beuken op het kabinet niet meer gebruiken als pauk om op te slaan en zo herrie te maken. Een optie is nog te proberen de PvdA zelf aan te vallen op de bereidheid om met rechtse partijen compromissen te sluiten. Dit wordt wel bemoeilijkt door het openlijke geflirt uit Groenlinks-kringen met een ‘Paars-Plus’-coalitie: een regering van Groenlinks, PvdA, D66 en VVD. Grote kans dat Groenlinks zichzelf positioneert als de onmisbare schakel die nodig is voor een Paars-Plus coalitie, in de hoop zo strategische stemmers naar zich toe te trekken. Een beetje de strategie die D66 in 1998 voerde, toen het zich opwierp als het noodzakelijke bindmiddel.

Grootste uitdaging: voorkomen dat PvdA-kiezers terugvloeien naar de PvdA. Nieuwe kiezers aantrekken.
Grootste probleem: noodzaak voor Groenlinks als alternatief voor de PvdA is weg nu het kabinet gevallen is, en de PvdA zich weer vrijelijk kan profileren met een sterkere lijsttrekker aan het hoofd.

PvdA
Met één veeg zette Wouter Bos de strategie van de Partij van de Arbeid volledig op zijn kop. De uitslag van de gemeenteraadsverkiezingen en de peilingen wezen er al op dat de breker van het kabinet dit keer niet de rekening betaalt. Onder Bos hervond de PvdA de stijgende lijn, en met Cohen als de beoogde partijleider krijgt de partij er nog eens vleugels bij. Tenzij Cohen fouten gaat maken, zal deze stijgende lijn de komende weken nog even doorzetten en dan afvlakken, om vervolgens weer te gaan bewegen in de laatste weken vóór de verkiezingen op 9 juni. De mens Job Cohen is in zijn eentje goed voor meerdere zetels in de peilingen, als een lijsttrekker met statuur en gewicht. Hij zal zich tijdens debatten beter boven de partijen kunnen plaatsen dan Jan Peter Balkenende of Alexander Pechtold, omdat hij een relatief onbeschreven blad is. De andere partijen zullen moeite hebben om landelijk bekende informatie te vinden over hem waarmee ze hem om de oren kunnen slaan.

Schrok de PvdA eerder nog enigszins terug voor de door het CDA gedroomde tweestrijd tussen Bos en Balkenende, met Cohen aan het hoofd – die meer vertrouwen en aanzien geniet dan de toch beschadigde Balkenende – gaat de PvdA die strijd nu graag aan. De opdracht voor Cohen is om het centrum-linkse profiel van de PvdA te restaureren en het vertrouwen in die partij te herstellen. Maar bovenal is het zaak voor Cohen om geen fouten te maken. De komende week zal hij nog bewierookt worden, waarna – zoals altijd – media gaan graven in zijn verleden en negatieve zaken onvermijdelijk boven zullen komen drijven. De periode-Van Gogh zal voorbij komen, evenals het opgenomen gesprek tussen hem en Rob Oudkerk over ‘ónze kut-Marokkanen’, iets wat het vermoedelijk niet goed zal doen onder kiezers van Marokkaanse afkomst. Afhankelijk van hoe Cohen met deze zaken omgaat, zal het voor andere partijen lastig zijn om persoonlijke aanvallen te lanceren.

Grootste uitdaging: kiezers terughalen bij D66 en Groenlinks, wat makkelijker zal gaan omdat Cohen geen Wouter Bos is, en hij meer aanzien geniet. Tegelijkertijd het CDA klein houden, door die partij steeds weer op te roepen een eventuele coalitie met de PVV uit te sluiten.
Grootste probleem: het wantrouwen van naar D66 en Groenlinks overgelopen PvdA-stemmers. De persoon Cohen kan heel wat potjes breken maar het gedraai van de PvdA als partij zit nog steeds veel kiezers dwars.

D66
Het wordt misschien wat saai want repetitief, maar ook D66 gaat problemen krijgen met de komst van Job Cohen op het strijdtoneel. Dat komt vooral doordat D66 het – zoals eigenlijk altijd – van de persoonlijke aantrekkingskracht van de lijsttrekker moet hebben. Cohen heeft meer aantrekkingskracht dan Wouter Bos. Het ligt dus in de rede dat D66, van oudsher al een communicerend vat met de PvdA, sneller afscheid zal moeten nemen van meer overgelopen PvdA-kiezers. Mogelijk dat dit nog kan worden gestopt als Pechtold overtuigend en met fatsoen Cohen weet te verslaan in de debatten. Maar die kans is niet erg groot; Pechtold bleek nauwelijks opgewassen te zijn tegen een ontketende Wouter Bos, die in de beeldvorming op het punt stond de anti-Wildersfakkel van Pechtold over te nemen.

Want dat is hét punt waar Pechtold goed mee scoorde onder PvdA’ers: zijn sterke stellingname tegenover Wilders. Helaas voor D66 heeft Pechtold enkele maanden geleden al besloten dat hij zetels wil winnen om meer redenen dan alleen zijn populariteit als de tegenpool van Wilders. Pechtold wil af van de vanzelfsprekendheid van D66 als redelijk alternatief. Maar tijdens de recente debatten kwam het sociaal-economische verhaal van Pechtold niet goed uit de verf. Alle kans dus dat Pechtold straks alsnog gaat proberen weer de anti-Wilders te worden als blijkt dat de terugloop van kiezers naar de PvdA doorzet. Ook richting VVD-stemmers blijft dat een goed idee; zolang de VVD niet onomwonden een coalitie met de PVV uitsluit, zullen linkse VVD’ers blijven overwegen een stem uit te brengen op Pechtold als de anti-Wilders. Maar als die fakkel overtuigend overgenomen wordt door Cohen, die voor echte VVD’ers gewoon te links is, zal die reden vervallen en kiezen ze vermoedelijk toch weer voor de VVD. Richting PvdA lijkt D66 een nieuwe strategie uit te willen proberen: de PvdA wegzetten als ‘regentesk’, als ordinaire machtspartij. Daar heeft men van geproefd door D66 Amsterdam, dat riep om verandering en ten strijde trok tegen de ‘arrogantie van de macht van de PvdA’.

Grootste uitdaging: voorkomen dat veel kiezers terugvloeien naar de PvdA en de VVD, en voorkomen dat het de PvdA lukt D66 neer te zetten als een rechtse bezuinigingspartij.
Grootste probleem: dat de aantrekkingskracht van D66 hem toch in de persoon Pechtold zit, die het nu moet stellen met de veel sterkere persoonlijkheid Cohen.

CDA
Nog maar zeer kort geleden was men er na lang puzzelen uit bij het CDA: Balkenende blijft lijsttrekker, en ingezet zal worden op de rust en integriteit die kiezers hem volgens private polls toedichten. Men maakte zich op voor, en koerste aan op een tweestrijd tussen Balkenende en Wouter Bos, die volgens dezelfde peilingen grote zwakke plekken vertoonde. Maar de komst van Cohen verandert dat volledig. Cohen scoort op de meeste punten veel hoger dan Balkenende. De tweestrijd-strategie kan dus bij het grofvuil. In de plaats daarvan kan het niet anders of het CDA richt zich nu sterk op de traditionele tweesporen-strategie: aan de ene kant offensief jegens de kiezers op rechts, in een poging kiezers terug te halen bij de VVD en tegelijkertijd weg te houden bij de PVV, en aan de andere kant defensief tegen Cohen door kiezers te wijzen op de mogelijkheid van een potverterend links kabinet dat moeilijke beslissingen uit de weg wil gaan.

Die laatste strategie liet Balkenende in een reeks interviews rond de Kerst van 2009 al doorschemeren. Opeens was daar weer Jan Peter de Hervormer uit zijn eerste kabinetten, toen hij bezuinigde met zijn trouwe vrienden van de VVD. Het lastige voor Balkenende is dat zijn imago als premier sleets geworden is, na alweer een mislukt kabinet. Het CDA moet bovendien uitkijken voor de VVD, waar Mark Rutte zich met het enthousiasme van een pitbull terriër vastgebeten heeft in sociaal-economisch rechtse thema’s en openlijk lonkt naar rechtse CDA’ers. Rutte zal het CDA tijdens de campagne keer op keer dwingen kleur te bekennen. Het CDA kan nu niet meer als vanouds stellen dat het noch naar links, noch naar rechts buigt, met sterke concurrentie op zowel links als rechts.

Grootste uitdaging: voor het CDA is een tweestrijd met de PvdA nauwelijks nog interessant. In plaats daarvan is de kwestie nu meer wie de leider op rechts wordt. Sociaal-economisch spiegelen aan de PvdA, in de hoop daarmee de anti-these voor de PvdA in het midden te worden, wordt moeilijk daar de VVD van Rutte minder genuanceerd zal zijn.
Grootste probleem: Balkenende weer verkopen als betrouwbaar staatsman, en de leidende partij ‘op rechts’ worden.

VVD
Mark Rutte. De schipper die rechtsdoor voer, zich niet liet afleiden, de touwtjes stevig in handen hield – en gelijk kreeg. Qua strategie verandert er voor de VVD weinig met de entrée van Cohen. De VVD doet het in de peilingen beter. Rutte weet de VVD te positioneren als een degelijke partij die hamert op traditioneel rechtse sociaal-economische onderwerpen, zich onderwijl profilerend als een aantrekkelijk alternatief voor rechtse CDA’ers die gruwden van de samenwerking van het CDA met de PvdA in een kabinet, maar die een stem op Wilders een stap te ver vonden.

En daar zit meteen het probleem voor Rutte: het CDA is niet meer gebonden aan de vermaledijde PvdA. De christendemocraten zullen weer een rechtsere koers varen en daarmee komt een einde aan het prijsschieten van Rutte op de rechtervleugel van het CDA. Een ware uitputtingsslag om de verschillen met de christendemocraten wacht. Een andere slag  is die met de PVV. Wilders zal de VVD afschilderen als te mild op het gebied van immigratie en integratie. Aan Rutte de opdracht om zowel de verschillen met Wilders kleiner te maken en tegelijkertijd gedesillusioneerde VVD-stemmers terug te halen uit het PVV-kamp. Rutte krijgt het dus nogal druk met een oorlog op twee fronten, maar kan profiteren van naar D66 overgelopen kiezers die weer terugkeren op het nest als Pechtold zijn rol als de ‘Anti-Wilders’ definitief kwijt raakt aan Cohen en sociaal-economische thema’s meer prominentie krijgen zodra de 20 ambtelijke commissies hun bezuinigingsvoorstellen bekend maken.

Grootste uitdaging: kiezers terughalen bij de PVV van Geert Wilders, en rechtse CDA’ers overtuigen om op de VVD te gaan stemmen.
Grootste probleem: Mark Rutte zelf. Hij kan te genuanceerd zijn.

PVV
Ook voor Wilders verandert er niet veel. Hij is deze verkiezingen zowel een schapenhond als een paaldanseres. Aan de ene kant moet hij erin slagen om overgelopen CDA-, SP- en VVD-kiezers binnen de hekken te houden, en aan de andere kant moet hij proberen thuisblijvers te motiveren om naar het stemhokje te gaan. Want dat is het electoraat van de PVV: voor zeker de helft mensen die sinds 2002 (het jaar van Pim Fortuyn) geen stemhokje van binnen hebben gezien en dus verdwenen uit de opkomstcijfers, en CDA-, VVD- en SP-stemmers.

Wilders schaakt op twee borden: het sociaal-culturele en het sociaal-economische. De ex-VVD’er die 16 jaar lang heilig geloofde in het bezuinigen op sociale voorzieningen en het versoberen van het AOW-gebouw is nu vóór het in stand houden van een AOW-leeftijd van 65 en tegen bezuinigingen op sociale voorzieningen als de zorg. (Zegt hij.) Op sociaal-cultureel vlak haalt hij vooral kiezers weg bij het CDA en de VVD, op sociaal-economisch vlak bij de SP. Deze strategieën zal hij volhouden; hij kan niet anders. Veel meer is er over Wilders’ strategie niet te melden – en meer is er ook niet. Wel kan hij zich met de komst van Cohen sterker profileren: voor hem is Cohen de belichaming van de ‘oude’ Linkse Kerk-PvdA.

Grootste uitdaging: geloofwaardig blijven.
Grootste probleem: geloofwaardig overkomen.

Christenunie
André Rouvoet lieten zich onlangs in de kaarten kijken: de partij presenteerde een sociaal-christelijk bezuinigingspakket van 12 miljard euro, waarin nauwelijks gerept werd over bezuinigingen. Daarmee wil de Christenuni zich duidelijk onderscheiden van het CDA, de grootste electorale concurrent. Rouvoet en de zijnen hopen te profiteren van linkse christenen die niet op het rechtse hervormingsgezinde CDA van Balkenende willen stemmen, maar een stem op een niet-christelijke partij niet zien zitten. De Christenunie als een überchristelijke PvdA, dus. Blijft het probleem van de profilering.

Gebruikt als bijzet-tafel door het CDA en gedoogd door de PvdA, moest de kleinste regeringspartner na nog net geen drie jaar afscheid nemen van regeringsverantwoordelijkheid. Het probleem is: waar was de Christenunie in de coalitie nu precies verantwoordelijk voor? Op sociaal-economisch gebied had de partij meer met de PvdA, op sociaal-cultureel gebied meer met het CDA. Niet zo vreemd natuurlijk. Maar waar onderscheidde de Christenunie zich nou op? De partij loopt bovendien het risico weggeblazen te worden door het mediageweld tussen de andere, grotere partijen.

Grootste uitdaging: overtuigde  linkse christenen wegsnoepen bij het CDA
Grootste probleem: vermalen worden tussen de grotere partijen.

Mark Rutte. De schipper die rechtsdoor voer, zich niet liet afleiden, de touwtjes stevig in handen hield – en gelijk kreeg. De VVD doet het in de peilingen steeds beter. Rutte weet de VVD te positioneren als een degelijke partij die hamert op traditioneel rechtse sociaal-economische onderwerpen, zich onderwijl profilerend als een aantrekkelijk alternatief voor rechtse CDA’ers die gruwden van de samenwerking van het CDA met de PvdA in een kabinet, maar die een stem op Wilders een stap te ver vondn.En daar zit meteen het probleem voor Rutte: het CDA is niet meer gebonden aan de vermaledijde PvdA. De christendemocraten zullen weer een rechtsere koers varen en daarmee komt een einde aan het prijsschieten van Rutte op de rechtervleugel van het CDA. Een ware uitputtingsslag om de verschillen met de christendemocraten wacht. Een andere slag  is die met de PVV. Wilders zal de VVD afschilderen als te mild op het gebied van immigratie en integratie. Aan Rutte de opdracht om zowel de verschillen met Wilders kleiner te maken en tegelijkertijd gedesillusioneerde VVD-stemmers terug te halen uit het PVV-kamp. Rutte krijgt het dus nogal druk met een oorlog op twee fronten.

“De nieuwe minister-president is daar. Gelopen race.” Dat SMS’te een kritische oude rot in de campagnescene exact twee minuten nadat Wouter Bos tijdens zijn persconferentie zei dat Job Cohen zijn kandidatuur voor het lijsttrekkerschap van de Partij van de Arbeid bekend zou gaan maken. De naam van de ervaren campagnevoerder doet er niet toe. Maar het geeft wel aan dat de PvdA met Job Cohen aan het hoofd een meer dan grote kans maakt om weer de grootste partij te worden. Cohen’s kandidatuur is wat Amerikaanse campagnevoerders een gamechanger noemen. Dat is meer dan een ‘gouden wissel’.

En wel omdat Cohen’s entrée op het slagveld de hele boel op zijn kop zet. In Amsterdam scoort Cohen een waardering boven de 7. In campagneland betekent dit dat Cohen in zijn eentje een verkiezing zou winnen. Campagne voeren zou niet eens nodig zijn. Dat is in de rest van Nederland natuurlijk wel anders. Amsterdammers gaan er rücksichtlos van uit dat Cohen op zijn sloffen het Torentje binnen wandelt. Maar er is veel werk aan de winkel.

De campagne van de PvdA zal zeer binnenkort een worden zoals rond Lodewijk Asscher in Amsterdam. Asscher genoot al een hoge naamsbekendheid in de stad en zijn waarderingscijfers waren onveranderd hoog, en stegen zelfs alleen maar tijdens de campagne. Eigenlijk was het enige dat mensen ervan weerhield op hem te stemmen het feit dat hij bij de Partij van de Arbeid zit. Er waren Amsterdammers die Asscher wel kenden, maar niet wisten dat hij namens de PvdA wethouder is. Zo enthousiast als ze reageerden op Asscher’s naam, zo fysiek deinsden ze terug als hen verteld werd dat hij een PvdA’er is. Niettemin was het ‘Asscher-effect’ verantwoordelijk voor het beperken van het verlies voor de PvdA in Amsterdam.

Dat is ook wat Cohen parten gaat spelen. De persoon Cohen zal veel mensen aanspreken, maar de PvdA-politicus Cohen zal roet in het eten gooien. Cohen ligt vooral goed bij vrouwen. Die zullen – jong en oud – massaal op hem stemmen. Zwevende mannelijke kiezers echter zullen toch eerst over dat PvdA-lidmaatschap van Cohen heengeholpen moeten worden.

Niettemin zou Cohen, als er nu verkiezingen worden gehouden, met een forse meerderheid de nieuwe premier worden. Uit allerlei onderzoeken en peilingen blijkt dat kiezers de leiders van de partijen net niks vinden. Het is kiezen uit het minste van de kwaden. Alexander Pechtold scoorde in een recent onderzoek van NRC Handelsblad nog hoger dan Wouter Bos,  die – naar nu blijkt – toch een goede strateeg is. Maar de cijfers bleven onder de 40 procent.

Met Cohen in de race verandert dat. Cohen scoort qua vertrouwen en integriteit hoger dan alle andere lijsttrekkers. Jan Peter Balkenende, toch al bijna acht jaar premier, laat hij moeiteloos achter zich. Dat komt ook doordat Cohen nog niet ‘besmet’ is. Als burgemeester van Amsterdam die nu het nationale speelveld betreedt heeft hij in de ogen van kiezers een betrekkelijk schone lei. Zijn boven-de-partijen-statuur helpt daarbij. Cohen is de gedroomde ‘white knight’.

Een op de persoon gerichte campagne wordt moeilijk voor het CDA, nog steeds dé aartsrivaal van de PvdA in het midden. De op Bos persoonlijk gerichte aanvalscampagne kon slagen omdat Bos op momenten inderdaad draaide op issues. Een karakterisering, zoals het “U draait, en u bent niet eerlijk” van Balkenende tegen Bos, blijft in de hoofden van mensen alleen maar plakken als er een kern van waarheid in zit. De karakterisering, de framing van Bos als draaikont was daarmee herkenbaar voor kiezers en misschien zelfs wel logisch. Cohen heeft op nationaal niveau nog geen beslissingen hoeven nemen waar het CDA hem mee om de oren kan slaan.

De statuur van Cohen is bovendien zodanig dat zulke persoonlijke aanvallen alleen maar als een boomerang terug zullen slaan. De persoonlijke aanvallen van Geert Wilders, die vrijdag meteen al los ging op Cohen, zullen de voormalige burgemeester alleen maar meer sterken in de ogen van kiezers. Met iedere aanval zal Cohen er meer sympathy votes bij krijgen.

Partijen die moeten vrezen voor zetelverlies dankzij Cohen zijn – in volgorde van schade – ten eerste D66, ten tweede Groenlinks, en ten derde – nee, niet de SP, maar heel verrassend het CDA. Tenzij het CDA erin slaagt om Cohen te reduceren tot niet veel meer dan gewoon een lijsttrekker die het gedachtengoed van de PvdA uitdraagt, zullen CDA-kiezers op 9 juni een uitstapje maken naar Cohen of niet gaan stemmen. Want de enig mogelijke strategie van het CDA, die eruit bestond Balkenende neer te zetten als de staatsman die met rust en integriteit boven het gekrakeel staat, is volledig aan gruzelementen nu Cohen de arena betreden heeft. Het CDA kan nu niet veel anders dan Cohen aanvallen op de inhoud, op de PvdA-standpunten. Daar schuilt wel een gevaar in voor het CDA: het moet met de billen bloot over wat het zélf wil. De partij zal openlijk en hard standpunten in moeten nemen en het CDA schrikt daar juist altijd voor terug in campagnes.

Mark Rutte van de VVD gaat, gek genoeg, garen spinnen bij het PvdA-lijsttrekkersschap van Cohen. Rutte kan nu met een onvervalste angstcampagne de kiezers rechts van het midden voorhouden dat de populariteit van Cohen de PvdA in het Torentje zal brengen, en daarmee dus links beleid. Hogere belastingen voor de grootverdieners, morrelen aan de hypotheekrenteaftrek, het zijn angstbeelden waar Rutte kwistig mee zal gaan strooien. De VVD als vanouds als de bestrijder van het linkse potverteren-denken. De PvdA is niet op zoek naar rechtse kiezers – al is iedere stem uit dat kamp mooi meegenomen natuurlijk – maar Cohen zal in debatten met Rutte die angst moeten proberen weg te nemen danwel te bagatelliseren. Inhoudelijk is het sociaal-economische verhaal van Cohen overigens niet veel anders dan dat van Bos. Maar met een verzwakte Balkenende en toenemende kans op een centrum-links kabinet kan Rutte stemmen weghalen bij het CDA.

Al met al blijkt de kandidatuur van Cohen meer dan een gouden wissel, een voetballer die op het laatste moment ingebracht wordt en een goal scoort. Cohen’s entrée herschikt het hele schaakbord. Campagnestaven die net hun strategie op papier hadden, moeten terug naar het tekenbord. Het zal interessant zijn om te zien of en welke strategie succesvol blijkt te zijn tegen Cohen.

De foto valt onder een Creative Commons-licentie.

[poll id="3"]