Joris Luyendijk schreef in zijn boekje ‘Je hebt het niet van mij, maar…‘ over het lobbyistengilde, dat in Den Haag en Brussel een flinke vinger in de pap heeft. Volgens Luyendijk zou er meer aandacht moeten zijn voor deze lobbyistenclub en wat zij zoal uitvreten. Vanaf vandaag brengt dit blog u met enige onregelmaat de wederwaardigheden van één zo’n lobbyist, die – het zal u niet verbazen – schrijft onder pseudoniem. ‘Agent N. N.’ verbaast zich in zijn introductie over het gebrek aan interesse van Kamerleden voor Schiphol en het gemak waarmee oud-politici toetreden tot het lobbyistengilde.

Door Agent N.N.

Het kamerreces is begonnen, kamerleden gaan op campagne. Om de Eerste Kamer en provinciale staten te vullen met zoveel mogelijk van hun collega’s. Voor ons, lobbyisten, breekt even een rustiger periode aan. De Kamer is leeg, afgezien van een enkel hardwerkend Kamerlid dat de campagnebezoeken in de provincie aan zich voorbij laat gaan en stug doorwerkt aan zijn of haar inbreng voor een debat over de  EU-visquota vlak na het reces.

Wij, de steeds groeiende groep lobbyisten rond het Binnenhof,  maken ons alvast op voor de nieuwe Eerste Kamer die eind mei – getrapt  – gaat worden gekozen. Maar aangezien die Eerste Kamer zelf al vol lobbyisten zit blijft de Tweede Kamer ons belangrijkste werkterrein. En wat zijn daar de ervaringen van de eerste maanden onder het Kabinet Rutte-Verhagen? Ik zal daar de komende tijd over berichten. Nu pik ik er vast twee punten uit:  de vele hoorzittingen en de drie nieuwe collega’s.

Hoorzittingen in de kneuterpolder
Eerst de hoorzittingen. Ze gingen over Schiphol, over Kunduz, over de banken, pensioenen, postmarkt, en ga zo door. Dat klinkt indrukwekkend. Naar Amerikaans voorbeeld neemt ons parlement  haar toezichthoudende en wetgevende functie serieus. De hoorzittingen spelen in de VS een heel  belangrijke rol bij het ontwikkelen en formuleren van overheidsbeleid. Maar is dat bij de Tweede Kamer ook zo?

De eerste ervaringen stemmen somber. Op een dag worden 40-50 belanghebbenden uitgenodigd. Laten we Schiphol nemen als voorbeeld. Over de hoorzitting over Kunduz is al veel bericht, maar voor een Schiphol-hoorzitting is veel minder belangstelling. En dat is opmerkelijk. Want voor het eerst in 2 jaar werd er tijdens een hoorzitting over de toekomst van de luchtvaart in Nederland gesproken, over de groei van Schiphol en van de regionale vliegvelden. Vijf Kamerleden hadden tijd vrijgemaakt om de genodigden te ondervragen – een beetje karig aantal, gezien het enorme belang van Schiphol en de luchtvaart voor de Nederlandse economie. Provinciale bestuurders, de luchtvaartbobo’s, bewoners, gemeenten, iedereen mocht langskomen.  Maar vindt er tijdens zo’n hoorzitting ook echte waarheidsvinding plaats? Worden er serieuze noten gekraakt?

Nee. Dat is teveel gevraagd. In een uur tijd worden telkens tien mensen gehoord. Iedereen mag een kort statement maken. En dan is er ruimte voor vragen door de Kamerleden. Iedereen kan dus nog één keer een extra vraag beantwoorden. Het is vragen naar de bekende weg. Aan de KLM was die bijvoorbeeld:  “Wilt u groeien op Schiphol?” Het antwoord: “Ja, graag!”

Verrassend. Vergelijk dat eens met de bankiers van Wall Street die stevig doorgezaagd werden door de Senaatscommissie op Capitol Hill. Oh, de manier waarop de Democratische Senator Carl Levin het voormalig hoofd hypotheken van Goldman Sachs ondervraagt over de “shitty deals” die de bank willens en wetens verkocht aan zijn klanten. Smullen! (Youtube-alert.)

Nee, dan de de hoorzittingen in Nederland. Die zijn helaas een ritueel, een voorwas die nodig is om vervolgens op andere plaatsen te onderhandelen en tot besluitvorming te komen. Want over Kunduz werden natuurlijk geen nieuwe inzichten gedeeld in de hoorzitting. Dat gebeurde in het overleg tussen Mark Rutte en Jolande Sap op het Torentje, zo bleek later. En de toekomst van Schiphol? Die was allang uitgezet door het Ministerie van Verkeer en Waterstaat, waar oud-minister Camiel Eurlings  in een innige omstrengeling met de KLM de vliegtaks afschafte, door vulkaanwolken wilde vliegen en hardhandig de nieuwe luchthaventarieven van Schiphol van tafel veegde, omdat die niet altijd even gunstig waren voor KLM en ruimte gaf aan de concurrentie.

En dat alles maakt het werk van de lobbyist er niet eenvoudiger op. De verplichte rondjes langs Kamerleden worden zo op z’n best een ritueel, een folkloristisch gebeuren, een carnavalsoptocht. We zetten allemaal onze mooiste praalwagen in, in de hoop de eerste prijs te winnen, niet wetend dat Prins Carnaval allang zijn keuze heet bepaald in Cafe De Struisvogel samen met de Raad van Elf.

Lobbyisten hebben journalisten vaker nodig
Is lobbyen dan zinloos geworden? Nee. Het  moet alleen steeds vaker via heel veel verschillende wegen en op andere manieren. Wetenschappers, kranten , journalisten, NGO’s, dat zijn in toenemende mate de doelen van lobbyisten. Facebook, Twitter, alles doet mee. Vroeger mocht je er als lobbyist of bedrijf nog van uitgaan dat het kat in ’t bakkie was als een bepaalde maatregel in het regeerakkoord stond. Het kabinet besloot vervolgens conform de afspraken, zolang er een Kamermeerderheid was.

Welnu, met het gedoe rond het rekeningrijden is aangetoond dat het zo niet meer werkt. Als de Telegraaf (gesteund door een organisatie als de ANWB) zich kwaad maakt, dan staat het gansche raderwerk van parlement en regering stil. Dus zie je lobbyisten in toenemende mate met journalisten praten en op pad gaan naar organisaties die ze voorheen links lieten liggen. Dat maakt het werk ingewikkelder, maar ook een stuk leuker.

Wouter, Jan Peter en Camiel
En dan nog even over de drie nieuwe collega’s die wij van het Lobbyistengilde onlangs mochten verwelkomen in ons midden. Wouter Bos (KPMG), JanPeter Balkenende (Ernst & Young) en Camiel Eurlings zijn overgestapt. Het zijn lobbyisten geworden. Alleen mogen we dat niet zeggen, want dan is de wereld te klein. Een ethische vraag is zo gesteld en god verhoede dat er gedragsregels of, erger nog, wetgeving zou worden opgesteld die dit soort overstapjes onmogelijk maken.

Deze week werd Eurlings toegevoegd aan het gilde. Natuurlijk, hij gaat vracht doen bij Air France–KLM. Maar da’s nog best pittig en kan je niet zomaar, zelfs niet als logistiek ingenieur.  Maar Camiel zit er dan ook niet vanwege de logistiek. Welnee, zijn job is Kamerleden doorsteppen. Borrelen, etentjes, praten, masseren, kneden. Want veel akkoorden en de zo belangrijke ‘open skies’-verdragen die de nationale trots en werkverschaffer Air France-KLM vooruit helpen worden nog steeds door overheden afgesloten.

Dus verwacht veel bezoeken van Camiel aan oud-collega’s in Azië en de VS, maar ook CDA-maatje en Kamerlid Joop Atsma zal zich op bezoekjes van zijn voorganger mogen verheugen. Dat was nu juist het onderdeel van het werk dat KLM-man Peter Hartman een stuk minder leuk vond. Hartman is in hart en nieren KLM’er, opgegroeid in de dagelijkse operatie. Die houdt niet van lang onderhandelen en vergaderen met de overheid. Laat dat maar over aan ‘ons’ Camiel.

Dus welkom tot het gilde, Camiel! We hopen jou, Wouter en Jan-Peter veel te zien bij één van de vele borrels de komende tijd.

Wouter Bos is niet alleen losgeslagen – zie deze eerdere post – maar is nu zelfs wóest. Woest op Paul Tang, tot voor kort een gewaardeerd lid voor de PvdA in de Tweede Kamer. Tang uitte in een essay voor de denktank Waterlandstichting kritiek op de positie waarin de PvdA zichzelf geplaatst heeft onder leiding van Bos. Hij wist dat hij daarmee zijn kans om opnieuw hoog op de kandidatenlijst verspeelde tijdens de volgende Kamerverkiezingen. Want dat soort kritiek mag niet van de partijleider. “Dat soort PvdA’ers moet hun mond houden”, schmierde een woeste Bos, gevraagd naar een reactie op het stuk van Tang. Maar Bos heeft de problemen in zijn partij aan zichzelf te wijten. Als íemand zijn biezen moet pakken, is hij het.

De PvdA is inhoudsloos, heeft geen ideeën en surft pragmatisch mee op iedere passerende golf. Sinds de partij onder Wim Kok de ideologische veren afschudde, is de partij haar kompas kwijt. Net als D66 gedijt de partij goed in de oppositie, maar eenmaal aan de macht blijkt hoezeer de partij worstelt met het gebrek aan ideologie en identiteit. Ik heb het hier al vaker betoogd: door het open, pragmatische karakter van de partij trok het mensen uit diverse politieke windrichtingen aan.

De mega-overwinning tijdens de gemeenteraadverkiezingen van 2006 versnelde dat proces. De PvdA kwam bijna overal in het land met grote meerderheden in bestuurscolleges en moest mensen aantrekken om posities te vullen. Mensen aan wie lang niet altijd de juiste vragen gesteld werden, of de juiste antwoorden gaven. Met als gevolg dat weer een veelvoud aan interpretaties van wat sociaal-democratie is de partij binnentrad en direct relatief hoge posities kregen in die partij, als raadslid of als wethouder.

Geen keuze
Tegelijkertijd liet Bos de vernieuwing van de PvdA liggen. Hij weigerde de opdracht uit te voeren die hij bij zijn verkiezing tot partijleider meekreeg. Hij had beloofd de partij weer een ideologisch kader te geven. Smoel. Overtuiging. Maar in plaats daarvan kwam hij na een paar maanden met een set beginselen die van toepassing zou kunnen zijn op iedere middenpartij in Nederland. Iedereen moet recht hebben op een fatsoenlijk bestaan, en meer van dat soort platitudes die zowel op Groenlinks als D66 als het CDA als de VVD zouden kunnen slaan. Maar er stond wéér niet in welke overtuiging die beginselen schraagde.

Bos koos ervoor geen keuze te maken. De PvdA verkeert al jaren in een spagaat, tussen de linker- en de rechtervleugel. Links de oudere blanke mannen die naar de SP neigen en overal ‘njet!’ op zeggen, rechts de jongere, vrijzinnige sociaal-democraten die net zo makkelijk overstappen naar D66 als zij vinden dat de PvdA te weinig onderneemt tegen Geert Wilders.

Bos lijkt inmiddels wél een keuze te hebben gemaakt. Hij verdedigt nu de verhoging van de AOW-leeftijd van 65 naar 67 met volle overtuiging. Verbijsterd staart de linkervleugel hem aan, als vaste klanten van een slager die op een ochtend ontdekken dat hun slager op tofu is overgestapt.

Bos heeft geen kleren
De partijleider volgt nu zijn eigen neus. Critici van de linkervleugel waren altijd al argwanend over Bos. Wars van ideologie, binnengehaald tijdens de ideologieloze jaren ’90 van de PvdA, toen Kok dansend op de vulkaan de rode veren afschudde. Bos bewijst nu het gelijk van die critici. Want wat heeft Bos al die tijd wel niet verkend? Komt er een progressieve golf voorbij, dan springt Bos erop. De ene keer omarmt hij de Derde Weg, de andere keer omarmt hij het Zweedse model en toont hij zich een Scandinavische sociaal-democraat, en weer een andere keer spreekt hij lovend over het Deense sociale model. Tegenwoordig schijnt hij nogal opgewonden te raken van wat Barack Obama roept.

Het is iedere keer wat anders. Bos toont zich een executive manager uit het middenkader, iemand die als staatssecretaris of als minister goed werk verzet, maar de grote lijnen moeten voor hem uitgelegd worden. Voor ideologische creativiteit hoef je bij hem niet te zijn, een pragmatisch lijstje beleidspunten kunt u krijgen. Hij is geen denker, maar de afgelopen anderhalf jaar is hij steeds eenzamer geworden. Vrienden van weleer, ideologische sparring partners, klagen dat ze hem nauwelijks zien. En als hij ze ziet, neemt hij bijzonder weinig van ze aan, want hij kan niet zo goed meer tegen kritiek.

Tegen die achtergrond neemt Bos mensen als Paul Tang de maat. Misschien dat Tang het politieke equivalent van ‘suicide by cop’ verkoos boven zich terugtrekken; zijn essay, met daarin enkele nauwelijks verhulde aanvallen op het gebrek aan leiderschap van Bos, was een gefrustreerde, bozige manier om de deur dicht te gooien, maar niet zelf de trekker over te hoeven halen. Nee, dat liet hij over aan Bos.

Hypocrisie
Maar Bos toont zich een hypocriet. Eerst voert hij zijn opdracht niet uit, daarna brengt hij de partij jarenlang in ideologische verwarring, vervolgens ontwijkt hij zijn leiderschapsrol op cruciale momenten – zoals het heft in handen nemen om de fractie te dwingen rampenpiloot Mariëtte Hamer te vervangen – en nu is het te laat om Bos te vervangen. Een publieke leiderschapscrisis is het laatste dat de PvdA kan gebruiken, zo vlak voor de gemeenteraadverkiezingen.

De leider laat het in moeilijke tijden afweten, maar de ondergang van zijn partij is niet zijn schuld. Onder zijn leiding draaide de PvdA op alle fronten. Geen compromis was Bos te dol.  Maar voor zijn fouten moeten anderen kennelijk boeten. De Zonnekoning weet het beter.

Kok II
Bos gokt erop dat hij het kunstje van Kok uit 1994 opnieuw kan uithalen. Kok was toen ook de gebeten hond dankzij de WAO-affaire, en verloor de daaropvolgende verkiezingen, maar werd tóch premier. Bij de volgende verkiezingen, in 1998, won Kok de verkiezingen. Dat wil zeggen: hij haalde een groot deel van de stemmen terug die hij vier jaar eerder verloor. Maar overigens niet allemaal. Bos heeft de PvdA in 2003 uit het slop getrokken, na de verwoestende nederlaag tegen Pim Fortuyn, en hij is ervan overtuigd dat hij het kunstje kan herhalen.

Welnu, de PvdA gaat de komende gemeenteraadverkiezingen gigantisch verliezen, en het is voor die partij te hopen dat genoeg mensen na die nederlaag de moed bijeen rapen om de naakte keizer van zijn troon te stoten. Want in tegenstelling tot Kok mist Bos kennelijk het zelfinzicht dat hem zou moeten doen inzien dat hij het kunstje niet kán herhalen. Hij heeft zichzelf teveel beschadigd, het vertrouwen in hem is weg, het vertrouwen dat hij als minister – en niet als partijleider! – kreeg toen hij banken redde zal hem en de PvdA niet meer helpen.

Het einde
Bos leidt de PvdA de gemeenteraadverkiezingen in, draagt het verlies, en neemt die schandvlek van verloren verkiezingen mee met zijn aftreden als partijleider, opdat zijn opvolger de PvdA met een schone lei de Tweede Kamerverkiezingen in kan leiden.

Dat is de opdracht die de PvdA-leden hebben. En deze afgezette, weggestemde raadsleden en ex-wethouders zullen woedend zijn en hun opdracht niet verzaken, zoals Bos dat wel deed.

|Wouter Bos is losgeslagen. De politiek leider van de Partij van de Arbeid vindt dat je met 13 zetels in de peilingen niets meer te verliezen hebt, en hij doet de vlucht naar voren. Nu gaat hij van de PvdA zijn partij maken, met zijn visie. Proberen Wim Kok na te doen. De radeloze Tweede Kamerfractie sluit – voorlopig – de rijen en steunt hem. Zelfs Mariëtte Hamer, ooit mordicus tegen het verhogen van de AOW-leeftijd naar 67 jaar, steunt nu het mede door haarzelf uitonderhandelde resultaat.

|”Kom maar op”, zei een drieste Bos toen hij geconfronteerd werd met uitspraken van rebellerende partijleden die vinden dat de PvdA niet in moet stemmen met de verhoging van de AOW-leeftijd. De partij moet desnoods uit het kabinet stappen, vindt onder andere voormalig Kamerlid Arie de Jong. Maar daar wil Bos niets van weten.

Bos is van twee dingen overtuigd, en één ding is hij spuugzat. Zijn overtuigingen:  Ten eerste denkt hij dat hij op Wim Kokiaanse wijze de PvdA naar een comeback kan leiden. Ten tweede denkt hij dat hij veel, nu gedesillusioneerde kiezers op persoonlijke titel weer terug kan krijgen, omdat die kiezers toch sympathie voor hem koesteren, en voor hem open staan.

Wat hij spuug- en spuugzat is: de grote groep norse oude blanke mannen in de PvdA die steevast met hun armen over elkaar zitten en overal “njet!” op zeggen. Als hij die oude garde kwijt kan raken, en zijn jongere vleugel binnen de PvdA van dat blok aan het been kan verlossen, zal hij die kans met beide handen aangrijpen. Dan maar wat minder leden en zetels, lijkt hij te denken.

Bos lijkt daarmee een aanhanger van Josef Schumpeter, de Oostenrijkse econoom die beroemd werd om zijn ‘creative destruction’-these, die stelt dat het ‘oude’ altijd vernietigd wordt door het ‘nieuwe’, en uiteindelijk de plaats van het ‘oude’ inneemt. Waarna hetzelfde proces weer van voren af aan begint.

Misschien heeft Bos gelijk. De PvdA zit al op een dieptepunt, en dus is nu het moment om de leiderschapsfakkel ferm op te pakken en de weg voorwaarts te leiden. Maar dan wel op zijn voorwaarden.

Puur electoraal gezien is het geen slechte keuze. Een kiezerspotentieel van om en nabij de 20 zetels caramboleert de afgelopen jaren steevast tussen Groenlinks, PvdA en D66. Nu dan schieten die overstappers massaal door naar D66. Het feit dat D66 een sociaal-economisch programma heeft dat de VVD bijkans rechts inhaalt, lijkt die kiezers niet te deren. Het is daarom zeer waarschijnlijk dat de meeste kiezers uit die groep vooral om sociaal-culturele redenen op D66 stemmen: om Alexander Pechtold, de Slachter van Wilders.

Maar die mensen gaan in ieder geval niet naar de SP, of althans bijna niet. Dat maakt die kiezers tot doelwit.

Timing
De vraag is alleen of Bos de kans krijgt. Want er komt veel op de PvdA af. Nu al bijten in heel Nederland lokale PvdA-bestuurders nerveus op hun nagels met iedere peiling die een nieuw dieptepunt aankondigt. Zelfs in Amsterdam is een college zonder PvdA na de volgende verkiezingen niet meer denkbeeldig. Volgens de laatste peilingen is een college met VVD, D66 en Groenlinks – als die wil – goed mogelijk. Dat zou een kleine revolutie zijn.

Dan zijn er in 2011, als het kabinet niet eerder valt, Tweede Kamerverkiezingen. Als Bos dan nog politiek leider is – er gaan geruchten dat de messen geslepen worden voor na de gemeenteraadverkiezingen – zal hij nog een reeks ingrijpende hervormingen moeten verkopen. Er zijn immers 19 ambtelijke commissies aan het werk getogen, en niets is volgens het kabinet taboe. Vervolgens maakt het kabinet in 2010 een keuze uit de bezuinigingen en hervormingen voor het begrotingsjaar 2011. Inderdaad, het verkiezingsjaar.

Bos heeft nu de verhoging van de AOW-leeftijd geslikt. Daarmee heeft hij alwéér een buiging gemaakt naar het CDA. De PvdA ging de vorige verkiezingen immers in met de belofte dat die verhoging er dit kabinet niet zou komen.

Wil Bos de kans en de tijd krijgen om een tweede Wim Kok te worden en de PvdA uit het slop te trekken, dan is het absolute noodzaak dat het bij de komende hervormingen het CDA is dat buigt.

Hoe dan ook, en of je nou een hekel aan Bos en de PvdA hebt of niet, als het Bos lukt om een tweede Lazarus te zijn, dan zal dat een comeback van epische proporties zijn.

|Binnen de Partij van de Arbeid (PvdA) vechten diverse emoties met iedere slechte peiling om voorrang. Boosheid, oprechte woede, vertwijfeling, zorgen, nervositeit, maar vooral: frustraties. Frustraties, omdat men oprecht gelooft in de goede werken die men doet. Nergens is deze frustratie beter voelbaar dan bij leden van de Tweede Kamerfractie. Diederik Samsom, bijvoorbeeld, haalt al twitterend uit naar critici die hem lastige vragen stellen. Zijn toon is vals, bozig, vermoeid, katterig. Zijn toon is die van een verdediger van een fort dat al weken lang belegerd wordt.

|Het gemoed dat veel PvdA’ers dezer dagen parten speelt heet ook wel ‘fortress mentality‘. De inwoners van een dorp zijn het aanpalende fort in gevlucht omdat zij zich daar verdedigd weten door de muren en de aanwezige troepen. Maar na weken belegering raken de voedselvoorraden op. Het leger buiten de muren blijft maar op de poort beuken, van slaap komt het nauwelijks voor de verdedigende troepen, en het ergste is dat iedereen in zijn achterhoofd wel weet dat het verhaal alleen maar een slechte afloop kan hebben. En dat is enorm frustrerend want iedereen zet zijn beste beentje voor – maar met welk doel? Zelfs als de verdedigers de vijand buiten de poort kunnen houden, raakt op een gegeven moment de voedselvoorraad op en gaat het alsnog mis.

Nu dan de PvdA’ers in het fort aan het Plein in Den Haag. De Tweede Kamerleden hebben oprecht het gevoel dat ze goed werk leveren. De 26.000 asielzoekers die onder het vorige kabinet nog het land uitgezet zouden worden mogen blijven (al werd dat nog vóór dit kabinet aantrad geregeld), de huren zijn historisch gezien nog nooit zo laag gebleven, er is geld vrijgemaakt voor de onderkant van het onderwijs, de PvdA was mede-verantwoordelijk voor de invoering van de deeltijd-WW, en zo verder.

En toch roetsjt de partij met iedere week verder omlaag in de peilingen. Op zondag 20 september peilde Maurice de Hond een dieptepunt: 15 zetels. Over de betrouwbaarheid van de peilingen van De Hond kun je zeker kritisch zijn, maar één ding is zeker: wat de PvdA ‘goede werken’ van hun regering noemt, wordt in ieder geval niet gewaardeerd door de kiezer. Dat is de trend.

Voor iedere pijl die de verdedigers vanaf de muren schieten, krijgt men er steeds vijf terug. Dat maakt moedeloos. Het duurt niet lang voordat de frustratie zich uit in boosheid en cynisme. Critici die vragen stellen, krijgen niet gewoon meer antwoord maar worden afgekat. “Wat we ook doen, we doen het toch nooit goed. Maar wij weten wel beter.”

Toch slaat de twijfel toe. Binnen het fort ontstaan facties. Moeten we een uitval doen?, oppert de ene factie. Een andere factie vestigt zijn hoop op een andere aanvoerder. Maar door omstandigheden kan een nieuwe aanvoerder nu niet gekozen worden, en een uitval, tja, met wat dan? Er zijn geen paarden meer, die zijn opgegeten. Veel wapens zijn er ook niet.

De laatste fase van ‘fortress mentality’ is dat men vlucht in het eigen gelijk, want dat is de enige zekerheid die men nog rest: binnen de muren van het fort weerklinkt een hardnekkige doch gelaten eensgezindheid. De creativiteit is doodgeslagen, iedereen zit in hetzelfde bootje, het fort onvluchten kan niet meer. Men klampt men zich vast aan het eigen gelijk en hoopt dat de volgende afgeschoten pijl het verschil kan maken.

De slachting, het moment dat de poort het begeeft, nadert met rasse schreden. De nervositeit neemt toe, want de slachting – in dit geval de verkiezingen – zal leiden tot het vertrek van veel mensen. Niet alleen Tweede Kamerleden, maar ook stafmensen. Communicatie, politieke en administratieve medewerkers, velen staren in de afgrond.

Gelukkig voor hen vindt er eerst nog een pre-slachting plaats, één die het politieke kapitaal voor een catharsis kan opleveren: de gemeenteraadverkiezingen van komend voorjaar, maart 2010. Vele lokale PvdA’ers zullen weggevaagd worden. Dat levert in ieder geval het politieke kapitaal om de naakte keizer omver te werpen en een nieuwe aanvoerder te kiezen. Misschien dat die manieren weet om een goede uitval te organiseren.

Maar misschien is het verstandiger als de PvdA’ers zich eerst zouden afvragen hoe het komt dat ze zich opeens in dat fort bevinden.

Wouter Bos moet uit gaan kijken. Onder de oppervlakte borrelt veel woede in de PvdA. Heel veel woede. Over zijn beleid, of eigenlijk: gebrek daaraan. Ik ben eigenlijk verrast door de diepte van de boosheid zoals die bij veel mensen zit. Velen nemen het zomerreces en de vakantie te baat om eens goed na te denken hoe het straks verder moet, in het najaar.

Want dan komen er een paar echte breekpunten aan voor Bos. De deadline voor de Sociaal Economische Raad (SER) om te komen met een alternatief voor de verhoging van de AOW. Dan komt ook Prinsjesdag. Wat gaat Bos doen? Bezuinigen? Zo ja, waarop? Hij kan zijn partijgenoten niet eens verkopen dat hij wel €2,5 miljard aan garanties en gewoon cash stopt in ABN Amro, waar het kabinet tegelijkertijd bezuinigt op de AWBZ. Dus waar denkt hij op te kunnen gaan bezuinigen zonder zijn partij in de gordijnen te jagen?

Een partij waar men zeer benauwd aan het worden is voor de komende gemeenteraadsverkiezingen, in het voorjaar van 2010. In november van dit jaar wordt al een voorproefje gehouden, of all places in Venlo, waar Wilders een thuiswedstrijd zal spelen. PvdA-bestuurders in heel het land uiten nu al hun nervositeit.

Dan komt ook nog het rapport van de Commissie-Davids, een onderzoek naar de achtergronden en de beslissingen rond de politieke steun van Nederland voor de Amerikaanse inval in Irak, in 2003. De PvdA was altijd voor een parlementair onderzoek, maar slikte dat in tijdens de kabinetsonderhandelingen na de verkiezingen. Wat gaat de PvdA doen als Davids met voor premier Balkenende vervelende conclusies komt — maar Balkenende de PvdA met de rug tegen de muur zet, bijvoorbeeld als er een motie van wantrouwen wordt ingediend die alleen een meerderheid krijgt als de PvdA vóór stemt?

Alle kans dat Balkenende die druk op de PvdA legt, net zoals hij dat deed in het JSF-dossier. Wat gaat Bos dan doen? Geeft hij wéér toe aan de druk van het CDA, om het kabinet maar op het pluche te houden? Als de peilingen er dan net zo uit zien als nu, is die kans groot. Het CDA, maar zeker ook de PvdA willen nu en straks geen verkiezingen.

Dit zijn allemaal druppels die de laatste kunnen zijn voordat bij prominente PvdA’ers het geduld echt op is, en Bos (en mogelijk voorzitter Lilianne Ploumen) gedwongen wordt af te treden. Want veel PvdA’ers hebben heel goed door dat het merendeel van de weggelopen PvdA-kiezers het zat is dat het vetrouwen in de partij steeds weer beschaamd wordt. Dat Bos continu bereid is tot het sluiten van compromissen op voor sociaal-democraten wezenlijke dossiers.

Maar steeds meer partijprominenten beginnen ook vragen te stellen bij de persoonlijke stijl van leidinggeven van Bos. De klacht dat de partijleider zich steeds meer terugtrekt in zijn eigen schulp, valt steeds vaker en luider te horen. “Hij luistert niet”, “ik zie hem nauwelijks meer”, “hij praat nooit meer met mij”, “het is lang geleden dat we SMS’ten”, dat soort opmerkingen. En niet van de minsten; sommigen zijn – waren? – vertrouwelingen.

Het is op zich niet vreemd dat Bos zich wat afkeert. Hij heeft nogal wat aan zijn hoofd: minister van Financiën in oorlogstijd (de recessie), leider van een partij die in zwaar weer zeilt (al is dat vooral de schuld van de schipper), zijn gezin, en – niet in de laatste plaats – de geboorte van een zoon. Dan heb je nogal wat op je bord; een gewoon mens had misschien al lang afscheid genomen van één of meerdere bijgerechten.

Maar Bos zal vast ook murw geslagen worden door de niet aflatende stroom kritiek die hem van binnen en buiten de partij bereikt. Je ziet het vaker gebeuren bij leiders die de controle kwijt zijn, die niet meer zo goed weten hoe ze moeten acteren of reageren. Ze worden Oost-Indisch doof voor de kritiek en de kakofonie aan stemmen van al die mensen die roepen om veranderingen. Ze isoleren zich. Ad Melkert kreeg er last van, Wim Kok wist het op een gegeven moment ook niet meer in de nadagen van Paars-II. Lubbers begon op het einde rare fratsen uit te halen (“ik stem op de nummer drie”) en ook Mark Rutte toont af en toe symptomen.

Dus wat dan? Drie scenario’s doen de ronde.

1. Bos trekt het eenvoudig niet meer, en besluit na de zomer één van de gerechten van zijn bord te schuiven: dat van het partijleiderschap. Een forse aderlating en een persoonlijke erkenning van verlies die hard aan zal komen, maar die ook opluchting en ruimte in het hoofd oplevert. Voordeel: de grootste ‘Kop van Jut’ op dit moment is weg. Maar het is lang niet zeker of dat het vertrouwen van veel kiezers zal herstellen, met alle kans dat de PvdA alsnog zwaar verliest tijdens de gemeenteraadsverkiezingen.

2. De partij trekt Bos niet meer. Een combinatie van peilingenpaniek onder wethouders, een nieuwe knieval op het AOW-dossier en/of nieuwe bezuinigingen op de sociale voorzieningen drijft PvdA’ers tot razernij. Bos wordt gedwongen zijn leidersschapsmantel over te dragen — aan bijvoorbeeld Eberhard van der Laan, nadat andere ministers die mantel beleefd doch resoluut afwijzen. Voordeel: hetzelfde als boven beschreven.

3. Bos blijft, en PvdA’ers worden niet boos genoeg voor een leaderschip challenge. Bos gaat de gemeenteraadsverkiezingen in maart 2010 in, tijdens welke de PvdA fors verliest. Bos erkent zijn verantwoordelijkheid en treedt af, samen met partijvoorzitter Lilianne Ploumen. Het voordeel van dit scenario is volgens sommigen dat Bos de smet van het verlies nog meeneemt, opdat zijn opvolger met een schone lei de PvdA de parlementsverkiezingen van 2011 in kan leiden.

Vooruit, nog een, gewoon omdat die wel eens geopperd is, al of niet serieus: Scenario 4. Het meest ondenkbare scenario voor de meesten, maar voor sommigen juist ook zéér aantrekkelijk: Bos veroorzaakt een heuse kabinetscrisis over het AOW-dossier, en het kabinet valt, waarna Bos alsnog aftreedt als partijleider. Ook wel het ‘totale chaos-scenario’ genoemd.

Het nadeel van dit scenario is dat controle, spin, zo goed als onmogelijk is en dat afgewacht moet worden hoe het valt bij de kiezer. Niet bepaald het meest populaire scenario onder mensen met verstand van politieke strategie en campagnes. De voorstanders menen dat de PvdA in zo’n scenario in ieder geval met schone handen én een nieuwe partijleider de gemeenteraadsverkiezingen in kan.

Kortom, opties te over. Kort na het reces zal waarschijnlijk duidelijk worden welke van de scenario’s in ieder geval afvallen. En dan blijft er automatisch één, of hooguit de keuze tussen twee over.

Het rapport van de commissie van Sharon Dijksma naar de Europese verkiezingsnederlaag was hard. En legde de vinger op de zere plek. En toonde open zenuwen aan. En verklaarde veel van wat mis ging. Prima, dat doen alle PvdA-onderzoeken naar verkiezingsnederlagen. Maar het rapport mist toch weer die noodzakelijke ingrediënten die zouden leiden tot succes: afrekenbaarheid, meetbaarheid, persoonlijke verantwoordelijkheid en visie.

Rapporten te over in de PvdA. De ‘Schuivende Panelen, ‘De Kaasstolp aan Diggelen’, ‘De Scherven Opgeveegd’ en nu dan de titelloze brief aan de partijleden van Dijksma & co. En ook deze brief legt feilloos uit waar het mis ging, waarom de PvdA op 4 juni zo zwaar de Europese verkiezingen verloor.

Maar ook deze keer laat een PvdA-commissie de kans op succes, op een goede uitvoering van de aanbevelingen liggen.

Wat Dijksma had moeten doen, was een aantal concrete aanbevelingen doen en eisen dat daar binnen korte tijd mensen voor aangesteld worden die de aanbevelingen uitvoeren in beleid. Sterker, ze had mensen kunnen aanwijzen om die rol op zich te nemen. Daarmee bind je persoonlijke verantwoordelijkheid aan meetbare resultaten.

Te vaak beamen PvdA’ers in leidende posities wat een commissie meldt, en gaan vervolgens over tot de orde van de dag — tot de volgende verkiezingsnederlaag. Waarom? Omdat men hoopt dat de volgende verkiezingen weer een winst opleveren, zodat het navelstaren en intern kritisch zijn als sneeuw voor de zon verdwijnt. Maar dat gaat nu niet meer gebeuren.

Er is werk aan de winkel, stelt Dijksma eigenlijk. Nou, fijn. Maar wie kan over een jaar worden afgerekend als de PvdA een monsterverlies lijdt in de gemeenteraadsverkiezingen, na de monsterzege in 2010? Niemand. Ja, Wouter Bos misschien. Die zal moeten aftreden als partijleider, net als Liliane Ploumen waarschijnlijk haar voorzittershamer neerlegt. Maar dan treedt het aloude PvdA-mechanisme in werking: de verantwoordelijken treden af, nemen de smet mee, en de nieuwe leiding treedt aan. Men dronk een glas, deed een plas en alles bleef zoals het was.

De oorzaak van dit alles is wat Dijksma óók niet durft te benoemen in haar rapport, net als de vorige rapporten dat ook niet deden: een gebrek aan visie in de PvdA. Zijdelings stipt Dijksma het aan door aan te geven dat eigenlijk niets gedaan is met de vorige aanbevelingen op dit punt.

Graaiende PvdA-bestuurders, gemeander met standpunten over zo’n beetje alles wat met de partijvisie en -ideologie te maken heeft, baantjesjagers, en vooral het niet durven kiezen, waardoor je campagnes krijgt die inhoudelijk hinken op twee gedachten — waar een kiezer dus niets van begrijpt, zoals de Europese campagne uitwees. Allemaal waar, het zijn allemaal oorzaken.

Maar de grote etterende zweer, of wat Amerikanen zo mooi “the elephant in the room” noemen, is het gebrek aan visie. Waar staat de PvdA nou eigenlijk voor? Wat wil de PvdA? Als de PvdA een persoon zou zijn die op straat loopt en een 12-jarig meisje tegenkomt dat aan de PvdA vraagt: “hoe gaat u Nederland maken voor over 50 jaar?” Wat zégt de PvdA dan?

De PvdA heeft een tijd geleden een reeks grondbeginselen aangenomen als nieuwe partijlijn. En die zijn grotendeels inwisselbaar met die van de meeste andere middenpartijen. Té vaag, té breed, té multi-interpretabel.

De partijleiding moet stoppen met hopen dat de volgende verkiezingsoverwinning de kritische geesten weer terug in de fles zal stoppen. Dit keer gaat die vlieger namelijk niet op.

“Bos, Ploumen en het partijbestuur moeten de koppen bij elkaar steken en aan het einde van deze zomer komen met het antwoord op de vraag: waar staat de Partij van de Arbeid voor? En hoe gaan we dat doel of die doelen bereiken?”

Dat had in de brief van Dijksma moeten staan. Maar dat stond er niet in. En dus wordt het waarschijnlijk wéér doormodderen tot de volgende nederlaag. En het volgende rapport.

Als er dan nog een PvdA bestaat, natuurlijk.

Nederlandse dagbladen zijn ‘rechts’, en niet ‘links’. Dat concludeert een onderzoeksteam onder leiding van politicoloog André Krouwel, na zes maanden kranten doorploegen. Onzin, zegt de schrijver dezes na 5 seconden peinzen. De conclusie klopt niet. Kranten zijn gewoon opportunistisch.

Krouwel & co, verbonden aan het ‘Center for Applied Politics’, werd door gratis krant DAG gevraagd de Nederlandse media eens onder de loep te nemen. Doel: zoek uit of de media nu ‘links’ of ‘rechts’ zijn.

Daarvoor wordt op punten een onderzoekmechaniek losgelaten. Zo heeft Krouwel geturfd hoe vaak de naam ‘Geert Wilders’  op de voorpagina van een krant voorkwam. Hoe vaker dat het geval was, in de kranten van 1 januari tot 1 juni van dit jaar, hoe minder ‘links’ de desbetreffende krant. Een interessante benadering.

Mede op basis van contextuele vergelijkingen tussen dagbladen, waarbij de verschillen vooral geïndexeerd worden aan de hand van de Volkskrant (‘links’) en de Telegraaf (‘rechts’), concludeert Krouwel dat de media eerder naar ‘rechts’ overhellen dan dat ze ‘links’ zouden zijn. En dat terwijl de consensus onder een groot deel van de Nederlanders is dat ‘dé’ media ‘links’ zijn.

Maar als je Krouwel’s conclusies uit het onderzoeksrapport scheurt en dan de resultaten nog eens tot je neemt, kan er een veel belangrijkere conclusie worden getrokken. Namelijk: krantenredacties zijn opportunistisch, daardoor schaamtelozer populistisch, en snel geneigd mee te buigen met de Zeitgeist en peilingen.

Het ware beter geweest als Krouwel de dagbladen van het eerste halfjaar van 2008 vergeleken had met het eerste halfjaar van 2005. De kans is zeer groot dat hij op basis van dezelfde onderzoeksmethodiek zou concluderen dat de media in de eerste helft van 2005 ‘links’  waren.

Toen regeerde tenslotte Balkenende-II, het kabinet van CDA, VVD en D66. Het was een half jaar na de massale demonstratie op het Museumplein, en zelfs de Telegraaf was kritisch op het kabinet, dat de lasten verhoogde en de lusten verlaagde. En dat terwijl toch twee favoriete partijen van die krant deel uitmaakten van de regering, namelijk het CDA en de VVD.

Het is nu bijna niet meer voor te stellen, maar: de berichtgeving in juist de Telegraaf en het Algemeen Dagblad, twee kranten die volgens Krouwel de afgelopen zes maanden een ‘rechts’, anti-kabinet karakter hadden, was qua teneur net zo kritisch over Balkenende-II.

Journalisten zijn net mensen, en hoofdredacteuren – die ook de opdracht hebben om de oplage te bewaken – moeten ruiken wat er leeft onder de lezersgroep. Daar wordt iedere ochtend weer op ingesprongen. Blijkt uit peilingen dat de kleur geel populair is onder je lezers, dan getuigt het van zelfdestructief gedrag als je als hoofdredacteur de voorpagina rood schildert.

Eén in het onderzoek geciteerd zinnetje uit de Volkskrant spreekt in dat opzicht boekdelen. De als ‘links’ te boek staande krant schreef in een artikel dat de belastingen onder het huidige kabinet iets meer stijgen, maar dat daar geen extra of betere overheidsdiensten tegenover staan voor de belastingbetaler.

Was de Volkskrant echt ‘links’ geweest en niet opportunistisch of populistisch, dan was aan die zin toegevoegd dat het in stand houden van de huidige sociale voorzieningen steeds meer kost. En dat het daarom best logisch is dat er meer geld bij moet. Maar voor de Volkskrant volstond het kennelijk om zich aan te sluiten bij een breed gedeelde, doch kortzichtige mening.

Gemiste kans voor Krouwel. Misschien leest hij dit en breidt hij zijn onderzoek alsnog uit.

Dus Jan Marijnissen is politiek leider-af. Viert de PvdA nu feest? Ongetwijfeld flitste door menig PvdA-brein vandaag even iets van: “ha, dat scheelt!” Maar of de PvdA nu echt féést moet vieren… Waarschijnlijk heeft het weinig zin. Er zullen vele SP-kiezers zijn die liever tóch op de SP gaan stemmen de volgende keer, of kiezers zijn die helemaal niet gaan stemmen. Maar een werdegang terug naar de PvdA – daarvan zullen er maar weinig zijn.

Daarvoor zit de pijn te diep.

Marijnissen zei vandaag in zijn persconferentie dat de SP het dal in de peilingen achter de rug heeft, maar ook hij erkent achter gesloten deuren heus wel dat de SP een probleem heeft.

Dat is dat hij weggaat, en dat op een moment dat de echte opgaande lijn er voor de SP niet meer in zit. In plaats daarvan is de ontwikkeling in de kiezersvoorkeur eerder verontrustend te noemen.

Met een krachtige economie vinden veel shoppende kiezers integratie en (de strijd tegen) islam nu weer even belangrijker. Bovendien bieden noch de SP, noch de PvdA alternatieven voor de stijgende kosten van levensonderhoud door de oplopende energie- en voedselprijzen.

Nee, dan zijn partijen die belastingverlagingen beloven en daar bovenop ook nog eens moslims willen aanpakken, nu een stukje interessanter.

Niettemin hopen vele PvdA’ers vanaf vandaag dat een pluk SP-kiezers per vandaag weer op drift raakt, en misschien de PvdA herontdekt.

Vergeet het maar.

Kiezers die dat misschien zouden overwegen, zijn nu juist de kiezers die totaal niet honkvast zijn en dus ook niet hechten aan een linkse of rechtse overtuiging.

Dat zijn juist de kiezers die nu bij Verdonk en – in mindere mate – Wilders hokken, vanwege die belastingen en islam.

De SP-kiezers die de afgelopen zes maanden de SP trouw bleven in de peilingen, zijn wel honkvast. Zij zijn politiek een stuk bewuster, grotendeels overtuigd ‘links’, en grotendeels ex-PvdA’ers.

En zij vinden de PvdA nog steeds een stel verraders die de sociale idealen over de schutting gegooid heeft. Deze kiezers blijven eerder mokken bij de SP of gaan helemaal niet stemmen. Alles behalve de PvdA en dan zeker zolang Wouter Bos daar nog de lakens uitdeelt.

Nee, in plaats van hopen op een terugkomst van ooit verloren PvdA-kiezers, zouden de sociaaldemocraten zich eerder moeten richten op het eigen verhaal. Tijdens het afgelopen partijcongres hebben de leden, de partijvoorzitter en de fractievoorzitter zich helder uitgesproken voor een duidelijke, sociaaldemocratische koers.

En zelfs Bos lijkt zich daarbij neergelegd te hebben. Het is nu beter om met dat eigen verhaal aan de slag te gaan en daar stug in te volharden, dan te gaan zitten hopen dat anderen fouten maken.

Als je twee kroegen naast elkaar hebt die met elkaar concurreren, en in één kroeg valt de verwarming uit waardoor iedereen naar de andere kroeg gaat, dan heeft het voor de eerste kroeg weinig zin om te hopen dat de klanten vanzelf terugkomen als in de andere kroeg het licht uitvalt.

Dan moet je nog steeds je verwarming repareren, anders gaat iedereen óf naar huis, óf naar een kroeg in een andere straat.

Zie ook: Jan Marijnissen treedt af.

Jack de Vries, JeePee Balkenende’s eigen ‘Karl Rove’, wordt de nieuwe staatssecretaris van Defensie. Dat betekent dat de ‘Grote Lekker’ nu een zetel binnen de Treves-zaal krijgt. Niet dat hij het kon laten om geheimen die hij van Balkenende kreeg te lekken toen hij nog gewoon Balkenende’s poppenspeler was, natuurlijk, maar toch: de PvdA zal nu extra moeten opletten dat de PvdA-onwelgevallige en het CDA zeer welgevallige informatie niet uitlekt.

Want we praten hier wel over de man die, minuten na de mislukte formatiepoging tussen Balkenende en Wouter Bos in 2003, gespot werd bij een kopieer-apparaat terwijl hij het concept-regeerakkoord (dat klaar was) en notulen massaal aan het kopiëren was, teneinde die direct uit te delen aan de pers — en dat kort nadat hij zelf had gezegd dat wat binnenskamers besproken was tussen CDA en PvdA, geheim zou blijven. Het CDA moest immers niet de schuld krijgen maar de PvdA, en dus moest de pers gemanipuleerd worden.

De Vries zal zich echter niet kunnen inhouden en zal dus weer gaan lekken, en naarmate de nieuwe verkeizingen dichterbij komen vooral informatie die de PvdA zal beschadigen. Aan de PvdA, dus, om info te lekken die het CDA kan beschadigen. Gouden tijden voor wie in Den Haag tot aan de ellebogen in bepaalde mensen zit, kortom…

De coalitiepartijen CDA, PvdA en ChristenUnie voeren momenteel een ware slijtageslag over het ontslagrecht, waarbij vooral de PvdA en het CDA proberen te voorkomen dat één van hen in de positie van ‘de verpester’ wordt gedrukt; de partij die de schuld gegeven kan worden van het opblazen van de coalitie. De IJzeren Regel in de politiek is niet voor niets ‘wie breekt, betaalt’, en geen van de partijen wil als breker te boek komen te staan.  Maar noch de PvdA, noch het CDA hebben nu belang bij verkiezingen, en bovendien wil premier Balkenende dat ook helemaal niet, omdat dit zijn laatste kabinet is – en dat móet slagen, na twee mislukte kabinetten.

Het CDA is nooit te beroerd om opeens, in een vlaag van plotesling pragmatisme, het christelijk fatsoen opzij te zetten en het  kleed onder coalitiegenoten vandaan te halen en dan op de één of andere manier verkiezingen te bewerkstelligen als de peilingen goed zijn. Coalitiegenoten piepelen is immers volkssport nummer 1 bij het CDA (zie de LPF, zie D66, zie de VVD in de diverse Balkenende-kabinetten). En op dit moment staat de PvdA er allerbelabberdst voor in de peilingen. Dat heeft meerdere oorzaken — zoals een in de beeldvorming nu al volstrekt mislukte minister van Integratie en Probleemwijken, Ella Vogelaar –  en de PvdA zou er op dit moment misschien niet eens meer in slagen om groter te blijven dan concurrent SP als er verkiezingen zouden zijn.

Daarnaast zou het CDA, gezien de huidige peilingen, in principe na de verkiezingen een nieuw kabinet over rechts kunnen vormen. De meest recente Politieke Barometer laat bijvoorbeeld een meerderheid zien voor een coalitie van CDA en de rechtse partijen van 84 zetels. (CDA plus Verdonk plus VVD plus Wilders.)

Maar de vraag of die andere partijen  — aartsrivalen die elkaars bloed zouden willen drinken — uberhaupt met elkaar in één coalitie willen zitten is echter vrij makkelijk te beantwoorden: nee.  Een coalitie vormen wordt dan erg lastig voor het CDA. Dus bij verkiezingen zou het CDA, waar de ‘rechtse’ stroming nog immer groter is dan de ‘linkse’, niks winnen.

Daarnaast staat de PvdA er misschien slecht voor, een linkse coalitie kan nog altijd rekenen op 4 zetels meer dan de boven geschetste meerderheid. CDA plus PvdA plus SP plus GroenLinks kunnen volgens de Barometer rekenen op 88 zetels. En hoewel  de PvdA misschien kleiner zou worden dan de SP, ligt het in de lijn der verwachtingen dat toch vooral de SP zou profiteren van zetelverlies bij de PvdA. En blijft ‘links’ in de Tweede Kamer dus de facto over meer zetels beschikken dan ‘rechts’, net als nu. Een weinig aanlokkelijk perspectief voor het CDA.

Daar komt ook nog bij dat nóg een gevallen kabinet het absolute politieke einde zal zijn van Balkenende. Hij zou dan definitief de geschiedenisboekjes ingaan als een totaal mislukte premier, iets wat hij koste wat kost wil voorkomen. Waarschijnlijk is zijn ego zelfs een zeer belangrijke steunpilaar voor het overeindblijven van dit kabinet.

Voor de PvdA is de uitgangspositie zo mogelijk nog slechter. Door vele mensen wordt de PvdA nu gezien als de partij die verraad pleegde jegens kiezers die uit protest (weer) op de PvdA stemden in 2006. Na jaren van succesvol oppositie voeren tegen de bezuinigingen en lastenverzwaringen door de door velen gehate rechtse kabinetten-Balkenende trad de PvdA toe tot een coalitie met het CDA van — jawel — Jan Peter Balkenende, en als klap op de vuurpijl volgden wéér bezuinigingen en lastenverzwaringen.

Niet zo gek dus dat het voornamelijk de PvdA is die de klappen krijgt, en dan met name partijleider Bos, die altijd het hardst van stapel liep tegen de bezuinigingen en lastenverzwaringen van Balkenende I, II en III. Van het CDA wisten veel kiezers al dat die partij buizinigt en lasten verzwaart; van de PvdA wordt het na jaren van protesten en demonstraties tegen bezuinigingen niet geaccepteerd.

En dus zijn CDA en PvdA tot elkaar veroordeeld en kon het gebeuren dat beide partijen elkaar zelfs na het tweede gesprek op topniveau over het onstlagrecht niet publiekelijk heftig in de haren vlogen. Een jaar geleden nog zou het CDA direct een bosje partij-prominenten losgelaten hebben om de coalitiepartners  in de media de grond in te boren, maar gisteren — na het mislukken van het tweede overleg — hielden de CDA’ers zich opvallend stil. 

De vraag is alleen wel: hoe lang gaat dat nog duren? Binnenkort meer over het gevaar voor een PvdA die zich steeds meer vast lijkt te klampen aan het enige onderwerp waar die partij nog wél veel steun voor krijgt van de bevolking: het tegenhouden van versoepeling van het ontslagrecht.