Op 2 maart gaat het CDA zeer waarschijnlijk weer een knallend verlies lijden bij de Provinciale Statenverkiezingen. Juist in de regionale vertegenwoordigingsorganen, door CDA’ers zelf gezien als traditionele CDA-bastions, gaat de partij volgens peilingen op historische wijze zetels verliezen aan de PVV van Geert Wilders en de VVD van Mark Rutte. De oorzaak: het CDA heeft geen boodschap en geen koers, en dreigt nu gekaapt te worden door de rechtervleugel van Maxime Verhagen en Hans Hillen. Een tegenbeweging kon niet uitblijven en die lijkt er nu te zijn: het ‘Slangenburgberaad’. De troepen verzamelen zich voor een strijd om de ziel van de partij die na 2 maart zal losbarsten. Instabiliteit bij de regeringspartner dreigt.

Dat was vast even schrikken voor prominente CDA-leden als Elly Blanksma, Pieter Omtzigt, Jack Biskop, Ad Koppejan (Tweede Kamerleden), Wim van de Camp (Europarlementariër) en Ruth Peetoom (kandidaat-partijvoorzitter en vrouw van CDA-prominent René Paas). Zo denk je lid te zijn van een besloten gezelschap, en zo sta je pardoes met naam en toenaam op NRC.nl.

De namen vallen op. Het zijn niet de usual suspects als Doekle Terpstra, Bert de Vries of Dries van Agt, mensen met uitgesproken kritiekpunten die bij een fiks deel van de CDA-achterban inmiddels tot weinig meer dan een schouderophalen leiden.

Het gaat hier om CDA’ers uit alle geledingen van de partij, met soms zelfs een heel pikante positie. Zoals de bovengenoemde Kamerleden dus, maar ook Michael Sijbom, al enkele jaren campagneleider voor het CDA. Dat ook hij lid is van het Slangenburgberaad, vernoemd naar de oude abdij waar leden van de groep elkaar treffen, zal binnen het professionele partijkader op zijn minst tot opgetrokken wenkbrauwen hebben geleid. Wat doet de campagneleider bij een club waarvan het bestaan in ieder geval in de beeldvorming kan worden gezien als het schrikbeeld van verdeeldheid?

Maar ook Ruth Peetoom, kandidaat-partijvoorzitter en getrouwd met René Paas, gooit hoge ogen. Temeer daar het verhaal de ronde doet dat Peetoom het absoluut niet eens is met de door Hans Hillen en Maxime Verhagen ingeslagen rechtse koers van het CDA en deelname aan het kabinet met steun van de PVV, en zij als partijvoorzitter de kont dan ook stevig tegen de krib wil gaan gooien.

Nog pikanter is natuurlijk dat dit twee weken vóór de cruciale Provinciale Statenverkiezingen bekend wordt. Het CDA krijgt al de ene na de andere publicitaire tegenslag te verwerken, en daar komt nu nog eens de schijn van verdeeldheid bij.

Eerst haalt de excentrieke Limburgse Ger Driessen het landelijke nieuws met een – op zijn zachtst gezegd – opmerkelijke campagnevideo, en dan meldt ex-verkeersminister Camiel Eurlings dat hij directeur wordt bij KLM. Dat allemaal op één dag, die overigens afgesloten wordt met een onnavolgbare politieke boodschap aan de kiezer van Maxime Verhagen in het NOS Journaal, waarin hij zei dat hij ook liever een kroketje eet dan halal vlees, maar het verschil met de PVV is dat het CDA dat niet in het partijprogramma zet.

En dan de volgende ochtend het nieuws dat de PVV dolblij is met CDA-minister voor Integratie Gerd Leers. De minister die juist voor de christelijk-sociale achterban van het CDA de PVV-drakendoder moest worden, maar in plaats daarvan naar de pijpen van Geert Wilders moet dansen om de PVV binnenboord te houden. Inderdaad, een judaskus van de PVV. Want omarmd worden door Geert Wilders, dat is precies wat linkse CDA’ers absoluut niet willen. (En reken maar dat het een bewuste actie was van de PVV om de toch al grote kloof tussen linkse en rechtse CDA’ers nog groter te maken.)

Het Slangenburgberaad mag dan politiek gemêleerd zijn, zoals een CDA-woorvoerder zich tegen NRC haastte te zeggen, dat  betekent niet dat de club een rechtse koers van het CDA voorstaat. Integendeel, mensen als Ad Koppejan, Lans Bovenberg (hoogleraar economie), Jaap Smit (CNV-voorzitter) en Fred Beekers (oprichter Artsen zonder Grenzen) staan niet bepaald bekend als rechtse houwdegens, maar — zeker op sociaal-cultureel vlak — eerder als centrumlinkse CDA’ers die zich zorgen maken om het christelijk-sociale gezicht van de partij. Vertegenwoordigers van de christelijk-sociale vleugel zijn het door de bank genomen niet eens met mensen als Hans Hillen, de invloedrijke minister van Defensie die de afgelopen jaren de partijstrategie influisterde bij de Haagse partijtop, en die het CDA aan het begin van dit jaar tot een rechtse partij verklaarde. Het beraad is in alles een anti-reactie daarop, naast de wil om het CDA weer een hart, een koers en een boodschap te geven. Maar dan wel een christelijk-sociale, dat moge duidelijk zijn.

Instabiliteit dreigt voor kabinet
Dat deze groep prominente CDA’ers zich zo organiseert, betekent dat het hen niet gelukt is om de huidige CDA-leiding, geconcentreerd rond Verhagen en Hillen, te bewegen om de partij weer breder te trekken. Uit puur strategische overwegingen willen Verhagen en Hillen dat het CDA zich (zoals altijd) als een kameleon kleurt aan de populaire coalitiepartner, in de hoop in de beeldvorming het meer gematigde alternatief te zijn voor de PVV en zo electoraal weer aantrekkelijk te worden. Vandaar de keuze van Verhagen en Hillen voor deelname aan het kabinet met steun van de PVV.

Dat vier huidige Kamerleden ook lid zijn van het Slangenburgberaad moet coalitiepartner VVD intussen aan het denken zetten. Als de club rond Verhagen en Hillen niet in de richting van de kritiek uit de linkervleugel beweegt, zullen de aanhangers van de beide vleugels hun posities verharden. Het is niet denkbeeldig dat CDA-Kamerleden in de fractie dan gaan rebelleren, zoals eerder Koppejan en Ferrier deden. Die twee laatsten kunnen met de verwijzing naar wéér een fors electoraal verlies alsnog hun gelijk te halen, met dit keer meer steun. Grote kans dat Gerd Leers in die strijd trekpop én katalysator wordt, want hij gaat als Integratieminister juist over de onderwerpen die voor de christelijk-sociale CDA’ers en de PVV zo gevoelig liggen.

Veel zal dus afhangen van de uiteindelijke intenties van de invloedrijke groep mensen die het Slangenburgberaad maken, en hoe Verhagen en Hillen daarop reageren. Pakt dat verkeerd uit, dan is de kans groot dat het CDA wegglijdt in een soort burgeroorlog, ingeleid door CDA’ers die de laatste kans grijpen om het CDA weer te laten worden wat het was: een brede volkspartij, een rol die de partij definitief dreigt weg te geven aan de VVD.

UPDATE: Dat het Slangenburgberaad vooral gaat om het promoten van het christelijk-sociale gezicht mag blijken uit de laatste alinea van dit bericht op RKNieuwsnet.nl.

Lees meer over het gerommel in het CDA:
Het CDA onderschat Wilders. Alwéér
Ferrier en Koppejan zijn machteloos
Maxime’s stille euthanasie

De confetti is opgeveegd, de feestmuts verzamelt stof op de archiefkast: de wittebroodsweken voor premier Mark Rutte en zijn partij zijn voorbij. Het is weer knokken geblazen. De volgende horde wordt het verkrijgen van een meerderheid in de Senaat op 2 maart. Maar daarna komt misschien wel Rutte’s grootste uitdaging: de doorbraak van de VVD bestendigen. Het probleem is dat hij dat alleen maar kan bereiken door naar links op te schuiven.

Fier als een pauw lopen de VVD-Kamerleden door het parlement. Na de kenmerkende uitgelatenheid wennen ze aan het idee dat hun Mark in het Torentje zit. Een VVD-premier! Ze hebben er veel voor moeten opgeven tijdens de onderhandelingen met CDA en PVV, maar het is gelukt.

Natuurlijk schuurt het hier en daar. De VVD heeft wel veel moeten laten liggen. Een enkeling durft zelfs wel toe te geven dat men qua sociaal-economische hervormingen net zo goed een meerderheidsregering had kunnen hebben in de vorm van Paars-Plus. Maar ja, samenwerken met de PvdA, dat had een flink deel van de VVD-achterban nooit gepikt. Dus is het goed zo, al wordt het nog verdomd lastig om die meerderheid in de Senaat voor elkaar te boksen. Maar, en dat volgt altijd na de twijfels: wij hebben de premier. Wij zijn nu de grootste partij van het land.

Optimisten binnen de partij dromen van een nog mooiere nabije toekomst, één waarin de VVD het CDA definitief achter zich laat en de partij uitgroeit tot de nieuwe, centrum-rechtse middenpartij. De grote volkspartij die de VVD in hun ogen altijd al had moeten zijn.

Ze maken de analyse dat het CDA echt op zijn gat ligt en tot nu toe niet in staat blijkt te zijn te herstellen. Het is kort dag sinds de rampzalige verkiezingen van 9 juni, toen de christendemocraten 20 zetels verloren, maar de weggelopen kiezers vertonen nog niet bepaald de neiging om weer terug te keren op het nest. Inmiddels is duidelijk dat op 9 juni behoorlijk wat CDA-kiezers wegliepen naar de VVD, de PVV en – jawel – zelfs D66 en de PvdA.

Rechts, waar de VVD zijn natuurlijke kiezersbasis heeft, vertoont een interessante overloop-dynamiek. Er waren VVD-kiezers die juist weggingen bij de VVD en overliepen naar de in sociaal-cultureel opzicht rechtsere partij, de PVV. Rutte maakte dat verlies meer dan goed door veel CDA’ers aan zich te binden en het heeft er alle schijn van dat die kiezers hem het voordeel van de twijfel blijven gunnen. Dat schept perspectief.

Het CDA zag natuurlijk dat de kiezers overstapten naar VVD en PVV, zoals ook blijkt uit het rapport Frissen, en de partij is daarom sinds de verkiezingen met een flinke ruk naar rechts opgeschoven. In een typische CDA-reflex probeert de partij zich te kleuren aan coalitiepartners PVV en VVD, in de hoop weer een aanlokkelijk alternatief te worden voor die twee partijen. Dat lukt nog niet; het CDA blijft in alle peilingen zetels lekken. Met minder dan twee maanden te gaan tot de Provinciale Statenverkiezingen belooft dat weinig goeds voor de christendemocraten.

De VVD ziet zich dus geconfronteerd met een unieke kans om in het midden van stuivertje te wisselen met het op apengapen liggende CDA. Maar dan zal de VVD wel een aantal veren moeten laten. Om bepaalde kiezersgroepen, zeker die in het lagere inkomenssegment, aan zich te binden zal de VVD de scherpe randen van de in het programma gewenste hervormingen in de sociale zekerheid en de zorg moeten wegvijlen. Handen af van de AOW en de WW, en meer handen aan het bed, is dan het devies.

Er zijn bepaalde signalen die erop wijzen dat de VVD-top in Den Haag die kant wel uit wil. Onlangs nog zette de VVD-minister van Volksgezondheid de verdere introductie van marktwerking in de zorg stil. Dat mag in VVD-kringen gerust een kleine revolutie worden genoemd; zelfs de SP reageerde verheugd. Of het gemeend is en voor de langere termijn, of slechts een stunt om de PVV in het vaarwater te zitten zal moeten blijken. De WW laat de VVD in deze regering met rust en de AOW wordt volgens de plannen slechts verhoogd tot 66 in 2020, niet 67.

Om eindelijk de premier te kunnen leveren was de VVD bereid in te leveren. Het is niet ondenkbaar dat de partij diezelfde bereidheid aan de dag zal leggen om op centrum-rechts de grootste partij te worden.

Dan moet de partij wel iets naar links opschuiven, namelijk links van het CDA. De vraag is of het hele VVD-kader daar zomaar mee instemt, premier Rutte of niet.

(Beeld: Creative Commons)

Op 2 maart zijn er Statenverkiezingen, die bepalend zijn voor de samenstelling van de Senaat. Die is weer cruciaal voor het goedkeuren van door het minderheidskabinet goedgekeurde wetten. Dus voor het kabinet Rutte-1 hangt heel wat van die verkiezingen af: in de Eerste Kamer moet een meerderheid komen. Voor de oppositie geldt dat zij dat juist moeten zien te voorkomen. Voor alle partijen geldt dat de hele zaak draait om de opkomst, want de Statenverkiezingen interesseren kiezers bar weinig.

VVD

En dat is meteen het grote probleem voor premier Rutte, want qua opkomst is hierdoor veel onzeker. Hij wil dat zijn VVD, coalitiepartner CDA en gedoogpartner PVV met elkaar een meerderheid behalen in de Eerste Kamer. Zo belangrijk is dat voor de stabiliteit van zijn minderheidskabinet dat Rutte in een interview in een tijdschrift de kiezer opriep om op één van de coalitiepartijen te stemmen. (De PVV wordt op dit blog gewoon als een stille coalitiepartij omschreven, zoals een stille vennoot.) Maar hij heeft een probleem: de VVD, het CDA en de PVV zijn concurrenten van elkaar. Net als op links, is op rechts het waterbed-syndroom van toepassing: als je op het midden van een waterbed met je vinger drukt, vloeit het water alle kanten uit.

De waterbedden zijn normaliter ferm van elkaar gescheiden. Het water in het linkerbed blijft op links en wordt verdeeld tussen de linkse partijen, het water in het rechter waterbed stroomt alleen naar rechtse partijen. Rutte’s opdracht is dan ook het vergroten van het waterbed op rechts. Historisch gezien heeft hij het tij mee: van 1977 tot aan 2007 (het CDA bestond al wel in de Senaat in ’77) hebben CDA en VVD altijd een meerderheid gehad in de Senaat.

Wat Rutte helpt, is dat de rechtse partijen historisch gezien dus een groter stemmenpotentieel hebben (zelfs zonder hulp van de SGP) dan de linkse partijen. Het probleem is dat uiterst onzeker is wat de PVV voor invloed zal hebben nu die partij meedoet aan de Statenverkiezingen, gezien het eerder beschreven waterbed-syndroom.

Grootste uitdaging: de opkomst vergroten, en vooral kiezers op de rechterflank mobiliseren. Tot nu toe heeft hij de wind mee in peilingen die iets zeggen over de Tweede Kamer.
Grootste probleem: de afhankelijkheid van de PVV, het verdelen van de stemmen op rechts tussen drie partijen, en in media breed uitgemeten bezuinigingen.

CDA

Rutte’s probleem is eigenlijk ook Maxime Verhagen’s probleem, zij het dat het probleem aan de kant van het CDA vele malen groter is: CDA’ers lopen weg naar de VVD (en VVD’ers lopen over naar de PVV), terwijl linkse CDA”ers verbolgen zijn over de samenwerking met de PVV. Ook voor het CDA is de kiezersopkomst de sleutel, maar daar fietst sinds de Tweede Kamerverkiezingen van 9 juni nog een probleem doorheen, namelijk wélke CDA-kiezer op zal komen. Want er bestaat nu even niet zoiets als ‘dé CDA-kiezer’. Die is verdeeld tussen drie groepen: linkse CDA’ers, die niets willen weten van een CDA dat deals sluit met de PVV, rechtse CDA’ers die overgelopen zijn naar de VVD, en CDA’ers die coute-que-coute trouw blijven aan de partij. De laatste groep zorgt ervoor dat het CDA in peilingen tussen tenminste 19 en 21 zetels scoort.

De recente geschiedenis wijst uit dat een relatief lage opkomst het CDA nog ten goede kwam. Dat betekent dat het CDA altijd kon rekenen op een trouwe schare kiezers, die in relatief hoge aantallen naar de stembus gingen waar kiezers van andere partijen het lieten afweten. Een belangrijke categorie vormde de oudere CDA-kiezer, loyale mensen die vonden dat stemmen een plicht is, en als ze dan in het stemhokje stonden, dan stemden ze confessioneel en dus CDA. Want dat deden hun ouders ook. Maar die tijden zijn veranderd en het is de vraag wat precies die groep kiezers op 2 maart gaat doen. Gaan ze weer overlopen naar de VVD en – in mindere mate – de PVV, of is dit nou net de groep kiezers die in de peilingen de partij nog trouw blijft?

Grootste uitdaging: de ‘harde kern’ CDA-kiezers weer naar de stembus krijgen. Juist deze groep kiezers kan bij een laag opkomstcijfer het verschil maken voor het CDA.
Grootste probleem: het CDA is verdeeld, stuurloos want nog steeds inhoudsloos, heeft last van een verliezersimago en juist oudere CDA’ers maken zich zorgen over de ouderenzorg.

PVV

En laat nou net Geert Wilders grote sier maken met de ouderenzorg. Bovendien gooit de PVV sowieso hoge ogen in de peilingen, waar de partij rond de 25 zetels schommelt, ongeveer op hetzelfde niveau als de uitslagen van de Tweede Kamerverkiezingen. Veel VVD’ers liepen naar de PVV over, maar er is een reden waarom VVD-premier Rutte desondanks tóch ook de PVV noemde in het geruchtmakende interview. Want de PVV trekt, naast VVD’ers, ook nog twee andere kiezersgroepen aan: zij die normaliter niet gaan stemmen, en gedesillusioneerde SP’ers. De PVV is dus de partij die aan de ene kant water van de VVD en het CDA naar zichzelf toedrukt, maar aan de andere kant heeft de PVV de unieke mogelijkheid om zowel kiezers weg te halen bij de SP als ‘nieuwe’ kiezers aan te trekken.

Daarmee is de PVV de stille coalitiepartij die de omvang van het waterbed op rechts kan vergroten, ten koste van de linkse oppositie, en daarmee het minderheidskabinet alsnog aan een meerderheid in de Senaat kan helpen. Zelfs zonder de mannenbroeders van de SGP.

Grootste uitdaging: gedonder rond PVV’ers voorkomen. Daarnaast voorkomen dat voor PVV-stemmers pijnlijke compromissen (integratie, veiligheid, Europa, zorg, sociale zekerheid) getekend moeten worden. Maar het allerbelangrijkste: de opkomst bevorderen onder een weerbarstig, a-politiek electoraat.
Grootste probleem: de PVV is een partij met regeringsmacht, en dat betekent dat de partij extra kritisch bekeken wordt door de media. Dat betekent dat juist ook vervelende compromissen extra onder een vergrootglas komen te liggen. Bovendien liggen de verwachtingen heel hoog.

SP

Waar de PVV een sleutelpositie heeft op rechts, heeft de SP die op links. Dat komt doordat de partij in 2007 doorbrak in de Senaat: de socialisten sprongen van 4 zetels naar 12. De partij profiteerde nog van een hoge populariteit na de gewonnen verkiezingen van 2006. Dat betekent dat Emile Roemer nogal wat te verdedigen heeft, want op 9 juni van dit jaar werd de SP tijdens de verkiezingen voor de Tweede Kamer bijna gehalveerd. Sindsdien wint de SP mondjesmaat terrein terug maar de steun is nog lang niet zodanig dat de partij de 12 zetels in de Senaat zal kunnen behouden. Zouden er vandaag verkiezingen gehouden zijn, dan was de SP waarschijnlijk teruggezakt naar rond de 8 zetels.

Roemer heeft een dubbele opdracht: hij moet kiezers weghalen bij de PvdA, dan wel voorkomen dat ze naar die partij vloeien, en hij moet kiezers zien terug te halen die naar de PVV zijn gegaan. SP’ers willen de overloop van kiezers naar de PVV nog wel eens bagatelliseren, maar er is een reden waarom Roemer in Kamerdebatten stelstelmatig de PVV aanvalt op de sociale zekerheid- en zorg-dossiers. De SP is hoe dan ook essentieel in de queeste van de oppositie om het kabinet van een meerderheid in de Senaat te weerhouden.

Grootste uitdaging: kiezers halen op zowel links als rechts.
Grootste probleem: de PVV heeft de macht, kan daadwerkelijk beslissingen forceren en is daarom aantrekkelijker voor weggelopen kiezers die zich ernstige zorgen maken over de afbraak van de verzorgingsstaat.

PvdA

Is het bevorderen van opkomst een uitdaging voor alle partijen, voor de PvdA komt er nog een uitdaging bij: een enorm gebrek aan enthousiasme onder het PvdA-electoraat. Het lukt partijleider Job Cohen maar niet de boel bij elkaar te houden. Dat komt doordat hij nog steeds zijn mojo niet heeft gevonden, en dat terwijl hij toch het enkelbijtertje zou moeten zijn die als de bijna natuurlijke opponent het leven van premier Mark Rutte zuur maakt. De strijd zou weer opgepakt moeten worden waar die op 9 juni staakte, namelijk Job Cohen als het centrumlinkse alternatief voor een rechts kabinet onder Mark Rutte. Toen Cohen een campaigner met gebreken bleek te zijn, gooide de PvdA het over een (ietwat wanhopige) andere boeg. De boodschap werd dat alleen een grote PvdA een rechts kabinet met Geert Wilders erin zou kunnen voorkomen.

Mark Rutte wist de slagkracht van die strategie enigszins te ontkrachten door de weigering zich expliciet uit te spreken voor een coalitie met Wilders. Maar Rutte kan nu niet anders meer dan zijn huidige coalitie met de PVV verdedigen. Dat geeft de PvdA de kans om van de Statenverkiezingen een laatste poging te maken om dit kabinet alsnog de nek om te draaien. Dat is de enige boodschap die de PvdA veilig uit kan dragen; inhoudelijk is de PvdA te zeer verdeeld, en de vlam van Cohen op dit moment goeddeels uitgedoofd.

Grootste uitdaging: kiezers op links (en ook progressieve CDA’ers) overtuigen dat een stem op de PvdA tijdens de Statenverkiezingen een bom legt onder het minderheidskabinet.
Grootste probleem: Job Cohen en onduidelijkheid over de koers van de PvdA.

Groenlinks

Net op het schild gehesen, en Sap moet meteen aan de bak voor de Statenverkiezingen. Voor Groenlinks hangt veel van deze verkiezingen af, want de partij hoopt dat het minderheidskabinet snel zal vallen als rechts geen meerderheid kan halen in de Senaat. Groenlinks snakt naar regeringsdeelname als middel om door te breken in het politieke landschap, zoals dat de collega’s van Bundnis/die Grünen in Duitsland lukte. Valt het kabinet, dan wordt de kans op regeringsdeelname heel groot. Maar Jolande Sap heeft wel een paar draken die ze moet slechten na het zo abrupte vertrek van de populaire Femke Halsema. Zij wist veel kiezers aan zich te binden, kiezers van wie niet zeker is of zij ook op een Groenlinks zónder Halsema zullen stemmen.

Daar komt bij dat Sap een relatieve onbekende is. Aangezien de politiek leider van een partij in de Tweede Kamer toch het gezicht is van de hele partij, en dus ook voor de Eerste Kamer, zal Sap zich in korte tijd omhoog moeten vechten om op gelijke voet te komen met concurrenten Job Cohen en Alexander Pechtold van D66. Groenlinks, de PvdA en D66 kennen een relatief hoog verloop van (vooral jonge) kiezers onder elkaar.

Grootste uitdaging: de kiezersschare die Halsema trok bij de partij houden, en tegelijkertijd nieuwe kiezers van de PvdA en D66 blijven trekken.
Grootste probleem: wie is Jolande Sap, en: is het ‘merk’ Groenlinks sterk genoeg om veel stemmen te trekken bij Statenverkiezingen, tijdens welke traditioneel de grote partijen bovengemiddeld profiteren van een lage opkomst?

D66

Alexander Pechtold hinkt op twee gedachten, te weten een sociaal-economisch rechts programma en een sociaal-cultureel linksig gedachtengoed. Dat kan een kracht zijn maar ook een zwakte, zoals de pieken en dalen van D66 sinds de oprichting van de partij uitwijzen. Aan die dynamiek is ook onder Pechtold weinig veranderd, zij het dat hij D66 in ieder geval weer uit de diepe put (3 zetels in de Tweede Kamer) wist te trekken. Enige tijd flirtte D66 met het idee om samen te werken met Groenlinks. Pechtold en Halsema waren goede vrienden en dat werkte toch ook door in hoe de partijen tegen elkaar aankeken. Maar met de volksverhuizing op de rechterflank, waar de VVD en het CDA stevig naar rechts zijn opgeschoven, ontstaat in het midden ruimte voor D66, zo calculeert de top van de partij.

En dus schuift D66 dezer dagen ook op naar rechts. Proefballonnetjes over linkse samenwerking worden tegenwoordig proactief neergeschoten om te voorkomen dat D66 links gekleurd wordt. Dat zou immers linkse VVD’ers ervan kunnen weerhouden om de overstap te maken naar D66. Voor Pechtold en de zijnen zijn de Statenverkiezingen de eerste graadmeter die uit moeten wijzen of hun ‘strategie van het radicale midden’ vruchten afwerpt, oftewel: of er inderdaad een brug geslagen is tussen D66 en linkse VVD’ers.

Grootste uitdaging: het oude verhaal. Kiezers van zowel links als rechts aantrekken met een centristisch verhaal, waarbij de partij zich wel op sociaal-cultureel vlak afzet tegen de samenwerking met de PVV door de VVD en het CDA.
Grootste probleem: op een moment van grote polarisatie een centristisch en constructief verhaal willen houden, en je tegelijkertijd afzetten tegen het rechtse kabinet.

[poll id="10"]

(Beeld: Creative Commons)

Wie dacht dat Femke Halsema rond deze tijd terug zou treden, mag nu de hand opsteken. Drie maanden voor de cruciale Statenverkiezingen, die kunnen leiden tot een definitieve doorbraak van Groenlinks, krijgt Jolande Sap de zware taak een eigen profiel op te bouwen en de verschillende vleugels binnen de partij gedeisd te houden.  Sap zal er nog een hele klus aan krijgen, want Halsema laat geen gespreid bedje achter.

Halsema zette een stormachtige ontwikkeling in gang.  Met loyale mensen op strategische plekken sleurde ze als leider de partij bij de lurven uit de stoffige hoek van sandaaldragend oud-links. Naast de verantwoorde bekertjes linksdraaiende karnemelk, Budels en donker oerbrood verschenen witte wijn en Marlboro Light.

Naar verwachting zet Sap die lijn voort. Dat kondigde ze zelf al aan, en er zijn weinig redenen om daaraan te twijfelen. Sap is misschien zelfs liberaler dan Halsema. Ze maakt deel uit van de progressief-liberale vleugel van Groenlinks. De WW mag  van haar in lengte terug naar een jaar, en als mensen kunnenwerken, dan moeten ze dat doen.

Halsema wist met haar jarenlange ervaring hoe ze soepeltjes mensen voor zich kon winnen. Daarmee brak ze door bij een jongere generatie kiezers. Met een zwakke Job Cohen als leider van de PvdA ligt een groot deel van het jonge electoraat van die partij voor het grijpen. Die slag had Halsema kunnen slaan bij de Statenverkiezingen. Nu moet Sap het gaan doen.

Dat is niet bepaald een makkelijke taak. Groenlinks zelf is in de beeldvorming diffuus: dat is de keerzijde van Halsema’s succes. Het beeld dat mensen hadden van Halsema  — progressief-liberaal, groen maar niet drammerig, licht anarchistisch – associëren velen met de afgetreden partijleider zelf, niet per sé met Groenlinks. Sterker, de vaak uitgesproken wijsheid aan het Binnenhof is dat Halsema als lijsttrekker veel kiezerspotentieel had, maar dat kiezers steeds weer herinnerd werden aan de partij die ze leidde. Daardoor bleef Groenlinks voor velen een eeuwige tweede keuze.

Aan Sap de moeilijke taak een helder profiel van Groenlinks neer te zetten door de zweem van onrealistisch milieuradicalisme definitief weg te nemen en een doorbraak te forceren die van de partij een volwaardig alternatief voor de PvdA en linkse D66′ers maakt.

Dat is de uitdaging aan de publieke kant. Maar binnen de partij zal Sap ook genoeg te stellen krijgen. Er zijn leden die de progressief-liberale koers van Halsema al die jaren met argusogen bekeken. De dispensatie die Halsema kreeg om voor een derde keer politiek leider te worden, werd niet door iedereen met hetzelfde enthousiasme ontvangen.

Halsema’s dagen waren geteld, en – zoals vaker gebeurt bij partijen in zo’n situatie – daarmee nam de kans op blokvorming binnen de partij en uiteindelijk de fractie toe, mogelijk uitmondend in een nauwelijks verholen knokpartij tussen de verschillende vleugels. Door nu af te treden en Sap op de troon te zetten, haalt Halsema het lont uit dat kruitvat nog voor zij aangestoken kon worden. Halsema zei zelf dat ze nu op kon stappen, in de wetenschap dat Groenlinks bij Sap in veilige handen is. Eventuele oppositie tegen de lijn-Halsema is Kaltgestellt.

Jolande Sap heeft nu drie maanden de tijd om zichzelf neer te zetten voor de Statenverkiezingen, in de hoop dat ze klaar zal zijn voor de Tweede Kamerverkiezingen die – zo hoopt heel Groenlinks – zich al snel zullen aandienen na de val van het minderheidskabinet. Maar juist dan is het meer dan ooit nodig dat Groenlinks en de andere oppositiepartijen erin slagen om de VVD, het CDA en de PVV (en de SGP) te weerhouden van een meerderheid in de Senaat. Daarmee is Halsema’s slimme zet ook een groot risico, dat extra zwaar weegt op de schouders van Sap.

(Foto: creative commons)

In heel Nederland kwamen enkele tienduizenden mensen bijeen om te schreeuwen tegen de bezuinigingen op cultuur (in feite: de uitgaven op die van 2010 zetten voor de komende jaren) en de verhoging van de BTW op kaartjes voor de podiumkunsten. Linkse partijen zijn content: ze denken een belangrijk onderwerp te pakken te hebben, een stok waar ze Rutte’s kabinet mee kunnen slaan. Dat zou nog wel eens tegen kunnen vallen. Kan de linkse oppositie niet iets beters verzinnen, iets dat dichter bij de mensen staat?

Erst kommt das Fressen / Dann die Moral. Een Brechtiaanse zin gebruikt in een heel andere context, maar wel zo toepasselijk in een discussie over de financiering van podiumkunsten. Ook de inhoud liegt er niet om, want in een tijd van somberheid, overheidstekorten en bezuinigingen denken ook kiezers aan de linkerzijde eerst aan hun portemonnee, en dan aan de moraal.

In een tijd waarin die overgrote meerderheid van de Nederlanders best zonder een theater- of dansvoorstelling kan, nooit een museum van binnen ziet maar wel het idee heeft veel belasting te betalen voor een overheid die in de beeldvorming vaak steken laat vallen,  klinkt een sobere boodschap helemaal zo gek nog niet. In een tijd waarin mensen, voornamelijk de babyboomers, liever zien dat alle sectoren wat inleveren opdat hun pensioen veilig wordt gesteld, vinden velen het niet zo erg om te weten dat balletdansers iets minder vaak hun maillot aantrekken. Liever zij dan wij.

De pensioenleeftijd stijgt naar 66 maar pas in 2020 – wie dan leeft (lees: wie dan nog geen pensioen heeft), wie dan zorgt. Zelfs voor kiezers ter linkerzijde klinkt dit helemaal niet zo gek. Voor veel PvdA-kiezers is deze muziek zelfs prima te doen; toen hun partij nog in Balkenende-IV zat, was de PvdA nog voor een pensioenleeftijd van 67. ‘Slechts’ naar 66, ach, dat is maar één jaartje bovenop 65. Niet twee jaar, wat toch een jaar extra is.

Tegen deze angstige achtergrond tamboereren de oppositiepartijen SP, Groenlinks, PvdA en D66 in de aanloop naar de Statenverkiezingen luid de trom van de cultuurbezuinigingen. Dit vanwege de illusie dat het Belastingplan van het kabinet-Rutte, waar de verhoging van de BTW op kaartjes voor podiumkunsten ook in zit, tegengehouden zal worden door de Senaat. De stille hoop op links is dat zoiets Rutte een gevoelige slag zal toebrengen, slechts enkele maanden voor de Statenverkiezingen.

Dat is ijdele hoop. Integendeel, het is onzeker of de PvdA, de SP en Groenlinks zowel D66 als de Christenunie als de Partij voor de Dieren en de Onafhankelijke Senaats Fractie aan hun ‘nee’-stem kunnen binden. D66 ziet toch ook pluspunten in het Belastingplan (en de Senaat kan alleen voor of tegen het héle Belastingplan stemmen), en de Christenunie is niet snel geneigd om coute-que-coute tegen een kabinetsvoorstel te stemmen. De VVD en het CDA kunnen in ieder geval rekenen op de steun van de SGP. Rutte vindt het ondertussen prima dat het over de cultuurbezuinigingen gaat: zolang dit onderwerp domineert, kan hij blijven rekenen op de behoudende, anti-linkse stem.

Maar belangrijker dan dit Haagse potje hoopvoetbal is dat de Senaat ook een rol speelt in het succes of falen van dit kabinet op de middellange termijn. Zonder een meerderheid in de Senaat kan Mark Rutte het regeerakkoord niet uitvoeren. In maart zijn er Statenverkiezingen, die de samenstelling van de Senaat bepalen. De oppositie is naarstig op zoek naar argumenten om het kabinet mee te bestrijden in de campagne naar die verkiezingen toe.

Zeer waarschijnlijk spelen cultuurbezuinigingen nauwelijks een rol in de hoofden van mensen. Die hebben wel andere zorgen. Uit onderzoeken blijkt dat niet minder dan 90% van de Nederlanders zich zorgen maakt over de toekomst van het pensioenstelsel. Een bijna even grote meerderheid vreest dat hun kinderen en/of kleinkinderen het slechter zullen krijgen dan zij het nu hebben. Deze angsten zijn bijna universeel en zwerven door vrijwel alle electorale doelgroepen heen.

Die angsten hebben één ding gemeen: zorgen over de toekomst. Node gemist wordt een verhaal dat voor Nederland een breed, solide, bindend en toch realistisch toekomstperspectief biedt waar mensen in durven te geloven.

Niet één van de partijen heeft zo’n overtuigend perspectief voor de toekomst kunnen schetsen. Tijdens de campagne voor de landelijke verkiezingen bleven alle partijen, van links tot rechts, hangen in het schetsen van de huidige situatie en hoe we hier gekomen zijn, of het schetsen van technische oplossingen om huidige en toekomstige problemen op te lossen – maar altijd met het oog op bepaalde electorale doelgroepen.

Niet één partij wist een bindende visie te presenteren. Mark Rutte en zijn VVD hadden het constant over ‘hardwerkende Nederlanders’, daarbij even vergetend een definitie te geven van wie die hardwerkende Nederlanders dan wel (of niet) zijn. Hoe dan ook, niet iedereen voelde zich aangesproken. Het CDA, ach, dat had geen boodschap en watertrappelde maar wat om boven te blijven.

De SP zette zich af, de PvdA wierp zich bij gebrek aan een visie op het Nederland van de toekomst maar op als de nieuwe anti-Wilders, het D66 van Alexander Pechtold wist uiteindelijk niet meer waar men het zoeken moest en plakte olijk paarse posters, terwijl Groenlinks benadrukte dat het wil hervormen maar niet uitlegde hoe die hervormingen leiden tot zekerheid en geborgenheid.

Van alle partijen wist uiteindelijk de nieuwe volkspartij PVV nog de meest coherente, inherent cliëntelistische boodschap uit te dragen die niets anders was dan ‘als u op ons stemt, blijft alles hetzelfde en sterker nog, u krijgt zelfs meer geld’. Mensen snappen dondersgoed dat dit verhaal geen stand houdt, maar ja – erst das Fressen, natuurlijk, en daarna zien we wel.

En sinds de landelijke verkiezingen van 9 juni is er maar bar weinig veranderd. Niet één partij is tot nu toe tot het inzicht gekomen dat de bindende, bruggen slaande boodschap mist. Of – en dat is misschien nog erger – geen van de partijen heeft zo’n visie kunnen formuleren.

Wie verkiezingen wil winnen de komende jaren, kan maar beter hard gaan nadenken over een boodschap die mensen bindt, die mensen uit verschillende electorale doelgroepen weer doet inzien dat Nederland alles aankan, zolang men maar vereend de schouders eronder zet.

Blijven steken in moddergooien, vliegen afvangen en energieverslindende zaken als cultuurbezuinigingen zet in ieder geval weinig zoden aan de dijk. Na de hectiek van de Statenverkiezingen moeten alle partijen eens flink na gaan denken over waar zij nu eigenlijk naartoe willen met Nederland.

De gemeente Amsterdam zal niet meebetalen aan het wereldkampioenschap voetbal als dat naar Nederland komt in 2018. Dat liet wethouder van Financiën Lodewijk Asscher weten in reactie op uitspraken van CDA-Tweede Kamerlid Ger Koopmans.

Asscher was verbolgen over Koopmans’ schets van de financiering van het WK in het praatprogramma Pauw en Witteman van dinsdag 30 november.

Het Kamerlid voor coalitiepartij CDA brak in het programma een lans voor de komst van het WK naar Nederland. Gevraagd naar hoe dat dure voetbalfeest gefinancierd moest worden in tijden van zware bezuinigingen, zei Koopmans dat gemeenten en de provincies wat hem betreft mee zullen betalen.

Dat schoot Asscher in het verkeerde keelgat. Zijn stad wordt door het Rijk flink gekort op de inkomsten als gevolg van het regeerakkoord van het VVD/CDA-kabinet. De gemeente Amsterdam moet mede daardoor deze periode meer dan 200 miljoen euro bezuinigen. Geld uitgeven aan een voetbaltoernooi van vier weken kan Asscher dan moeilijk uitleggen.

De uitspraken van het CDA-Kamerlid  zag Asscher als “een eloquent betoog van geachte afgevaardigde Koopmans om als gemeente Amsterdam vooral geen geld te steken in FIFA/WK”, aldus de Amsterdamse wethouder op Twitter. “Een slecht verhaal”, voegde hij daar nog toe.

Onduidelijk is nog of het hele college en de coalitiepartijen in de Amsterdamse gemeenteraad Asscher’s standpunt steunen, en onder welke voorwaarden Asscher eventueel wel bereid zou zijn om geld in het WK te steken.

Femke Halsema heeft de aanval geopend op de Partij van de Arbeid. Met een slim uitgekiende strategie kon zij het initiatief nemen, de PvdA in het defensief drijven, zichzelf profileren en tegelijkertijd het inhoudelijk tekort van de PvdA bloot leggen. Halsema wint op alle fronten.

Femke Halsema is bevrijd. Ze is bezig aan haar laatste termijn als politiek leider van Groenlinks en ze heeft besloten in haar nadagen haar schroom af te gooien. Was Groenlinks altijd voorzichtig met het aanvallen van de PvdA omdat Groenlinks die partij zag als een natuurlijke bondgenoot, nu de PvdA onder de zwakke leider Job Cohen in de peilingen weer op apegapen ligt en er Statenverkiezingen aankomen, ziet Halsema haar kans schoon.

Ze wil haar partij in goede doen achterlaten. Daartoe doorbreekt ze nu een ijzeren strategische regel, die stelt dat er geen ‘burgeroorlog’ op links moet zijn tijdens verkiezingen omdat dit de rechtse partijen in de kaart speelt.

Over vier maanden vinden de Statenverkiezingen plaats. Die uitslag is leidinggevend voor de samenstelling van de Senaat, een voor het minderheidskabinet belangrijke horde. Premier Mark Rutte wil dat de VVD, het CDA en de PVV een meerderheid behalen in de Senaat. Dat is belangrijk voor de stabiliteit van zijn kabinet; mochten oppositiepartijen een meerderheid behalen, dan kan die het ‘t kabinet extra lastig maken om het regeer- en gedoogakkoord gerealiseerd te krijgen.

Maar dit keer speelt Groenlinks dus niet de bijzettafel van de PvdA. Groenlinks maakt zich niet ondergeschikt aan een brede, linkse strategie (voor zover daar in oorlogstijd al gecoördineerd sprake van is). En dat hoeft ook niet, want er valt wat te winnen.

Ruimte
Er is een verandering gaande onder vooral het jongere, links angehauchte electoraat in de grote en middelgrote steden. Hoogopgeleide progressieve jongeren, tussen de 18 en 35 jaar, voelen steeds minder een band met de Partij van de Arbeid. Groenlinks en  D66 rolden al over hun lippen tijdens de landelijke verkiezingen van 9 juni; op Job Cohen stemden zij vooral omdat hij zichzelf neerzette als de tegenpool voor een rechts kabinet waarin Wilders een rol zou spelen. Op de uitslagenavond bleek dat de strategie van de PvdA was mislukt. De partij verloor zelfs en ging van 33 naar 30 zetels.

Sindsdien heeft de PvdA nagelaten het gesprek aan te gaan met voor die partij cruciale kiezers, met name de groep twintigers en jonge dertigers. De constante richtingenstrijd, de twijfel die spreekt uit het gezwabber van de partij, de weigering om te kiezen voor óf een sociaal-conservatief profiel óf een sociaal-progressieve koers doen kiezers kijken naar partijen die wel duidelijk zijn in hun mening over welke richting het volgens hen op moet met Nederland. De peilingen bewijzen het: de PvdA verkent weer de electorale diepterecords van vóór de val van het kabinet Balkenende-IV.

De PvdA laat, kortom, een flink deel van het eigen electorale speelveld braak liggen terwijl het bezig is met navelstaren. Tegelijkertijd trekt D66 meer naar rechts omdat die partij ruimte ziet in het midden, daar de VVD en het CDA sterk naar rechts getrokken zijn. Halsema heeft besloten de stoute schoenen aan te trekken en het speelveld van de PvdA binnen te trekken nu D66 zich rechtser profileert en die partij daardoor onaantrekkelijker wordt als progressief alternatief voor gedesillusioneerde PvdA-stemmers.

It’s nothing personal, Job. It’s strictly business
Heel slim eist Halsema dat de PvdA kiest voor de koers van de SP, of die van haar partij. Dat is bewust een valse keuze: de Partij van de Arbeid kon niet anders doen dan de keuze te weigeren. Immers: zou de partij kiezen voor samenwerking met de SP, dan zou het progressievere kiezers van zich vervreemden en definitief in de armen drijven van Halsema. Zou Cohen kiezen voor samenwerking met Groenlinks, dan kiezen sociaal-conservatieve kiezers voor de SP. Een heuse scheiding der geesten binnen de PvdA zou niet denkbeeldig zijn.

Halsema wist dat de weigering van de PvdA het beeld van een weifelende partij zou versterken. Daarnaast doet de oproep van Halsema nog iets: het dwingt de PvdA om kleur te bekennen en aan de buitenwacht de laten zien dat de partij op dit moment geen sterk eigen verhaal heeft.

Daar komt heel eenvoudig ook nog de beeldvorming van een winnaar versus een verliezer bij. Halsema zet de PvdA voor het blok en Cohen kan weinig anders doen dan zich proberen te verdedigen. Groenlinks heeft dus in de beeldvorming het initiatief, de PvdA hangt in de touwen. Mensen kiezen doorgaans voor winnaars, niet voor verliezers.

En als laatste scoort Halsema ook nog eens punten ten opzichte van de persoon Cohen. Binnengehaald als de ‘gedroomde premier’ en dus zo goed als onaanraakbaar, is Job Cohen heden ten dage politiek gezien een gewond dier. Met haar uitgekiende aanval overvleugelt Halsema nu Cohen, daarmee het laatste restje glans van zijn blazoen wegnemend.

Halsema heeft de PvdA dus op alle punten klem, en dat met vier maanden te gaan voor belangrijke verkiezingen. Maakt Halsema tot die tijd geen fouten, dan zou haar partij bij de Statenverkiezingen zomaar een grote klapper kunnen maken, net als D66. Dat gaat dan ten koste van de Partij van de Arbeid, maar dat is grotendeels eigen schuld: Halsema doet tenslotte niets anders dan gebruik maken van de zwaktes die de PvdA zelf gecreëerd heeft.

Blijkens dit verhaal – en andere door dit blog uit Den Haag opgevangen geluiden – denkt het CDA oprecht dat het vanuit het kabinet een krachtig weerwoord kan bieden aan Geert Wilders. Sterker, men is ervan overtuigd dat Wilders getemd kan worden door een paar ‘zwaargewichten’ in de vorm van Piet Hein Donner en Gerd Leers. De naïviteit van het CDA grenst aan het absurde. Niet het CDA, maar Wilders gaat profiteren.

Stel u voor: de Tweede Kamer als boksring. In de ene hoek Piet Hein Donner. Al jaren minister en het in de ogen van PVV-kiezers vleesgeworden pluchedier en verklaard opponent van Geert Wilders.

Naast Donner staat Gerd Leers, de voormalige burgemeester van Maastricht die landelijke bekendheid verwierf door zijn pleidooi vóór de legalisering van softdrugs. De burgemeester die populair was in zijn stad Maastricht, jazeker. Maar die onder PVV-kiezers toch niet zó populair is.

Dezelfde Gerd Leers die in deze uitzending van Netwerk (uit 2007, dank Geencommentaar.nl) nog hard van leer trekt tegen Wilders. Die Gerd Leers (geen familie!) moet CDA-kiezers gaan terughalen van hun uitstapje naar de PVV. Buiten de ring staat coach Maxime Verhagen die zijn twee boksers, zijn twee pitbulls, zijn twee oude mastodonten aanmoedigt.

Aan de andere kant van de boksring een scherp in pak gestoken Geert Wilders, het Blonde Beest uit Venlo, die fluitend zijn nagels bijvijlt. Verveeld blaast hij het nagelstof weg, kijkt op zijn horloge en smijt een glimlach het publiek in. De mensen kunnen niet wachten tot hij die vastgeroeste regeringstypes hun vet geeft.

Hoe gaan Donner en Leers Wilders aanpakken? Niet door te tamboereren op daden. Dat kan niet, want daar zorgt het gedoogakkoord voor waar het CDA mee ingestemd heeft. Om te doen waar Wilders-stemmers om vragen, namelijk een forse aanscherping van het immigratie- en integratiebeleid, moeten eerst internationale verdragen worden gewijzigd. Verdragen die Nederland in het verleden ondertekende, afspraken waar Nederland zich niet zomaar eenzijdig uit terug kan trekken. Voordat die verdragen gewijzigd zijn – laat staan dat het kan – zijn Donner en Leers jaren verder.

En over een, twee, drie en vier jaar wonen er nog steeds Marokkanen om de hoek bij de PVV-stemmers.

Dat schiet allemaal niet op, en daar kan, nee zal Wilders hen mee om de oren slaan als dat nodig is. En keihard ook. Naast wijzen op het gebrek aan daden zal Wilders de twee ministers als vanouds geselen met zijn tong, indien daartoe uitgedaagd. Denkt men bij het CDA nou echt dat loose cannon Wilders zich laat temmen? Wilders, de man die juist steeds stemmen wint door de hele Tweede Kamer en het kabinet voor rotte vis uit te maken? Hij snapt het trucje. Wilders zal er echt niet voor terugschrikken om Donner en Leers dezelfde behandeling te geven als hij oud-PvdA-minister Ella Vogelaar gaf.

High Noon @ Plein 1
Dat is het soort behandeling dat camera’s trekt. Nederland zal getuige zijn van een Donner, die – na een goed getimede uitbarsting van super-retoricus Wilders – stamelend een als ad rem bedoeld citaat uit de bijbel prevelt achter het spreekgestoelte in de Tweede Kamer. Of een oproep tot fatsoen doet. Of probeert het af te doen met een grapje. Of een Balkenendeiaans “zo gaan we niet met elkaar om…” de microfoon in rommelt. Wat het ook is dat hij zal zeggen, zodra hij uitgesproken is zal Wilders hem spreekwoordelijk een uppercut toedienen, en nog één, en nog één. Donner zal qua retoriek Wilders nooit kunnen verslaan.  De nuance heeft het altijd afgelegd tegen de verbale boksbeugel. De sloper uit Venlo heeft dat nu wel bewezen. Wilders’ kiezers willen geen praatje, geen geprevel, geen wijsheidjes. Die willen klare taal, en die kan Donner hen niet geven. Dat zit nu eenmaal in de aard van het beestje.

Gerd Leers is wat meer bedreven in de retorica. Hij zou Wilders in principe van jetje kunnen geven tijdens een uitwisseling van woorden. Maar dan staat daar wel een Leers met rode vlekken in zijn nek te krijsen terwijl Wilders minzaam lachend zijn stropdas recht trekt. Want hij heeft De Macht wéér op de kast gekregen, precies wat zijn kiezers willen zien. Erger nog, hij kan bewijzen dat Leers aan het falen is met zijn beleid, dankzij die langdurige procedures. Je hebt geen kristallen bol nodig om nu al te voorzien hoe Wilders wappert met een krantenartikel over uitgebrande auto’s in Amsterdam-West, of statistieken over inzakkende deelnamecijfers aan de inburgeringscursussen. En met iedere uitgekiende uitbarsting wordt het retorische zwaard van Leers botter en botter, totdat hij geen deuk meer in een pakje boter kan slaan tegenover de salvo’s van Wilders.

Machteloos
Al te veel steun hoeven Donner en Leers niet te verwachten van Maxime Verhagen, noch van Mark Rutte. Mochten zij binnenskamers aandringen op actie tegen Wilders, bijvoorbeeld een indringend gesprek tussen vier ogen, dan zal het antwoord een hard ‘njet’ zijn. Rutte wil zijn kabinet niet in gevaar brengen, het eerste onder een liberale premier in 90 jaar, en Verhagen wil Wilders ook niet boos maken. Want Wilders kan ieder moment met veel bombarie zijn gedoogsteun aan het kabinet intrekken en dan valt het kabinet en zijn de dagen van Verhagen in Den Haag geteld.

Het is naïef van het CDA om te denken dat de christendemocratische bewindslieden ooit Wilders zullen kunnen overschreeuwen. Ook maakt Wilders geen deel uit van de regering, iets wat hij steeds zal benadrukken. Hij zal niet nalaten kiezers duidelijk te maken dat de PVV, van alle rechtse partijen, de enige partij is die niet in de regering zit. Daarmee is hij, naast de VVD en het CDA, de enige partij op rechts waar mensen als proteststem tegen de minderheidsregering op kunnen stemmen. Voor hen is stemmen op een linkse partij geen optie en SGP’ers zijn gekke fundamentalisten, dus tja, dan is de rekensom op rechts snel gemaakt.

Het CDA wil maar niet begrijpen dat dit kabinet een tussenstop is voor Wilders, iets wat eigenlijk toevallig voorbij kwam. Wilders wist wel dat hij veel zetels zou gaan winnen tijdens de laatste verkiezingen, maar dat het er 24 zouden worden verbaasde hem zelf. De boot kwam voorbij, vrind Rutte nodigde hem uit en Wilders besloot mee te doen – zij het dat hij de beste stuurman aan de wal bleef, met maar één doel: de grootste partij op rechts worden. En niet alleen staat hij hoog en droog aan de wal, in zijn hand heeft hij een touw waaraan een kurk zit die het gat in de boot van Rutte en Verhagen vult.

It’s nothing personal, Mark. It’s strictly business
Want dat is Wilders’ werkelijke ambitie: de grootste worden. Zijn hele wezen is daarop gericht. Het maakt Wilders niet uit welk gedachtengoed hij daarvoor moet emuleren, welke beleidspunten hij moet kopiëren van andere partijen, of welk pseudo-ideologisch geneuzel van een Martin Bosma daarvoor nodig is als onderbouwing. Als hij straks maar de VVD en het CDA achter zich laat, en beleid kan gaan dicteren.

Als ‘Premier Wilders’. Precies zoals hij zei tegen Mark Rutte tijdens de presentatie van de regeerakkoorden op 30 september, toen Rutte wegdroomde over een eventueel volgend kabinet. “Onder premier Wilders”, zei de PVV-leider grijnzend. Rutte stotterde een geforceerde lach. Maar het was geen grap, ondanks dat Rutte het zo probeerde uit te leggen. Wilders meende het, woord voor woord.

Wilders als leider van het volgende kabinet, na Rutte. Dat kan maar één ding betekenen: premier Rutte mag de premierbonus niet krijgen. Daarom moet dit kabinet falen. Als Donner of Leers dat in het vuur van hun strijd tegen Wilders bespoedigen, zal hij dat met open armen verwelkomen.

Het is armoe troef bij de oppositie sinds de bekendmaking van de regeer- en gedoogakkoorden die het kabinet van premier Mark Rutte schragen. De oppositiepartijen buitelen over elkaar heen in nietszeggendheid. Tot nu toe zijn alleen de SP en – min of meer – D66 in staat geweest de akkoorden inhoudelijk neer te sabelen middels leuke vondsten of keiharde sneren, oftewel ‘frames’.

“Boterzachte bezuinigingen.” “Dit kabinet laat de hypotheekrenteaftrek en de kilometerheffing ongemoeid.” “Echte hervormingen blijven uit.” “Dit kabinet bezuinigt geen 18 miljard maar hooguit 10 miljard.”  “Het buitenland zal hier niet blij van worden.” “Het kabinet staat met de rug naar de toekomst.”

Zomaar een handje uitspraken van leiders van oppositiepartijen uit diverse mediaoptredens. Het blijkt maar weer hoe slecht linkse partijen zijn in het neerzetten van een frame, het in negatieve doch speelse bewoordingen vangen van een (beleids-)voorstel van een concurrerende partij. Want geen van deze kritische woorden blijft hangen bij de doelgroepen die de partijen proberen te bereiken. Dat, of het op die manier verwoorden van de kritiek versterkt alleen maar de positie van het kabinet onder kiezers.

Ga maar na. Boterzachte bezuinigingen? Hervorming hypotheekrenteaftek en kilometerheffing gaan niet door? Echte hervormingen blijven uit? Het kabinet bezuinigt eigenlijk niet zo veel? ” O”, denkt de argeloze kiezer, “dus het valt allemaal heel erg mee. Da’s mooi!” Het buitenland? “Wat kan mij het buitenland nou schelen?” Het kabinet staat met de rug naar de toekomst? “Als die toekomst is dat de hypotheekrenteaftrek wordt afgeschaft, de kilometerheffing wordt ingevoerd, de pensioenleeftijd naar 67 gaat en de basisbeurs wordt omgezet in een leenstelsel, dan vind ik het prima dat het kabinet daar met de rug naartoe staat!”

Slechts af en toe viel er iets origineels te beluisteren. D66-leider Alexander Pechtold noemt het regeerakkoord van VVD en CDA, gedoogd door de PVV, consequent een ‘Stagneerakkoord’, een guitige term waarmee hij in één keer alle bezwaren van D66 tegen de akkoorden samenvat. Emile Roemer had gefundenes Fressen paraat voor zijn SP-troepen: de samenleving wordt gespleten, de armen gaan de pleziertjes van de rijken betalen, de huren gaan omhoog en de ‘villasubsidie’ (leuk gevonden!) blijft.

De PvdA blijft een beetje steken in herhalen wat de SP al zei, namelijk dat het kabinet-Rutte de verdeeldheid in de samenleving alleen maar zal doen toenemen. Verder vinden de ghostwriters van Job Cohen de plannen “onverantwoord en onfatsoenlijk“, wat een waardeoordeel is maar niet een frame. Een echte framing vind je in de comments van het gelinkte artikel, waar een Trouw-lezer de volgende oneliner poneert naar aanleiding van het motto van het kabinet, ‘Vrijheid en Verantwoordelijkheid’: “Vrijheid voor de rijken, verantwoordelijkheid voor de rest.” Daar kan je het mee eens zijn of niet, het is een goed neergezet frame dat op speelse wijze de door de oppositiepartijen waargenomen tweedeling neerzet.

Rechtse partijen zijn doorgaans veel beter in framing. Neem het CDA. De PvdA wilde in 2006 welgestelde oudere Nederlanders laten meebetalen aan het AOW-stelsel door hun pensioeninkomen vanaf een bepaald niveau te belasten. Dat noemde het CDA prompt de ‘Bosbelasting’ tijdens de verkiezingscampagne. Het werd door de media direct overgenomen en de PvdA had er flink last van. (Uiteindelijk voerde het CDA de maatregel alsnog in toen het een regering vormde met de PvdA en de Christenunie. De Bosbelasting wordt door Rutte’s kabinet overigens in stand gehouden, iets waar de PvdA de kiezers aan zou kunnen herinneren.)

Of neem de erfbelasting, wat door de VVD al jaren de ‘Jaloeziebelasting’  wordt genoemd. Dat hadden ze een beetje gejat van hun Amerikaanse vrienden, die de ‘inheritance tax’ herdoopten in de ‘death tax’, een frame dat al ruim 30 jaar geleden overgenomen werd door Amerikaanse media. De term wordt nog steeds gebruikt. De term ‘jaloeziebelasting’ wordt nauwelijks gebruikt in de media, maar als een VVD’er hem in de mond neemt weten de meeste luisteraars direct wat er mee bedoeld wordt. Wederom een succesvol frame, dus.

Waarheid
De essentie van ieder goed frame is dat er ergens een kern van waarheid in moet zitten, één die vooral herkenbaar is voor de te bereiken kiezersdoelgroep en in hun hoofd een al bestaand vooroordeel bevestigt. Een voorbeeld: voormalig PvdA-leider Wouter Bos kwam in breed uitgemeten woorden nog wel eens terug op eerdere uitspraken. Als gevolg van noodzakelijke compromissen, bijvoorbeeld. Daardoor kon het CDA hem in 2006 neerzetten als een draaikont. Het bleef aan Bos plakken omdat het in de ogen van de kiezers die het CDA wilde bereiken overkwam als een waarheid.

Pogingen tot framen mislukken als die kern van waarheid mist, of niet eerst geduid is. Dat is wat dit jaar mis ging in de strijd van PvdA, Groenlinks, SP, D66 en het CDA tegen de VVD. In de vorige verkiezingscampagnes konden partijen de VVD altijd hard om de oren slaan met berekeningen van het Centraal Plan Bureau over de gevolgen van het VVD-verkiezingsprogramma op de inkomensplaatjes van minima. Daardoor werd de keuze voor of tegen de VVD altijd een soort referendum over het sociale gehalte van die partij.

De VVD had dit jaar een mazzeltje: door de korte tijd tot aan de verkiezingen had het CPB geen tijd om die berekeningen te maken. Het gevolg: de VVD beweerde dat minima er niet op achteruit zouden gaan en wist beweringen van het tegendeel te ontkrachten tijdens debatten. Zonder de gebruikelijke CPB-stukken bleken de partijen met lege handen te staan. Er was een twijfelachtige uitzending van het voormalige actualiteitenprogramma Netwerk voor nodig om de gevolgen van VVD-beleid voor minima op de kaart te zetten. Vanaf dat moment, een week voor de verkiezingen, vormden die (mogelijke) gevolgen een centraal punt in het verkiezingsdiscours onder niet alleen de lijsttrekkers, maar ook de kiezers. Pas toen konden de concurrenten van de VVD die partij weer met enig succes in een anti-minima frame zetten.

Willen de oppositiepartijen de komende tijd het kabinetsbeleid goed framen, dan is het raadzaam om eens wat vakliteratuur door te nemen. Te beginnen bij zoiets eenvoudigs als “Don’t Think Of An Elephant“, van George Lakoff. En van daaruit verder te gaan.

(Foto: het graf van Machiavelli, Florence, Italië. Zelf genomen.)

“Wilders gaat nog van ons horen”, zei Ad Koppejan in het TV-programma Nieuwsuur. “We hebben een heel krachtige positie”, voegde Kathleen Ferrier daar aan toe. Dreigende taal van twee voormalige rebellen van de CDA-fractie die nog niet door hebben dat ze zichzelf  irrelevant maakten op het moment dat ze toegaven aan Verhagen.

Nadat Ferrier en Koppejan op dinsdag 5 oktober alsnog en zonder concrete voorbehouden hun fiat gaven aan het minderheidskabinet van CDA en VVD met gedoogsteun van de PVV, zei beoogd premier Mark Rutte dat het kabinet nu de steun heeft van “76 zetels in de Kamer”. Hij bedoelde daarmee vast niet dat dit mogelijk werd door de twee zetels van Ferrier en Koppejan, maar door de twee zetels van de SGP.

Want Koppejan en Ferrier hebben met hun fiat Rutte en Verhagen de vrije hand gegeven om hen te kunnen negeren. De twee zetels van de SGP, een partij die bereid is steun te verlenen aan het minderheidskabinet, neutraliseren de macht die uitgaat van de twee zetels van de voormalige CDA-rebellen. En dat is allemaal de schuld van Ferrier en Koppejan zelf.

Dat zit zo. Toen de twee CDA-fractieleden nog in verzet waren, keken Rutte en Verhagen al naar de mogelijkheid van steun van de SGP. Er werd op de achtergrond gesproken met de fundamentalistische protestanten. Officieus werden toezeggingen over gedoogsteun gedaan. Maar alleen toezeggingen en, zoals Ab Klink het omschreef, “de veronderstelling dat de SGP steun verleent” zouden niet voldoende zijn voor goedkeuring van de koningin.

Maar net zoals de VVD en het CDA een gedoogakkoord moesten uitonderhandelen met de PVV, zo zouden de partijen van de koningin dat ook hebben moeten doen met de SGP. Dat zou binnen de VVD tot fel verzet hebben geleid, veel meer nog dan de akkoorden met de PVV teweeg brachten. Op dat gevecht zat Rutte niet te wachten.

In 2003 haalden vele VVD’ers ook al de neus op toen partijleider Gerrit Zalm – zelf met forse tegenzin – flirtte met de SGP en de Christenunie. Destijds was het slechts aas om D66 binnen te hengelen, wat lukte. Nu zou de VVD voor het echie met de SGP in zee moeten gaan, een gruwel voor zichzelf serieus nemende liberalen.

Maar dat probleem hebben Ferrier en Koppejan nu weggenomen voor Rutte. Hij hoeft niet meer officieel te onderhandelen met de SGP maar kan alles in het vage houden en in achterkamertjes afdoen, want op papier is er met de zetels van Ferrier en Koppejan nu een meerderheid in de Kamer voor het minderheidskabinet. Daarmee is een fiat van de koningin een feit en zijn de moeilijkheden opgelost.

Ferrier en Koppejan hebben zichzelf met hun actie overbodig gemaakt. In hun naïviteit dachten ze serieus dat Verhagen en Rutte zich de komende jaren afhankelijk zouden willen maken van de grillen van de twee bokkige CDA’ers. Maar Rutte en Verhagen zijn niet gek. Ze maakten gebruik van de naïviteit, openden een valkuil en Koppejan en Ferrier tuimelden er met open ogen in.

Als de twee straks met veel bombarie in de media tegen een onderdeel uit het gedoogakkoord stemmen, zijn daar de twee stemmen van Cees van der Staaij en Elbert Dijkgraaf die het kabinet op de been houden. Ferrier en Koppejan staan machteloos schreeuwend aan de zijlijn. Dat zullen de dames en heren in de media snel door hebben, waarna de opstand van Kathleen Ferrier en Ad Koppejan nog slechts een voetnoot in de geschiedenisboekjes is.

En misschien zelfs dat niet eens.

(Afbeelding: houtgravure ‘De Tweede Defenestratie van Praag’, Creative Commons)