In 2003 riep Frits Wester de kersverse PvdA-leider Wouter Bos uit tot winnaar van het eerste grote TV-debat. Hij won daarna de 20 zetels terug die de PvdA was verloren. Het bewees dat een debat  alles kan veranderen. Dat heeft vooral te maken met wie de toon zet. Een rake opmerking (“U draait, en u bent niet eerlijk”, of “Noem eens drie dingen die u gedaan heeft om de topinkomens aan te pakken?”) kan een hele verkiezingscampagne in één bepalend, allesoverheersend kader zetten. Deze campagne zijn de debatten belangrijker dan ooit. Een vooruitblik op het eerste televisiedebat tussen Job Cohen, Jan Peter Balkenende, Mark Rutte en Geert Wilders.

De constellatie van het eerste debat zal zijn dat Cohen eigenlijk in zijn eentje staat tegen de ‘rechtse’ lijsttrekkers Rutte, Balkenende en Wilders. Dat geeft Cohen gek genoeg een voordeel bij de kijker van het debat, want hij krijgt bij voorbaat van de links-angehauchte kijker de ‘sympathy vote‘ omdat hij in de minderheid is.

DOELEN VAN DE LIJSTTREKKERS:
- Balkenende: stemmen terughalen bij de VVD, en in mindere mate bij de PvdA. Grootste lek zit aan de VVD-kant. Initiatief behouden. Vooral inzetten op fatsoen, de VVD wegzetten als extremistisch.

- Wilders: stemmen terughalen die wegvloeien naar VVD. Zichzelf profileren door de anderen weg te zetten als softe has-beens.

- Cohen: initiatief nemen. Zichzelf neerzetten als leider door te stoppen met alleen incasseren en pareren, en terrein te gaan claimen. Cohen zal meer moeten gaan doen dan hopen dat mensen hem zien als de leider op links die Rutte uit het Torentje gaat houden; mensen moeten eerst in hem gaan geloven.

- Rutte: geen fouten maken, zich niet laten verlokken tot extremiteiten in het onvermijdelijke schreeuwgevecht met Wilders (met wie Rutte het persoonlijk overigens prima kan vinden), opstellen als ‘beschaafd rechts’.

SOCIAAL-CULTURELE ONDERWERPEN:
Rutte & Wilders zijn concurrenten en zullen apart van elkaar Cohen bashen. Wilders moet tegelijkertijd de verschillen tussen hem en de VVD duidelijk maken en voor zijn kiezers bewijzen dat VVD soft is op immigratie en integratie. Wilders loopt hiermee het gevaar zichzelf onverkiesbaar te maken voor groepen kiezers door té extremistische posities in te nemen.

Maar een ontketende Wilders biedt een opening voor Job Cohen om zich te profileren. Hij  kan zichzelf neerzetten als de redelijke antipool van Wilders. Daarbij moet Cohen wel concurreren met Balkenende, die vast van plan is te zorgen dat hij, en niet Cohen zich kan tooien met de morele leiderschapsmantel. Cohen zal het nog moeilijk krijgen om zichzelf te onderscheiden van Balkenende. Maar misschien hoeft dat ook helemaal niet, daar Cohen in de ogen van kiezers volgens peilingen sowieso al meer leiderschapskwaliteiten toegedicht worden dan aan Balkenende.

Cohen voelt zich het meest in zijn element bij de sociaal-culturele onderwerpen integratie, immigratie en veiligheid. Rutte zal zijn aanvallen op Cohen voortzetten onder het motto ‘gebutst metaal verliest zijn glans’. Daarmee neemt Rutte wel een risico want Cohen kan de debatkijker er fijntjes aan herinneren dat hij op het gebied van veiligheid met veel plezier samenwerkte met de VVD in het Amsterdamse college.

Maar Cohen zal zondag vooral een slijpsteen zijn waar Rutte zich in de ogen van de kijker rechts aan kan scherpen. Hij moet afstand nemen van Wilders, maar tegelijkertijd Cohen bashen om weer genoeg rechts over te komen.

SOCIAAL-ECONOMISCHE ONDERWERPEN:
Balkenende zal zijn aanvallen op Rutte, ingezet op vrijdag, doorzetten. Balkenende heeft geen keuze en niks te verliezen, hij móet de aanval kiezen. Rutte werd in het Radio1-debat van vrijdag in een hoek gedrukt en de VVD-campagnestaf snapt dat als Rutte zich dat weer laat overkomen, Balkenende stemmen zal gaan afsnoepen. Helemaal nu Balkenende  de VVD rechts ingehaald heeft door tijdens het debat het CDA-verkiezingsprogramma aan te passen en van de hypotheekrenteaftrek een breekpunt te maken.

Rutte kan hier moeilijk overheen: als het Balkenende lukt om van de HRA weer het hoofdonderwerp te maken tijdens zijn debatmoment met Rutte, laat de laatste zich weer wegzetten. Er is wel één opening voor Rutte, dankzij uitspraken van CDA-minister Jan Kees de Jager in de uitzending van Nova vrijdagavond.

Het CDA wil de verhoging van het eigenwoningforfait niet terugdraaien. Dat was een PvdA-voorstel dat het vorige kabinet overnam, en het CDA wil dat in ere houden, zei De Jager. Dat is een inkoppertje: Rutte kan en zal dit – met enig recht – afschilderen als een verhulde belastingheffing die eigenlijk een indirecte beperking van de hypotheekrenteaftrek is. Zo is het destijds immers ook verkocht door de PvdA, en het CDA bleek daar niet tegen.

Cohen kan punten scoren door zich pro-actiever op te stellen en op beschaafde wijze de aanval te kiezen tegen de VVD en het CDA. Voor een PvdA’er bieden de verkiezingsprogramma’s van die twee partijen daarvoor genoeg aanknopingspunten, waar de PvdA tot nu toe weinig gebruik van heeft gemaakt.

Wilders heeft het meeste te verliezen op sociaal-economisch gebied. Een groot aantal punten heeft hij overgenomen van de SP, zoals het behoud van de AOW-leeftijd op 65 en het behoud van de zorgtoeslag en laag eigen risico. Maar Wilders kan Rutte net als Balkenende om de oren slaan met de hypotheekrenteaftrek, die Wilders ook als breekpunt ziet.

Tenzij er iets wezenlijks verandert, zoals een Cohen die opeens assertief wordt en meer doet dan alleen ‘de nul houden’, valt het meeste vuurwerk wederom te verwachten tussen Rutte en Wilders, en Rutte en Balkenende.

Het beeld van de campagne begint te draaien. Steeds meer peilingen wijzen op een afkalvend vertrouwen in de PVV en de VVD spint daar garen bij. Rutte heeft een ruk naar rechts gemaakt in de hoop kiezers af te snoepen van Wilders en dat lijkt te lukken. De strategie van Wilders om met grote winsten in Almere en Den Haag de campagne te domineren is mislukt; de euforie is omgeslagen in desillusie omdat de PVV in zowel Almere als Den Haag niet meedoet, wat leidt tot teleurstelling onder PVV-kiezers. De meesten van hen zijn niet per definitie tegen hoofddoekjes, wel tegen criminaliteit. En dus had de PVV in de colleges moeten gaan zitten – wat de partij onmogelijk maakte.

De veranderende kleurzetting van de campagne zorgt ook voor een verschuiving van prioriteiten – voor met name de PvdA en het CDA.

Rutte gaat op rechts rustig door met de ingeslagen koers. Want doorgewinterde campagneveteranen weten dat het zogenaamde ‘bandwagon’-effect ook andersom kan werken. De bandwagon is de praalwagen waar mensen op aanhaken, en stelt een partij voor die het goed doet in de peilingen. Kiezers sluiten zich graag aan bij een kiezer; van dat bandwagon-effect heeft Wilders gretig gebruik gemaakt de afgelopen jaren. Maar in deze peiling zakt Wilders onder de 20 zetels en daarmee moet hij nu uit gaan kijken voor het omgekeerde effect: kiezers houden niet van verliezers. Het omgekeerde bandwagon-effect betekent dat je als partij twee keer zo hard moet werken om het vertrouwen van die weifelende kiezers weer terug te winnen.

Omgekeerde wereld voor Wilders
Dat betekent niet dat alles verloren is voor Wilders; verre van dat, een verdubbeling (hij heeft nu 9 zetels in de Tweede Kamer) is zeer wel mogelijk op 9 juni. Maar tenzij er een incident gebeurt op het gebied van integratie en veiligheid, heeft Wilders weinig om op aan te haken. Daar komt het gedoe met enkele PVV-kandidaten voor de Tweede Kamer bij. Zulke negatieve verhalen stralen meteen slecht af op de persoon Wilders, en hij is de verpersoonlijking van de PVV.

De afwezigheid van zulke incidenten op het sociaal-culturele vlak (Wilders’ favoriete speelplein) zorgt dat sociaal-economische thema’s aan belang hebben gewonnen in de overwegingen van kiezers. De 20 ambtelijke commissies hebben hun – veelal forse – bezuinigingsproefballonnetjes opgelaten en vrijwel alle partijen kwamen met bezuinigingsvoorstellen. Sociaal-economische thema’s overheersten de afgelopen drie weken de media en dat helpt ook met het verschuiven van de aandacht.

Dit alles betekent dat op rechts de VVD en het CDA nu daadwerkelijk gaan strijden om het leiderschapsbanier. De steeds pranger wordende vraag ‘wie wordt de lijstrekker van rechts tegen Job Cohen?’ zorgt ervoor dat in ieder geval het CDA nu een oorlog op twee fronten moet voeren: zowel tegen de PvdA als tegen de VVD. Daarbij moet het CDA nu hinken op twee benen: aan de ene kant wil de partij niet teveel naar rechts doorschieten om linkse CDA’ers niet van zich te vervreemden (de Christenunie sprokkelt er steeds meer zetels bij), maar men wil ook niet teveel naar links overhellen omdat de kans op groter worden dan de VVD in de peilingen dan definitief verkeken is.

PvdA
De PvdA heeft niets liever dan dat de VVD het pleit op rechts wint. Het sociale gezicht van de PvdA steekt veel beter af tegen de rechtse VVD dan tegen het CDA; de PvdA kan zich met de VVD als de grote rechtse tegenstander beter afficheren als een linkse partij en daardoor naar SP- en Groenlinks-kiezers lonken.

De PvdA moet wel op zoek naar een tegenstander op rechts, want met het langzaam naar de achtergrond verdwijnen van sociaal-culturele thema’s boet het belang van Job Cohen’s centrale thema, ‘de boel bij elkaar houden’, ook aan prominentie in.Veelzeggend en problematisch voor de PvdA is daarbij dat veel kiezers die nu in de peilingen zeggen weer op de PvdA te zullen stemmen dat vooral doen vanwege de persoon Job Cohen, niet per sé vanwege het PvdA-programma.

Zoals peiler Maurice de Hond terecht opmerkt in de conclusies van zijn laatste  peiling loopt de PvdA hiermee een groot gevaar. Tenzij de partij op het partijcongres aanstaande zondag 24 april een stevige centrale boodschap kan neerzetten op sociaal-economisch vlak, een visie die een perspectief biedt en richting geeft, staat of valt de hele verkiezingswinst met de wedervaardigheden van Job Cohen tijdens de campagne. Eén fout van Cohen kan de PvdA dan al fataal worden. Bijna exact het omgekeerde zien we bij de VVD: daar weet Mark Rutte zich gesteund door de boodschap van een onvervalst, bijna typisch VVD-verkiezingsprogramma. Het is veel kiezers duidelijk waar de VVD deze verkiezingscampagne voor staat.

CDA
Het CDA zal het met de beschadigde lijsttrekker Jan Peter Balkenende alleen maar lastiger krijgen als het er niet snel in slaagt om de VVD met een dikke marge voorbij te streven in de peilingen, de komende maand. Het is niet erg duidelijk over de boodschap die het wil uitstralen. Dat is ingegeven door de aloude strategie van het CDA om noch naar links, noch naar rechts te willen buigen. Maar die strategie wreekt zich nu, want Jan Peter Balkenende lijkt vooralsnog niet genoeg kiezers te kunnen overtuigen van de noodzaak om op hem te stemmen.

Het kan zeer goed zijn dat het CDA gokt op de debatten, dat men hoopt dat Balkenende het op ervaring en staatsmanschap wint van Job Cohen en Mark Rutte. Nieuwe initiatieven op sociaal-economische thema’s lijken vooralsnog niet voorhanden, daar het verkiezingsprogramma al gepresenteerd is. Maar wie weet hebben de slimme campagnevoerders bij het CDA toch nog een paar konijnen in de hoge hoed die men tevoorschijn kan toveren.

Alleen maar hopen dat de tegenstander fouten gaat maken is in ieder geval niet genoeg. Tenzij er een incident plaatsvindt dat de hele boel weer op zijn kop zet, gaat deze campagne waarschijnlijk de boeken in als De Campagne Waarin De Kiezer Om Heldere Keuzes Vroeg.

Geloof het of niet, maar de PvdA kan niet wachten op het opstaan van de voorman van ‘rechts’. Wordt het Mark Rutte van de VVD, of toch Jan Peter Balkenende van het CDA? Cohen’s team maakt het niet zo heel veel uit wie het wordt, als er maar een kandidaat opstaat tegen wie men Cohen af kan zetten.

De reden voor de stille PvdA-hoop op een duidelijke kandidaat ‘op rechts’ is simpel. In een campagne werkt niets beter dan het totale debat en speelveld verengen tot een strijd tussen twee personen. Het voordeel is duidelijk: als de media alleen maar berichten over de strijd ‘Kandidaat A versus Kandidaat B’, komen de andere kandidaten nauwelijks aan bod.

Daarnaast biedt het de kiezer een handige keuze tussen A of B – links of rechts – en dat is precies de keuze die je als middenpartij wilt voorleggen. De kandidaten kunnen zich tegen elkaar afzetten, en dus zichzelf beter ‘kleuren’ en zodoende profiteren van zowel positieve als negatieve argumenten om voor een kandidaat te zijn. (Positief: Ik vind kandidaat A erg goed. Negatief: Ik ben tegen kandidaat B, en dus stem ik kandidaat A.) De PvdA heeft een voorkeur voor een strijd met Rutte en zijn VVD, daar de PvdA zich vergeleken met die partij als veel socialer kan afzetten.

Aan de rechterkant van het politieke spectrum kent men de voordelen van een tweestrijd ook maar al te goed en daarom zullen zowel Balkenende als Rutte hun best doen om in de laatste vier weken voor de verkiezingen boven te komen drijven als de drakendoder die het rechtse dorp moet beschermen tegen het linkse gevaar uit Sodom & Gomorra.

Maar wie wordt het? Jan Peter Balkenende’s magnetische aantrekkingskracht lijkt definitief uitgewerkt. Het CDA staat op een fors verlies – van 41 in 2006 naar tussen de 26 à 30, afhankelijk van welke peiling je gelooft – maar de VVD stijgt, van 22 zetels in 2006 naar 22 à 28. (Politiekebaromer.nl en Peil.nl verschillen fors, TNS-Nipo houdt het in de laatste peiling op 25.)

Maar Balkenende noch Rutte lijken definitief door het ijs te breken onder rechtsige kiezers, terwijl Geert Wilders wegzakt. Die lijkt nu toch gebukt te gaan onder het gebrek aan vertrouwen in leiderschap dat hij onder veel rechtse kiezers geniet. Echt enthousiasme op rechts is er niet voor Balkenende of Rutte, en dat is een belangrijke graadmeter voor de stembusopkomst van rechtse kiezers op 9 juni.

Als de enige motivatie op rechts een negatieve is, namelijk dat Cohen geen premier mag worden omdat dan de PvdA ook de grootste partij zal blijken te zijn, dan is dat bij voorbaat al niet genoeg om genoeg mensen uit hun holen te trekken om op 9 juni iemand anders dan Cohen op het premierspluche te zetten.

Stilte schaadt Cohen
Tegelijkertijd begint het enthousiasme voor Cohen ook wat te tanen. In de meest recente peiling van Synovate zakt de PvdA terug van 33 naar 30 zetels. Dat komt mogelijk doordat de campagne Cohen om onverklaarbare redenen wat in de luwte houdt. Zelf verklaart hij dat door te zeggen dat hij officieel nog geen lijsttrekker is, al weerhoudt dat hem er niet van interviews te doen met geselecteerde media met een groot bereik.

Wellicht heeft het ermee te maken dat het poppetje nu al enige tijd geleden uit het doosje is gesprongen, maar dat het poppetje sindsdien weinig te melden heeft gehad. Ja, er is een concept-verkiezingsprogramma gepresenteerd maar dat leverde geen nieuwe inzichten of verrassingen op, behalve nationale akkoorden voor sociaal beleid en democratisering, twee ideeën die op zijn zachtst gezegd nogal lauw werden ontvangen. Voorts is er een boek over hem verschenen dat niet in alle opzichten erg positief over hem was, en verschenen er in de media verhalen over de vermeende narrigheid van de man.

Dat zijn gevaarlijke ontwikkelingen. Cohen is voor veel Nederlanders buiten Amsterdam een relatief onbeschreven blad. Als campagneteam kan je het je niet veroorloven om dat lege A4′tje ingevuld te laten worden door anderen. Je moet te allen tijde meester blijven over je eigen boodschap en je eigen kandidaat. Als de PvdA-campagne serieus van plan is om Cohen op de achtergrond te houden tot aan 24 april, de dag van het congres van de PvdA, dan biedt dat kansen voor zijn tegenstanders. Bovendien kan Cohen op de 24e maar beter met een inhoudelijk retesterke centrale boodschap tevoorschijn komen, eentje die staat voor prikkelende verandering, want Wilders’ aftocht is begonnen, waarmee het ‘de boel bij elkaar houden’ aan belang inboet.

De verkiezingscampagne belooft inhoudelijk een saaie te worden. De partijen zijn in bezuinigingsmodus en het debat zit dan ook boordevol negatieve argumenten: er wordt vooral veel gereageerd op elkaars slechte voorstellen. Echte visies ontbreken, en dat terwijl Nederland juist zit te wachten op die ene partij, die ene lijsttrekker die licht in de duisternis ontsteekt en een pad naar de toekomst verlicht.

Nederland zit met een rekening. Zoals door vrijwel alle overheden ter wereld is tijdens de afgelopen kredietcrisis en recessie fors geld verstookt door de regering om de economie draaiende te houden en massa-werkloosheid te voorkomen. In plaats van dat de overheid de uitgaven fors terugschaalde om gelijke tred te houden met bijvoorbeeld gedaalde inkomsten als gevolg van lagere belastinginkomsten, hield de overheid de uitgaven op peil. Bestaande sociale voorzieningen werkten daarom als ‘automatische stabilisatoren’.

Prima, maar die rekening moet de komende tijd wel worden betaald. Partijen wachtten bijna smachtend de schadeberekeningen van het Centraal Plan Bureau af, om daar hun bezuinigingen op vast te stellen. De partijen onderscheiden zich op links en rechts van elkaar door de totale bezuinigingsplaatjes waarmee men schermt. De VVD is dan het meest ‘rechts’, door te stellen dat het 30 miljard euro wil bezuinigen, de SP het meest ‘links’, door slechts 14 miljard euro aan bezuinigingen in te boeken.

Vervolgens gaan de partijen, als ware het een gezelschapsspel, elkaar beschuldigen van onverantwoordelijkheid. Links beschuldigt rechts ervan dat het de economie kapot wil bezuinigen, en rechts beschuldigt links ervan dat het de economie kapot maakt doordat men te weinig bezuinigt. De TV-debatten worden straks gevoerd door wollig pratende accountants die elkaar de maat nemen, niet door lijsttrekkers. Kan het nog saaier?

Echte visies ontbreken. Waar zijn de Grote Ideeën? Nederlanders willen graag van lijsttrekkers horen hoe zij denken dat het land er over 30 jaar uit ziet, als het aan hen zou liggen. En dan moet het wel een onsje meer zijn dan ‘een fatsoenlijk land’, of ‘een land waar we aardig tegen elkaar zijn’. Denk niet dat dit gericht is tegen alleen Cohen: alle partijen bezigen deze dooddoeners. Roemer, Halsema, Rutte, Balkenende, allemaal.

Dromen van een Paars+ (een monsterverbond tussen Groenlinks, PvdA, D66 en de VVD) is, hoewel in politieke zin licht revolutionair en bijna seksueel opwindend voor Haagse ingewijden, ook geen Groot Idee. Het gevaar van zo’n coalitie is dat de partijen uit angst voor elkaar een regeerakkoord zoveel mogelijk zullen willen dichttimmeren, om nare verrassingen voor de eigen achterban te voorkomen. In zulk uitruilgeweld sterft de uitdaging om met Grote Ideeën te komen, zoals: hoe gaat Nederland om met het komende economisch kwantitatieve geweld uit Azië?

Vermoedelijk wil iedere burger dat Nederland een land blijft waarin men fatsoenlijk met elkaar om gaat. De kwestie is hóe. Slechts roepen dat je nationale akkoorden wilt is niet genoeg. Mag dat PvdA-voorstel voor een nationaal akkoord over de democratie trouwens vervangen worden door een nationaal akkoord over onderwijs? En willen alle partijen alstublieft meedoen aan zo’n akkoord? Onderwijs is momenteel ietsjepietsje belangrijker dan de vraag of we vaker mogen stemmen.

De verkiezingscampagne dient kortom wat meer te zijn dan de som der bezuinigingen. De vraag is nu wie die handschoen oppakt. Doet niemand dat, dan dreigen niet alleen zeer saaie debatten en een gortdroge austausch van plussen en minnen tijdens de coalitieonderhandelingen, maar is de kans levensgroot dat Nederland op zijn minst 4 jaar vast staat terwijl de wereld om ons heen verandert en de kiezer kompasloos blijft ronddolen.

|Wouter Bos is losgeslagen. De politiek leider van de Partij van de Arbeid vindt dat je met 13 zetels in de peilingen niets meer te verliezen hebt, en hij doet de vlucht naar voren. Nu gaat hij van de PvdA zijn partij maken, met zijn visie. Proberen Wim Kok na te doen. De radeloze Tweede Kamerfractie sluit – voorlopig – de rijen en steunt hem. Zelfs Mariëtte Hamer, ooit mordicus tegen het verhogen van de AOW-leeftijd naar 67 jaar, steunt nu het mede door haarzelf uitonderhandelde resultaat.

|”Kom maar op”, zei een drieste Bos toen hij geconfronteerd werd met uitspraken van rebellerende partijleden die vinden dat de PvdA niet in moet stemmen met de verhoging van de AOW-leeftijd. De partij moet desnoods uit het kabinet stappen, vindt onder andere voormalig Kamerlid Arie de Jong. Maar daar wil Bos niets van weten.

Bos is van twee dingen overtuigd, en één ding is hij spuugzat. Zijn overtuigingen:  Ten eerste denkt hij dat hij op Wim Kokiaanse wijze de PvdA naar een comeback kan leiden. Ten tweede denkt hij dat hij veel, nu gedesillusioneerde kiezers op persoonlijke titel weer terug kan krijgen, omdat die kiezers toch sympathie voor hem koesteren, en voor hem open staan.

Wat hij spuug- en spuugzat is: de grote groep norse oude blanke mannen in de PvdA die steevast met hun armen over elkaar zitten en overal “njet!” op zeggen. Als hij die oude garde kwijt kan raken, en zijn jongere vleugel binnen de PvdA van dat blok aan het been kan verlossen, zal hij die kans met beide handen aangrijpen. Dan maar wat minder leden en zetels, lijkt hij te denken.

Bos lijkt daarmee een aanhanger van Josef Schumpeter, de Oostenrijkse econoom die beroemd werd om zijn ‘creative destruction’-these, die stelt dat het ‘oude’ altijd vernietigd wordt door het ‘nieuwe’, en uiteindelijk de plaats van het ‘oude’ inneemt. Waarna hetzelfde proces weer van voren af aan begint.

Misschien heeft Bos gelijk. De PvdA zit al op een dieptepunt, en dus is nu het moment om de leiderschapsfakkel ferm op te pakken en de weg voorwaarts te leiden. Maar dan wel op zijn voorwaarden.

Puur electoraal gezien is het geen slechte keuze. Een kiezerspotentieel van om en nabij de 20 zetels caramboleert de afgelopen jaren steevast tussen Groenlinks, PvdA en D66. Nu dan schieten die overstappers massaal door naar D66. Het feit dat D66 een sociaal-economisch programma heeft dat de VVD bijkans rechts inhaalt, lijkt die kiezers niet te deren. Het is daarom zeer waarschijnlijk dat de meeste kiezers uit die groep vooral om sociaal-culturele redenen op D66 stemmen: om Alexander Pechtold, de Slachter van Wilders.

Maar die mensen gaan in ieder geval niet naar de SP, of althans bijna niet. Dat maakt die kiezers tot doelwit.

Timing
De vraag is alleen of Bos de kans krijgt. Want er komt veel op de PvdA af. Nu al bijten in heel Nederland lokale PvdA-bestuurders nerveus op hun nagels met iedere peiling die een nieuw dieptepunt aankondigt. Zelfs in Amsterdam is een college zonder PvdA na de volgende verkiezingen niet meer denkbeeldig. Volgens de laatste peilingen is een college met VVD, D66 en Groenlinks – als die wil – goed mogelijk. Dat zou een kleine revolutie zijn.

Dan zijn er in 2011, als het kabinet niet eerder valt, Tweede Kamerverkiezingen. Als Bos dan nog politiek leider is – er gaan geruchten dat de messen geslepen worden voor na de gemeenteraadverkiezingen – zal hij nog een reeks ingrijpende hervormingen moeten verkopen. Er zijn immers 19 ambtelijke commissies aan het werk getogen, en niets is volgens het kabinet taboe. Vervolgens maakt het kabinet in 2010 een keuze uit de bezuinigingen en hervormingen voor het begrotingsjaar 2011. Inderdaad, het verkiezingsjaar.

Bos heeft nu de verhoging van de AOW-leeftijd geslikt. Daarmee heeft hij alwéér een buiging gemaakt naar het CDA. De PvdA ging de vorige verkiezingen immers in met de belofte dat die verhoging er dit kabinet niet zou komen.

Wil Bos de kans en de tijd krijgen om een tweede Wim Kok te worden en de PvdA uit het slop te trekken, dan is het absolute noodzaak dat het bij de komende hervormingen het CDA is dat buigt.

Hoe dan ook, en of je nou een hekel aan Bos en de PvdA hebt of niet, als het Bos lukt om een tweede Lazarus te zijn, dan zal dat een comeback van epische proporties zijn.