In heel Nederland kwamen enkele tienduizenden mensen bijeen om te schreeuwen tegen de bezuinigingen op cultuur (in feite: de uitgaven op die van 2010 zetten voor de komende jaren) en de verhoging van de BTW op kaartjes voor de podiumkunsten. Linkse partijen zijn content: ze denken een belangrijk onderwerp te pakken te hebben, een stok waar ze Rutte’s kabinet mee kunnen slaan. Dat zou nog wel eens tegen kunnen vallen. Kan de linkse oppositie niet iets beters verzinnen, iets dat dichter bij de mensen staat?

Erst kommt das Fressen / Dann die Moral. Een Brechtiaanse zin gebruikt in een heel andere context, maar wel zo toepasselijk in een discussie over de financiering van podiumkunsten. Ook de inhoud liegt er niet om, want in een tijd van somberheid, overheidstekorten en bezuinigingen denken ook kiezers aan de linkerzijde eerst aan hun portemonnee, en dan aan de moraal.

In een tijd waarin die overgrote meerderheid van de Nederlanders best zonder een theater- of dansvoorstelling kan, nooit een museum van binnen ziet maar wel het idee heeft veel belasting te betalen voor een overheid die in de beeldvorming vaak steken laat vallen,  klinkt een sobere boodschap helemaal zo gek nog niet. In een tijd waarin mensen, voornamelijk de babyboomers, liever zien dat alle sectoren wat inleveren opdat hun pensioen veilig wordt gesteld, vinden velen het niet zo erg om te weten dat balletdansers iets minder vaak hun maillot aantrekken. Liever zij dan wij.

De pensioenleeftijd stijgt naar 66 maar pas in 2020 – wie dan leeft (lees: wie dan nog geen pensioen heeft), wie dan zorgt. Zelfs voor kiezers ter linkerzijde klinkt dit helemaal niet zo gek. Voor veel PvdA-kiezers is deze muziek zelfs prima te doen; toen hun partij nog in Balkenende-IV zat, was de PvdA nog voor een pensioenleeftijd van 67. ‘Slechts’ naar 66, ach, dat is maar één jaartje bovenop 65. Niet twee jaar, wat toch een jaar extra is.

Tegen deze angstige achtergrond tamboereren de oppositiepartijen SP, Groenlinks, PvdA en D66 in de aanloop naar de Statenverkiezingen luid de trom van de cultuurbezuinigingen. Dit vanwege de illusie dat het Belastingplan van het kabinet-Rutte, waar de verhoging van de BTW op kaartjes voor podiumkunsten ook in zit, tegengehouden zal worden door de Senaat. De stille hoop op links is dat zoiets Rutte een gevoelige slag zal toebrengen, slechts enkele maanden voor de Statenverkiezingen.

Dat is ijdele hoop. Integendeel, het is onzeker of de PvdA, de SP en Groenlinks zowel D66 als de Christenunie als de Partij voor de Dieren en de Onafhankelijke Senaats Fractie aan hun ‘nee’-stem kunnen binden. D66 ziet toch ook pluspunten in het Belastingplan (en de Senaat kan alleen voor of tegen het héle Belastingplan stemmen), en de Christenunie is niet snel geneigd om coute-que-coute tegen een kabinetsvoorstel te stemmen. De VVD en het CDA kunnen in ieder geval rekenen op de steun van de SGP. Rutte vindt het ondertussen prima dat het over de cultuurbezuinigingen gaat: zolang dit onderwerp domineert, kan hij blijven rekenen op de behoudende, anti-linkse stem.

Maar belangrijker dan dit Haagse potje hoopvoetbal is dat de Senaat ook een rol speelt in het succes of falen van dit kabinet op de middellange termijn. Zonder een meerderheid in de Senaat kan Mark Rutte het regeerakkoord niet uitvoeren. In maart zijn er Statenverkiezingen, die de samenstelling van de Senaat bepalen. De oppositie is naarstig op zoek naar argumenten om het kabinet mee te bestrijden in de campagne naar die verkiezingen toe.

Zeer waarschijnlijk spelen cultuurbezuinigingen nauwelijks een rol in de hoofden van mensen. Die hebben wel andere zorgen. Uit onderzoeken blijkt dat niet minder dan 90% van de Nederlanders zich zorgen maakt over de toekomst van het pensioenstelsel. Een bijna even grote meerderheid vreest dat hun kinderen en/of kleinkinderen het slechter zullen krijgen dan zij het nu hebben. Deze angsten zijn bijna universeel en zwerven door vrijwel alle electorale doelgroepen heen.

Die angsten hebben één ding gemeen: zorgen over de toekomst. Node gemist wordt een verhaal dat voor Nederland een breed, solide, bindend en toch realistisch toekomstperspectief biedt waar mensen in durven te geloven.

Niet één van de partijen heeft zo’n overtuigend perspectief voor de toekomst kunnen schetsen. Tijdens de campagne voor de landelijke verkiezingen bleven alle partijen, van links tot rechts, hangen in het schetsen van de huidige situatie en hoe we hier gekomen zijn, of het schetsen van technische oplossingen om huidige en toekomstige problemen op te lossen – maar altijd met het oog op bepaalde electorale doelgroepen.

Niet één partij wist een bindende visie te presenteren. Mark Rutte en zijn VVD hadden het constant over ‘hardwerkende Nederlanders’, daarbij even vergetend een definitie te geven van wie die hardwerkende Nederlanders dan wel (of niet) zijn. Hoe dan ook, niet iedereen voelde zich aangesproken. Het CDA, ach, dat had geen boodschap en watertrappelde maar wat om boven te blijven.

De SP zette zich af, de PvdA wierp zich bij gebrek aan een visie op het Nederland van de toekomst maar op als de nieuwe anti-Wilders, het D66 van Alexander Pechtold wist uiteindelijk niet meer waar men het zoeken moest en plakte olijk paarse posters, terwijl Groenlinks benadrukte dat het wil hervormen maar niet uitlegde hoe die hervormingen leiden tot zekerheid en geborgenheid.

Van alle partijen wist uiteindelijk de nieuwe volkspartij PVV nog de meest coherente, inherent cliëntelistische boodschap uit te dragen die niets anders was dan ‘als u op ons stemt, blijft alles hetzelfde en sterker nog, u krijgt zelfs meer geld’. Mensen snappen dondersgoed dat dit verhaal geen stand houdt, maar ja – erst das Fressen, natuurlijk, en daarna zien we wel.

En sinds de landelijke verkiezingen van 9 juni is er maar bar weinig veranderd. Niet één partij is tot nu toe tot het inzicht gekomen dat de bindende, bruggen slaande boodschap mist. Of – en dat is misschien nog erger – geen van de partijen heeft zo’n visie kunnen formuleren.

Wie verkiezingen wil winnen de komende jaren, kan maar beter hard gaan nadenken over een boodschap die mensen bindt, die mensen uit verschillende electorale doelgroepen weer doet inzien dat Nederland alles aankan, zolang men maar vereend de schouders eronder zet.

Blijven steken in moddergooien, vliegen afvangen en energieverslindende zaken als cultuurbezuinigingen zet in ieder geval weinig zoden aan de dijk. Na de hectiek van de Statenverkiezingen moeten alle partijen eens flink na gaan denken over waar zij nu eigenlijk naartoe willen met Nederland.

Zijn de dagen van Job Cohen als leider van de Partij van de Arbeid geteld? Na weken van onderhandelingen over de komst van een rechts kabinet glijdt de PvdA weg in de peilingen. De achterban mort. Partijbonzen vragen zich vertwijfeld af wat men nog kan doen om het tij te keren. En dat terwijl de cruciale verkiezingen voor de Senaat snel dichterbij komen.

“Ik zat een vergadering voor met leden van het bestuur. Het ging over de voorbereidingen van de campagne voor de Statenverkiezingen in maart. En tot ieders consternatie wist niemand hoe we het aan moeten pakken. Cohen doet het slecht, de partij doet het slecht, en het ergste is: we weten op dit moment niet eens met welke inhoudelijke boodschap we op pad moeten. Wat voor partij zijn we? Waar kiezen we voor? En voor wie?”

Aldus een tamelijk nerveuze voorzitter van een grote lokale afdeling van de Partij van de Arbeid.

Opmerkelijk was ook de conclusie dat alleen tactische overwegingen, namelijk fel verzet kiezen tegen het nakende ‘kabinet-Wilders’, de partij niet zal gaan helpen.  De reden: PvdA’ers zijn het geloof kwijt dat Cohen de anti-Wilders-stem op links kan mobiliseren. Tijdens de verkiezingen voor de Tweede Kamer in juni trok hij nog veel kiezers weg bij D66, Groenlinks en de SP omdat de PvdA hem neerzette als de gematigd-linkse politicus die een kabinet met Geert Wilders getalsmatig moest voorkomen.

Maar in tegenstelling tot wat je zou verwachten, verliest de PvdA als grootste oppositiepartij in deze periode zetels, en in sommige peilingen zelfs fors. Tegelijkertijd veren de SP, Groenlinks en D66 op. Er zijn kiezers op links die zich zeker uit willen spreken tegen het minderheidskabinet van VVD en CDA met steun van PVV, maar kennelijk zien zij niet langer de noodzaak om dit via Cohen en de PvdA te doen.

De problemen bij de PvdA gaan diep. De zorgen die de hierboven geciteerde lokale PvdA-voorzitter uit, vinden hun weerklank bij PvdA’ers in alle lagen van de partij. Onder een groot deel van het partijkader heerst onvrede over de onduidelijkheid over de ideologische koers. Het probleem is volgens hen namelijk niet langer meer dat er geen duidelijke koers is, maar dat de partijleiding überhaupt niet durft te kiezen. Discussie en debat over de koers van de partij wordt de mond gesnoerd, is de veelgehoorde klacht, en dat terwijl een reeks aan rapporten (De Boer, Vreeman, Dijksma) door de jaren heen juist tot zo’n debat oproept.

Net als bij het CDA is onderhuids sprake van een richtingenstrijd. Er zijn prominente PvdA’ers die willen dat de partij een slag naar links maakt, zoals vers Kamerlid en oud-criticus Jacques Monasch, en er zijn PvdA’ers die juist de andere kant op willen. Daaronder bijvoorbeeld Frans Timmermans en Diederik Samsom. Zij zien de PvdA meer als een partij die links van het midden staat, maar toch vooral als middenpartij.

En net als het CDA dreigt ook de PvdA doormidden te splijten. Tot nu toe wist de partijleiding, eerst onder Wouter Bos en nu Job Cohen en met hulp van partijvoorzitter Lilianne Ploumen, het deksel met kunst- en vliegwerk op de ketel te houden. Maar de druk om een keuze te maken tussen de twee stromingen neemt bijna dagelijks toe. Hoe langer discussie over de keuze gesmoord wordt, hoe dieper de kloof tussen beide kampen wordt, met wat nu bij het CDA gebeurt als uiterste consequentie. Ook daar werd het echte debat over een ideologische herbronning jarenlang onder het tapijt geveegd met als argument dat Jan Peter Balkenende verkiezingen wist te winnen.

De keuze is noodzakelijk omdat het beeld dat kiezers hebben van de PvdA diffuus geworden is. Als PvdA’ers (net als CDA’ers) niet meer weten waar hun eigen partij voor staat en zij dus maar hun eigen interpretatie en visie gaan etaleren, met als resultaat een onduidelijke kakofonie, moet men niet gek staan te kijken als de kiezer er al helemaal niets meer van snapt en zij hun heil gaan zoeken bij partijen die tenminste wél een duidelijke boodschap hebben. Zoals de SP, zoals Groenlinks, zoals D66.

Alle partijen ondergaan zulke momenten, en ze komen soms – door de omstandigheden of de aantrekkelijkheid van de lijsttrekker – weer boven drijven. Neem de VVD, waar Mark Rutte eigenlijk drie keer van visie wisselde. Hij begon als sociaal-liberale leider van de VVD, stapte toen over op een soort ‘Groenrechts’-platform, wat ook niet aansloeg, en schoof fors naar rechts op toen Rita Verdonk het leiderschap van de partij over wilde nemen.

Sindsdien volgt Rutte weer meer de ‘oud-rechtse’ VVD-lijn van Frits Bolkestein en Hans Wiegel. De kraakhelderheid van de boodschap kon tijdens de campagne op waardering en herkenbaarheid van de kiezer rekenen. Wat de VVD onderscheidt van het CDA en de PvdA is dat de linker- en rechtervleugel redelijk eensgezind zijn over de sociaal-economische hervormingen. Bij de VVD zijn het vooral sociaal-culturele issues die zorgen voor een splijting.

Qua het sociaal-economische gedachtengoed heeft de VVD een keuze gemaakt, en is daar naar buiten toe helder in. Nu het CDA en de PvdA nog.

Door de wol geverfde PvdA’ers weten dat het op dit moment geen zin heeft een – potentieel schadelijk – debat over de koers van de partij te beginnen. De campagne voor de Statenverkiezingen staat immers voor de deur en dan is zo’n verbeten debat politieke zelfmoord. Men houdt het kruit daarom nog even droog. Maar daarna, en zeker als de PvdA die verkiezingen ook verliest en de positie van Job Cohen onhoudbaar geworden is, is het heel wel mogelijk dat het deksel tegen het plafond knalt.

Lees ook:
- Cohen’s leiderschapsrol niet vanzelfsprekend
- Maxime’s stille euthanasie

(Foto: Creative Commons)

De Majesteit is het gedoe rond de formatie zat. Ze wil nu dat er een solide kabinet komt. De VVD, het CDA en de PVV hebben aangegeven toch weer door te willen gaan met elkaar, maar helaas: PVV-leider Geert Wilders liet tijdens het informateursdebat van dinsdag 7 september weten dat hij nog geen zekerheid heeft over de stabiliteit van de CDA-fractie. De koningin wil dat stukje onzekerheid nu definitief van tafel hebben. Als het Rutte ditmaal niet lukt om te leveren, is het wat de koningin betreft over en moeten er andere regeervarianten aan bod komen.

Dat is in het kort wat ‘tusseninformateur’ Herman Tjeenk Willink zei in een uitleg over zijn opdracht tijdens een persconferentie, woensdag 8 september. De koningin wil zekerheid en ze laat er geen gras over groeien, ook niet over de hekel die ze klaarblijkelijk heeft gekregen aan Geert Wilders. Die zei immers in juli nog dat Herman Tjeenk Willink nooit meer informateur zou mogen worden.

In zijn verklaring zei Tjeenk Willink dat de koningin wil “een grote mate van zekerheid” wil hebben dat het minderheidskabinet van VVD en CDA, met gedoogsteun van de PVV, een stabiel kabinet zal zijn. Alleen de toezegging van Mark Rutte, Maxime Verhagen en Geert Wilders dat zij zo’n stabiel kabinet kunnen leveren is op zichzelf niet genoeg. Zelfs een uitonderhandeld regeerakkoord is waarschijnlijk niet genoeg.

De reden voor de twijfel bij de koningin heeft Geert Wilders zelf gegeven tijdens het informateursdebat met oud-informateur Ivo Opstelten. Wilders gaf aan toch weer gedoogsteun te willen geven aan het minderheidskabinet, omdat CDA-dissident Ab Klink de dag ervoor de CDA-fractie had verlaten. Maar na het vertrek van Klink bleven er nog twee dissidenten over: Kathleen Ferrier en Ad Koppejan. Als die twee fractieleden hun bezwaren tegen een coalitie met steun van de PVV blijven houden, ontbeert het minderheidskabint de meerderheid van 76 zetels.

Desgevraagd gaf Wilders tijdens het debat toe nog steeds twijfels te hebben over de loyaliteit van Ferrier en Koppejan aan het minderheidskabinet. Nadere gesprekken met CDA-leider Verhagen zouden die twijfels weg moeten nemen, legde hij uit. Wilders benadrukte ook meerdere keren dat nog bezien moest worden of de onderhandelingen een resultaat opleveren waar hij mee kan leven.

Hoe klein ook, er is dus een kans dat het weer mis gaat tussen VVD, CDA en PVV. Wilders deed de voorzet en de koningin kopte hem in door Tjeenk Willink het veld in te sturen met een voor de partijen bijna onmogelijke opdracht: het bieden van zekerheid dat het minderheidskabinet een stabiel kabinet wordt.

Onmogelijk, omdat van Ferrier en Koppejan niet verlangd kan worden dat zij bijvoorbeeld een verklaring ondertekenen waarin zij hun loyaliteit aan het kabinet bevestigen. Dat is ongrondwettelijk. En zolang Ferrier en Koppejan met hun bezwaren lid van de fractie blijven, kan Verhagen die zekerheid simpelweg niet geven.

Iets anders is de “vruchtbare samenwerking met de Staten-Generaal”. Het CDA, de PVV en de VVD hebben in de Eerste Kamer geen meerderheid. De Statenverkiezingen zijn pas in de lente van 2011. Er is een grote kans dat de drie partijen ook dan geen meerderheid zullen behalen. Even afhankelijk van hoe zwaar die eis tot “vruchtbare samenwerking” is, bestaat serieus de mogelijkheid dat de koningin deze zwakke plek aanwendt om te oordelen dat er geen “grote mate van zekerheid” is dat het minderheidskabinet stabiel kan zijn.

De komende dagen gaat Tjeenk Willink weer in gesprek met de fractievoorzitters. VVD, CDA en PVV zullen tijdens die gesprekken de rijen sluiten, met als onvermijdelijke conclusie van de informatieronde dat die drie partijen toch weer rond de tafel gaan, met mogelijk informateur Ivo Opstelten aan het hoofd. Maar de opdracht van de nieuwe informateur is nu wel uitgebreid met een welhaast onmogelijke opdracht.

Voor Rutte is dit nu zijn laatste kunstje geworden. Mislukt ook deze poging om een kabinet te vormen, dan zou de koningin wel eens kunnen besluiten dat iemand anders moet gaan proberen een coalitie te vormen. Job Cohen, bijvoorbeeld.

Nu de vorming van een rechts minderheidskabinet meer dan waarschijnlijk lijkt, is ‘op links’ de vraag wie de leider van de oppositie wordt. Volgens kiezers ondervraagd door Maurice de Hond zal die strijd gaan tussen Emile Roemer van de SP en Alexander Pechtold van D66. De laatste is onwaarschijnlijk omdat verwacht wordt dat de linkse oppositie vooral stemmen zal winnen vanwege de zware sociaal-economische hervormingen die Rutte-I wil doorvoeren — hervormingen die D66 niet bepaald afwijst. Maar één ding is duidelijk: Job Cohen komt niet direct in mensen op als het gaat om wie de leider van de oppositie dient te worden. In plaats van Pechtold maakt, naast Roemer, Femke Halsema een goede kans.

Het zit er niet in bij Job Cohen, de zucht naar politieke strijd. Het felle debat vindt hij niet leuk, “vliegen afvangen”  noemt hij het. De campagne van de PvdA pakte daar op een gegeven moment zelfs mee uit tijdens de verkiezingsstrijd: men probeerde van Cohen’s onwil een kracht te maken, niet een zwakte.

Want vliegen afvangen, op de persoon spelen, flauwe steken onder water plaatsen, af en toe grote woorden gebruiken, theater, drama, van muggen olifanten maken, debatteren met de waan van de dag, geleefd worden door krantenkoppen – dat is soms wat nodig is om jezelf in de kijker te spelen bij de veeleisende media.

De leider van de oppositie, doorgaans de politiek leider van de grootste oppositiepartij, heeft daarbij het geluk dat hij of zij de eerste is die door het journaille benaderd wordt om te reageren op dit of dat plan van de regering. Dat betekent veel zendtijd, inkt en discussie op internet, handig voor de aandacht en het verspreiden van het eigen geluid. Wouter Bos wist dat uitstekend uit te buiten tijdens de oppositiejaren tegen de kabinetten Balkenende. Alexander Pechtold wist zich een tijd lang in de kijker te spelen door zijn kruistocht tegen Geert Wilders, die overigens toch wel de sluwe meester van het politieke theater genoemd mag worden, het soort theater dat Cohen zegt te verafschuwen.

Maar de vraag is of het Cohen zal lukken om die leiderschapsrol over te nemen.

Als persoon lijkt die rol hem niet erg op het lijf geschreven. Cohen is, mede dankzij zijn vorming als bestuurder (rector, staatssecretaris, burgemeester) meer een staatsman-figuur, een leider van instituten. De PvdA-campagne zette Cohen dan ook terecht neer als een staatsman, een premierskandidaat van de bovenste plank die de uitgebluste ster van Jan Peter Balkenende moest doen verbleken.

Maar toen eenmaal bleek dat de strijd beslist zou worden in de debatten, bestonden die vooral uit vliegen afvangen. Daar was Cohen niet erg bedreven in. Het lukte hem niet om boven de partijen uit te stijgen, zoals het Wim Kok en Els Borst in 1998 zo duidelijk wel lukte. En dat werd juist wel van Cohen verwacht. Langzaam verdwenen Cohen’s leiderschapskwaliteiten als motief om PvdA te stemmen naar de achtergrond. Uiteindelijk bracht de PvdA als motief de strategische stem: ‘stem Cohen om Wilders uit het torentje te houden’. Dat is ten dele gelukt: Wilders  zit inderdaad niet in het Torentje. Maar hij heeft straks wel de nieuwe bewoner aan een touwtje.

Nu dan rest de PvdA weinig anders dan te proberen de leider van de oppositie te worden. Maar dan moet Cohen in staat zijn om van zijn rol als ‘premier in afwachting’ af te stappen en in de huid van een politieke straatvechter te kruipen. Cohen moet gaan doen wat hij eigenlijk politiek met een kleine ‘p’ vindt. Een onwaarachtige rol dus en kiezers zijn niet dom: als iemand niet lekker in zijn vel zit vanwege de ongemakkelijkheid van de rol die hij speelt, als een politicus niet voor de volle 100 procent gaat voor zijn woorden, dan prikken kiezers daar zó doorheen.

Cohen kan proberen het te ontkennen, feit is dat de verwachting was dat hij de nieuwe premier zou zijn. In die zin heeft hij kiezers al teleur gesteld. Nu moet hij een waar huzarenstukje uithalen om zichzelf te vormen naar iemand die hij niet is, die hij niet kan zijn. Voeg daarbij de duiventil die PvdA-fractie dankzij al die ex-bewindslieden zal blijken te zijn als de Statenverkiezingen in maart 2011 zijn geweest, met alle media-aandacht voor ‘gerommel binnen de PvdA’ van dien, en de PvdA moet vrezen dat een handige Emile Roemer en een slimme Femke Halsema serieus zetels gaan afsnoepen.

Want zij zijn nu eenmaal ervaren oppositievoerders die geleerd hebben om op overtuigende wijze soms hun handen vuil te maken. Cohen heeft nog een lange, pijnlijke weg te gaan.

Gesteld dat hij en/of de PvdA daar de wil en het geduld voor hebben, natuurlijk.

De VVD heeft iets heel slims voor elkaar gekregen: het heeft zich met succes de onderwerpen ‘banen’ en ‘begrotingstekort’ toegeëigend. Gaat het over die onderwerpen, dan wint VVD-leider Mark Rutte het debat nog vóór het begonnen is. Als het de andere partijen niet lukt om het onderwerp te veranderen, wordt Rutte op zijn sloffen premier.

Alle politieke partijen die niet ‘VVD’ heten trekken zich de haren uit het hoofd over de vraag: ‘hoe veranderen wij het onderwerp van gesprek?’ Ze proberen van alles. D66 en het CDA roepen opeens breekpunten uit, de PvdA van Job Cohen probeert het beeld van Cohen als fatsoenlijke leider te verbinden aan het onderwerp economie – Cohen als iemand die ‘fatsoenlijk bezuinigt’, of zoiets – en Jan Peter Balkenende heeft gewoon helemaal géén boodschap en probeert de VVD maar af te schilderen als ‘te rechts’ en de PvdA als ‘te links’.

Maar de kracht van Rutte is niet het probleem, de partijen zélf zijn het probleem. Zij hebben op het onderwerp economie eenvoudig niet zo’n kraakheldere boodschap kunnen neerzetten als de VVD, die vanaf dag één niet bang was om de meest extreme posities in te nemen op het vlak van bezuinigingen en saneringen. Die duidelijkheid appelleert, de onduidelijkheid doet de aanhangers van de andere partijen twijfelen.

Associaties
Hoe goed het de VVD gelukt is? Ga zelf maar na. Maak je hoofd even leeg. Denk even aan andere dingen, alles behalve politiek. Neem een paar seconden de tijd.

Kop leeg? Klein testje: ik noem namen van lijsttrekkers. Bedenk bij iedere naam, snel achter elkaar, welke boodschap jij direct met de naam associeert.

• Mark Rutte.
• Job Cohen.
• Jan Peter Balkenende.

Ik gok er een goede fles wijn op dat veruit de meesten onder jullie bij het zien van de naam Mark Rutte dachten aan economie, banen en/of bezuinigingen. Bij  Job Cohen iets van leiderschap, rust, kalmte, boel bij elkaar houden, thee drinken misschien. Bij Jan Peter Balkenende zeer waarschijnlijk iets in de sfeer van ‘mislukt’, ‘gefaald’, ‘drie kabinetten laten vallen’ of ‘weet niet’.

Hoe dan ook dachten de meesten onder jullie bij Cohen en Balkenende niet onmiddellijk aan ‘economie’ of ‘banen’, en dáár zit de crux. Want op dit moment overheersen de economie en de vraag ‘hoe moet het nu verder’ de gedachten van de meeste kiezers. Willen Cohen of Balkenende een kans maken om hun partij tot de grootste te maken, dan zullen ze op het onderwerp ‘economie’ met een kraakheldere boodschap moeten komen.

Compassie
Misschien dat de partijen, bij gebrek aan kennis, maar eens over de landsgrenzen moeten kijken. In 2000 won George W. Bush de verkiezingen door zichzelf een ‘compassionate conservative’ te noemen. Conservatieven zijn – in de Amerikaanse context en even plat gezegd – harde, rechtse bezuinigers die weinig op hebben met de armen.

Door zichzelf een conservatief met compassie voor de armen en het milieu te noemen, neutraliseerde Bush effectief veel weerstand tegen zijn persoon. Rutte doet nu exact hetzelfde door glashard te zeggen dat de VVD sociaal is en zorgt voor de sociaal zwakkeren, ook al bewijzen zelfs de eigen berekeningen van de effecten van het VVD-verkiezingsprograma naar aanleiding van de beruchte Netwerk-uitzending dat bijvoorbeeld bijstandsmoeders er in inkomen op achteruit gaan.

Dat is het onderwerp waar de andere partijen, vooral ter linkerzijde, nog zetels op kunnen winnen: het sociale verhaal. Als het hen lukt de VVD neer te zetten als een asociale partij die ‘bijstandsmoeders pakt’, kunnen zij zichzelf profileren als partijen die zorg dragen voor méér dingen dan alleen de economie.

Maar dat neemt nog steeds niet weg dat die partijen op dit moment geen appellerende boodschap hebben. Dat is iets waar zij zich ernstig zorgen om moeten maken. Bush en de zijnen lukte het immers ook om jarenlang de Amerikaanse politiek te domineren omdat het de Democraten ontbrak aan een boodschap: voorwaar een angstbeeld van jewelste voor Cohen, Halsema, Balkenende, Pechtold en Roemer.

Update: Om aan te geven hoe groot het probleem vooral aan de linkerkant is, bladerde ik in mijn geschiedenisfavorites terug naar de verkiezingen van 1998. Toen scoorde de VVD in de Tweede Kamer 38 zetels en het CDA 29. De Christen- democraten deden het toen zelfs nog iets beter dan ze dezer dagen doen, met tussen de 23 en 27 zetels in de peilingen.

Maar kijk eens: de PvdA behaalde toen een monsterscore van 45 zetels, D66 14, Groenlinks 11 en de SP 5. Het verschil tussen toen en nu: Geert Wilders. Tussen 2002 — de opkomst en dood van Fortuyn — en nu gingen PvdA-stemmers achtereenvolgens via de Fortuyn/LPF naar de SP en toen – gedeeltelijk – door naar Wilders. Deze verkiezingen vloeien zelfs kiezers van Wilders naar de VVD van Mark Rutte nu hij steeds het sociale profiel van zijn partij benadrukt.

Dit artikel werd eerder gepubliceerd op DeJaap.nl

Het eerste grote televisiedebat tussen Job Cohen, Mark Rutte, Jan Peter Balkenende en Geert Wilders werd volgens een peiling van Synovate gewonnen door Rutte, met Cohen op afstand als tweede, en Balkenende en Wilders op een gedeelde derde plek. Maar zo’n peiling is de helft van het verhaal. Belangrijker is wie het ‘t beste deed onder de beoogde doelgroep.

We gaan de lijsttrekkers even af aan de hand van het rijtje ‘Doelen’ zoals hier, in de voorbeschouwing, werd opgesteld.

- Rutte: hij is de terechte winnaar. De VVD-leider deed precies wat er van hem verwacht werd: hij maakte geen fouten, en verdedigde zich relatief goed tegen de verwachte aanvallen van Jan Peter Balkenende en Geert Wilders, zijn grootste concurrenten op rechts.

Hij onderscheidde zich van Wilders, en viel – zoals verwacht – Cohen aan om zijn rechtse profiel smoel te geven in de ogen van zijn doelgroep. Hij deed, kortom, precies wat zijn beoogde kiezers van hem verwachtten. Wellicht dat hij door fouten van Wilders nu zelfs meer PVV-stemmers in zijn kamp mag verwelkomen. Rutte is een winnaar van het debat.

- Jan Peter Balkenende: deels geslaagd in zijn opzet om in te breken bij Rutte. Het CDA lekt kiezers naar de VVD en dat moet Balkenende keren. Zijn opmerking dat de VVD “ouderen keihard laat vallen” was een overduidelijke poging om oudere CDA-kiezers — en daar zijn er veel van — binnen het CDA-hek te houden.

Maar hij slaagde minder goed in zijn andere opdracht, namelijk zich opstellen als het ‘sociale geweten van rechts’, in de hoop op die manier aantrekkelijk te worden voor kiezers in het midden die het in Cohen niet zien zitten. Strepen we het pluspunt weg tegen het minpunt, dan heeft Balkenende gewonnen noch verloren.

- Job Cohen: en twijfelen over Cohen, daar hebben die kiezers reden toe. Want ja, het was Cohen’s eerste grote televisiedebat en dus stond hij  met 1-0 achter nog voor het debat begon. Dat neemt niet weg dat hij weinig initiatief nam en zich vaak liet wegzetten. Er was één sterk moment toen hij debatteerde met Wilders en hier en daar had hij een leuke kwinkslag. Maar zijn gebrek aan debatervaring brak hem op toen hem een technische uitdaging over de zorgtoeslag kreeg.

Tijdens zijn pitch aan de kiezer bleken zijn argumenten tweeledig: ‘iedereen telt mee’, en ‘stem op mij, want anders winnen VVD en CDA’. Het laatste is een negatief argument, en zo’n argument is voor de meeste kiezers geen goede motivatie. Cohen heeft vast geen kiezers weggejaagd, maar ook zeker geen nieuwe kiezers aangetrokken met dit debat, en dus heeft hij zijn doel niet bereikt. Cohen moet meer doen dan de nul houden, mensen moeten nu in zijn boodschap gaan geloven; hij brengt geen begeisterung. Cohen is daarmee een verliezer van het debat.

- Geert Wilders: veel geschreeuw, weinig wol. Al met al is heeft hij weinig meer gedaan dan zich onbeschoft gedragen en Rutte, Balkenende en Cohen wegzetten als te soft op het gebied van immigratie en integratie, en te hard op sociaal gebied. Dat is voor zijn harde kern supporters gefundenes Fressen, maar Wilders weet dat die kerngroep kiezers veel kleiner is dan zijn potentieel: maanden geleden stond hij nog op 27 zetels, inmiddels zijn daar 10 van weggesnoept door Rutte.

Het weglopen tijdens een één-op-één debat met Cohen heeft hem geen winst opgeleverd, maar vermoedelijk juist twijfelende Wilders-stemmers extra gemotiveerd om op de beschaafde Mark Rutte te gaan stemmen. Dat was onverstandig. Hij heeft daarmee zijn doel — kiezers terughalen van bij de VVD — hoogstwaarschijnlijk niet gehaald en daarmee is Wilders een verliezer van het debat.

In zijn algemeenheid kan, ook ondanks de winst van Rutte, geen duidelijke winnaar aangewezen worden. Geen van de vier lijsttrekkers wist tijdens het debat de kijker in vervoering te brengen. Betwijfeld mag worden of de heren de zwevende kiezer hebben kunnen overtuigen om eens in hun winkel te komen kijken. Het debat was gespannen, een kakofonie van gebakkelei en jij-bakken, met niemand die boven de herrie uit steeg en de rest achter zich liet.

In 2003 riep Frits Wester de kersverse PvdA-leider Wouter Bos uit tot winnaar van het eerste grote TV-debat. Hij won daarna de 20 zetels terug die de PvdA was verloren. Het bewees dat een debat  alles kan veranderen. Dat heeft vooral te maken met wie de toon zet. Een rake opmerking (“U draait, en u bent niet eerlijk”, of “Noem eens drie dingen die u gedaan heeft om de topinkomens aan te pakken?”) kan een hele verkiezingscampagne in één bepalend, allesoverheersend kader zetten. Deze campagne zijn de debatten belangrijker dan ooit. Een vooruitblik op het eerste televisiedebat tussen Job Cohen, Jan Peter Balkenende, Mark Rutte en Geert Wilders.

De constellatie van het eerste debat zal zijn dat Cohen eigenlijk in zijn eentje staat tegen de ‘rechtse’ lijsttrekkers Rutte, Balkenende en Wilders. Dat geeft Cohen gek genoeg een voordeel bij de kijker van het debat, want hij krijgt bij voorbaat van de links-angehauchte kijker de ‘sympathy vote‘ omdat hij in de minderheid is.

DOELEN VAN DE LIJSTTREKKERS:
- Balkenende: stemmen terughalen bij de VVD, en in mindere mate bij de PvdA. Grootste lek zit aan de VVD-kant. Initiatief behouden. Vooral inzetten op fatsoen, de VVD wegzetten als extremistisch.

- Wilders: stemmen terughalen die wegvloeien naar VVD. Zichzelf profileren door de anderen weg te zetten als softe has-beens.

- Cohen: initiatief nemen. Zichzelf neerzetten als leider door te stoppen met alleen incasseren en pareren, en terrein te gaan claimen. Cohen zal meer moeten gaan doen dan hopen dat mensen hem zien als de leider op links die Rutte uit het Torentje gaat houden; mensen moeten eerst in hem gaan geloven.

- Rutte: geen fouten maken, zich niet laten verlokken tot extremiteiten in het onvermijdelijke schreeuwgevecht met Wilders (met wie Rutte het persoonlijk overigens prima kan vinden), opstellen als ‘beschaafd rechts’.

SOCIAAL-CULTURELE ONDERWERPEN:
Rutte & Wilders zijn concurrenten en zullen apart van elkaar Cohen bashen. Wilders moet tegelijkertijd de verschillen tussen hem en de VVD duidelijk maken en voor zijn kiezers bewijzen dat VVD soft is op immigratie en integratie. Wilders loopt hiermee het gevaar zichzelf onverkiesbaar te maken voor groepen kiezers door té extremistische posities in te nemen.

Maar een ontketende Wilders biedt een opening voor Job Cohen om zich te profileren. Hij  kan zichzelf neerzetten als de redelijke antipool van Wilders. Daarbij moet Cohen wel concurreren met Balkenende, die vast van plan is te zorgen dat hij, en niet Cohen zich kan tooien met de morele leiderschapsmantel. Cohen zal het nog moeilijk krijgen om zichzelf te onderscheiden van Balkenende. Maar misschien hoeft dat ook helemaal niet, daar Cohen in de ogen van kiezers volgens peilingen sowieso al meer leiderschapskwaliteiten toegedicht worden dan aan Balkenende.

Cohen voelt zich het meest in zijn element bij de sociaal-culturele onderwerpen integratie, immigratie en veiligheid. Rutte zal zijn aanvallen op Cohen voortzetten onder het motto ‘gebutst metaal verliest zijn glans’. Daarmee neemt Rutte wel een risico want Cohen kan de debatkijker er fijntjes aan herinneren dat hij op het gebied van veiligheid met veel plezier samenwerkte met de VVD in het Amsterdamse college.

Maar Cohen zal zondag vooral een slijpsteen zijn waar Rutte zich in de ogen van de kijker rechts aan kan scherpen. Hij moet afstand nemen van Wilders, maar tegelijkertijd Cohen bashen om weer genoeg rechts over te komen.

SOCIAAL-ECONOMISCHE ONDERWERPEN:
Balkenende zal zijn aanvallen op Rutte, ingezet op vrijdag, doorzetten. Balkenende heeft geen keuze en niks te verliezen, hij móet de aanval kiezen. Rutte werd in het Radio1-debat van vrijdag in een hoek gedrukt en de VVD-campagnestaf snapt dat als Rutte zich dat weer laat overkomen, Balkenende stemmen zal gaan afsnoepen. Helemaal nu Balkenende  de VVD rechts ingehaald heeft door tijdens het debat het CDA-verkiezingsprogramma aan te passen en van de hypotheekrenteaftrek een breekpunt te maken.

Rutte kan hier moeilijk overheen: als het Balkenende lukt om van de HRA weer het hoofdonderwerp te maken tijdens zijn debatmoment met Rutte, laat de laatste zich weer wegzetten. Er is wel één opening voor Rutte, dankzij uitspraken van CDA-minister Jan Kees de Jager in de uitzending van Nova vrijdagavond.

Het CDA wil de verhoging van het eigenwoningforfait niet terugdraaien. Dat was een PvdA-voorstel dat het vorige kabinet overnam, en het CDA wil dat in ere houden, zei De Jager. Dat is een inkoppertje: Rutte kan en zal dit – met enig recht – afschilderen als een verhulde belastingheffing die eigenlijk een indirecte beperking van de hypotheekrenteaftrek is. Zo is het destijds immers ook verkocht door de PvdA, en het CDA bleek daar niet tegen.

Cohen kan punten scoren door zich pro-actiever op te stellen en op beschaafde wijze de aanval te kiezen tegen de VVD en het CDA. Voor een PvdA’er bieden de verkiezingsprogramma’s van die twee partijen daarvoor genoeg aanknopingspunten, waar de PvdA tot nu toe weinig gebruik van heeft gemaakt.

Wilders heeft het meeste te verliezen op sociaal-economisch gebied. Een groot aantal punten heeft hij overgenomen van de SP, zoals het behoud van de AOW-leeftijd op 65 en het behoud van de zorgtoeslag en laag eigen risico. Maar Wilders kan Rutte net als Balkenende om de oren slaan met de hypotheekrenteaftrek, die Wilders ook als breekpunt ziet.

Tenzij er iets wezenlijks verandert, zoals een Cohen die opeens assertief wordt en meer doet dan alleen ‘de nul houden’, valt het meeste vuurwerk wederom te verwachten tussen Rutte en Wilders, en Rutte en Balkenende.

Een maand voor de verkiezingen op 9 juni is een voor de PvdA zorgwekkende trend zichtbaar: kiezers twijfelen nog over Job Cohen. Tegelijkertijd zakt het CDA steeds dieper weg. Zal die trend voor Balkenende doorzetten? En: piekt Mark Rutte te vroeg, of zet hij zijn opmars voort en salueert Nederland straks de eerste VVD-premier? Een update over de drie grootste kanshebbers op het premierschap.

CDA
Het lijkt definitief gedaan met het CDA onder leiding van Jan Peter Balkenende. Natuurlijk, de campagne duurt nog een maand en dat is in campagnetermen een eeuwigheid, maar in de peilingen stabiliseert het CDA niet eens, maar blijft in plaats daarvan inleveren. In een nieuwe peiling van TNS-Nipo deze week daalt het CDA naar 22 zetels, een diepterecord. In de peiling van Maurice de Hond levert de partij ook een zetel in en komt op 26. Aan de dalende trend komt maar geen einde. In de kiezersgunst komen is als een tanker besturen: het gaat allemaal heel langzaam. Het CDA zou daarom nu, met minder dan vier weken te gaan voor de verkiezingen, op zijn minst de neergang moeten hebben stoppen, om vervolgens te stabiliseren en dan in de laatste weken een stijgende lijn te hervinden doordat kiezers toch weer terugkeren op het oude nest omdat zij het gebrek aan affectie voor en vertrouwen in de lijsttrekker inleveren voor de wil om het gedachtengoed van de partij te willen steunen.

Het gedonder met staatssecretaris van Defensie Jack de Vries doet de partij bepaald geen goed en compliceert de mogelijkheden van De Vries om zich al te opzichtig met de campagne te bemoeien – al zal hij dat niet kunnen laten.

Grootste uitdaging: de partij is het initiatief kwijt, heeft geen centrale boodschap en is totaal reactief. De partij domineert op geen enkele manier een terrein van het politiek-publieke discours op dit moment. Het is, mede dankzij het vage verkiezingsprogramma, volstrekt onduidelijk welke drie, twee of zelfs één boodschap de partij wil zenden naar de kiezer, behalve dan dat de partij vindt dat de PvdA te links is en de VVD te rechts. Maar dat is geen boodschap waar mensen in kunnen geloven, dat is een strategisch argument voor in een vergadering met campagnemensen. Het CDA dient dus snel te komen met een centrale boodschap die kiezers raakt.

Mogelijk dat het CDA zich vanaf 20 mei kan neerzetten als de ‘redelijke’ bezuinigingspartij: dat is de datum waarop het CPB komt met doorrekeningen van de financiële onderbouwing van de plannen van alle partijen. Het schijnt dat het CPB niet al te best zal oordelen over de CDA-plannen, maar de VVD zou er  nog slechter uitkomen.

VVD
Natuurlijk, er zijn nog bijna vier weken te gaan en in die periode kan onnoemelijk veel gebeuren om de hele zaak weer op de kop te zetten. Maar als VVD-leider Mark Rutte zelfs in de krant van het christelijke hol van de leeuw gaat spreken over zijn geloof en afkeer van socialisten, daarmee overduidelijk op zoek naar nog meer CDA-kiezers, dan weet je dat Rutte en de zijnen bloed ruiken. Het vertrouwen van de VVD doet vermoeden dat zij zich ook realiseren dat het CDA er erger aan toe is dan tot nu toe werd aangenomen. De Rutte-locomotief tuft rustig verder, zo af en toe stoppend bij kleine stations om een paar wachtende CDA- en PVV-zetels op te pikken, en gaat recht(s) op de eindbestemming af. In de peiling van TNS-Nipo komt de VVD op 30 zetels, van de 22 die ze nu hebben in de Tweede Kamer, en in de peiling van Maurice de Hond komen de conservatief-liberalen deze week zelfs op 34. Dat is dichtbij de all time high van de 38 Kamerzetels die de partij had in de periode 1998-2002.

Het wordt wat saai, maar het is niet anders: Rutte moet gewoon blijven  doen wat hij nu doet. Recht zo die gaat, initiatief blijven nemen, en de PvdA blijven bashen om aan de kiezer op rechts duidelijk te maken dat alleen hij Cohen uit het Torentje kan houden. Veel meer valt er gewoon niet te zeggen. Prima campagne, rustig uitgevoerd. Wel moet men zich afvragen of er niet te vroeg gepiekt wordt.

Grootste uitdaging: niet nerveus worden en geen fouten maken. Want nu de VVD het zo goed doet en de media zich gaan realiseren dat Rutte serieus kans maakt op het premierschap, draaien de schijnwerpers zich naar hem toe. Dat is handig vanwege de aandacht en dus de kans op het trekken van nog meer kiezers, maar ieder klein foutje, iedere verspreking, iedere contradictie en – erger nog – iedere draai wordt dan tien keer feller uitgelicht.

Daarnaast is 20 mei misschien wel de  belangrijkste dag voor de VVD in deze hele campagne. De CPB-doorrekening van de bezuinigingsplannen pakken naar verluidt niet gunstig uit voor de partij. Dat zal het moment zijn voor de PvdA en het CDA om de VVD keihard aan te vallen en de vermeende hardheid van het VVD-program tot een verkiezingsissue te maken. Als de CPB-doorrekening echt gehakt maakt van de financiële onderbouwing van de bezuinigingsplannen, dan is dat een directe aanval op het centrale thema van de VVD – de economie – en dan heeft Rutte een groot probleem waar mogelijk het CDA van zal profiteren.

PvdA
De PvdA doet het in de peilingen beter dan onder Wouter Bos. Maar dat de anderhalve maand geleden nog zo populaire Cohen met zijn partij nu terugzakt naar 29 zetels in de peiling van TNS-Nipo en 32 van Maurice de Hond, van een eerder hoogtepunt van 35 zetels, zou de PvdA-campagne aan het denken moeten zetten. Ja, dit blog voorspelde dat Cohen de PvdA inderdaad even tot grote hoogte zou brengen, waarna een periode van stabilisatie zou optreden in de peilingen, en daarna – zo hoopt de PvdA natuurlijk – weer de lijn omhoog terug zou vinden tijdens de laatste weken. Dan gaan de verschillen tussen de partijen zich uitkristalliseren, met name tussen de PvdA en de VVD, terwijl het CDA zou imploderen door een gebrek aan aandacht en een bandwagon- en negatieve keuze-effect voor de PvdA en VVD.

Dat is nog steeds een plausibel scenario, maar er is een probleem. Waar wil Cohen heen, behalve nu de ‘boel bij elkaar houden’? Hoe ziet Nederland er over 30 jaar uit, in zijn visie?  Juist omdat hij premiersmateriaal is wordt ieder woord op een gouden schaaltje gewogen. En de vraag is dan: wat is nu eigenlijk zijn boodschap? Kan ik hem mijn portemonnee toevertrouwen? Mensen kijken over Cohen’s schouder om te weten wat er achter hem staat, en vragen zich af of wat ze zien hen bevalt. De PvdA kwam met ‘Iedereen telt mee’ als alomvattende centrale boodschap, maar zo’n oproep tot solidariteit – want dat is het – doet hen twijfelen. Solidair zijn kost vaak geld, dus is de volgende vraag: hóe telt iedereen dan mee? Het PvdA-programma blinkt niet bepaald uit in duidelijkheid en  Cohen’s staatsmannelijke oproep tot nationale akkoorden over sociaal beleid en democratisering bleek een losse flodder, waarschijnlijk omdat Cohen aan het eerste geen startinvulling gaf en het tweede gewoon totaal niet leeft.

Grootste uitdaging: de centrale boodschap, het podium waar Cohen op staat, beter tot uitdrukking brengen door het duidelijker handen en voeten te geven. Jezelf alleen maar spiegelen aan de ideologische tegenstander is een keuze uit armoede, een strategische negatieve keuze, en mensen willen iets om in te geloven hebben. Alleen het statische containerbegrip ‘Iedereen telt mee’ is niet voldoende, hoezeer Cohen ook de verpersoonlijking daarvan is.

De meeste mensen kiezen nog altijd Partij X omdat ze achter de ideeën van Partij X kunnen staan, niet omdat ze via een stem op Partij X kunnen voorkomen dat Partij Z de grootste wordt. Vooralsnog halen teveel mensen nog hun schouders op over de bezuinigingsplannen van de VVD om bang te zijn voor die partij, en is eenvoudig nog onduidelijk waar de PvdA vóór is.

Noot: Ja, het Partij X versus Partij Z-idee geldt andersom óók voor de VVD, dat graag de verschillen met de PvdA aanstipt. Het verschil is alleen dat het VVD-program zo helder en duidelijk is dat het bijna pijn doet aan je ogen. Dat kan de PvdA niet zeggen.

Geloof het of niet, maar de PvdA kan niet wachten op het opstaan van de voorman van ‘rechts’. Wordt het Mark Rutte van de VVD, of toch Jan Peter Balkenende van het CDA? Cohen’s team maakt het niet zo heel veel uit wie het wordt, als er maar een kandidaat opstaat tegen wie men Cohen af kan zetten.

De reden voor de stille PvdA-hoop op een duidelijke kandidaat ‘op rechts’ is simpel. In een campagne werkt niets beter dan het totale debat en speelveld verengen tot een strijd tussen twee personen. Het voordeel is duidelijk: als de media alleen maar berichten over de strijd ‘Kandidaat A versus Kandidaat B’, komen de andere kandidaten nauwelijks aan bod.

Daarnaast biedt het de kiezer een handige keuze tussen A of B – links of rechts – en dat is precies de keuze die je als middenpartij wilt voorleggen. De kandidaten kunnen zich tegen elkaar afzetten, en dus zichzelf beter ‘kleuren’ en zodoende profiteren van zowel positieve als negatieve argumenten om voor een kandidaat te zijn. (Positief: Ik vind kandidaat A erg goed. Negatief: Ik ben tegen kandidaat B, en dus stem ik kandidaat A.) De PvdA heeft een voorkeur voor een strijd met Rutte en zijn VVD, daar de PvdA zich vergeleken met die partij als veel socialer kan afzetten.

Aan de rechterkant van het politieke spectrum kent men de voordelen van een tweestrijd ook maar al te goed en daarom zullen zowel Balkenende als Rutte hun best doen om in de laatste vier weken voor de verkiezingen boven te komen drijven als de drakendoder die het rechtse dorp moet beschermen tegen het linkse gevaar uit Sodom & Gomorra.

Maar wie wordt het? Jan Peter Balkenende’s magnetische aantrekkingskracht lijkt definitief uitgewerkt. Het CDA staat op een fors verlies – van 41 in 2006 naar tussen de 26 à 30, afhankelijk van welke peiling je gelooft – maar de VVD stijgt, van 22 zetels in 2006 naar 22 à 28. (Politiekebaromer.nl en Peil.nl verschillen fors, TNS-Nipo houdt het in de laatste peiling op 25.)

Maar Balkenende noch Rutte lijken definitief door het ijs te breken onder rechtsige kiezers, terwijl Geert Wilders wegzakt. Die lijkt nu toch gebukt te gaan onder het gebrek aan vertrouwen in leiderschap dat hij onder veel rechtse kiezers geniet. Echt enthousiasme op rechts is er niet voor Balkenende of Rutte, en dat is een belangrijke graadmeter voor de stembusopkomst van rechtse kiezers op 9 juni.

Als de enige motivatie op rechts een negatieve is, namelijk dat Cohen geen premier mag worden omdat dan de PvdA ook de grootste partij zal blijken te zijn, dan is dat bij voorbaat al niet genoeg om genoeg mensen uit hun holen te trekken om op 9 juni iemand anders dan Cohen op het premierspluche te zetten.

Stilte schaadt Cohen
Tegelijkertijd begint het enthousiasme voor Cohen ook wat te tanen. In de meest recente peiling van Synovate zakt de PvdA terug van 33 naar 30 zetels. Dat komt mogelijk doordat de campagne Cohen om onverklaarbare redenen wat in de luwte houdt. Zelf verklaart hij dat door te zeggen dat hij officieel nog geen lijsttrekker is, al weerhoudt dat hem er niet van interviews te doen met geselecteerde media met een groot bereik.

Wellicht heeft het ermee te maken dat het poppetje nu al enige tijd geleden uit het doosje is gesprongen, maar dat het poppetje sindsdien weinig te melden heeft gehad. Ja, er is een concept-verkiezingsprogramma gepresenteerd maar dat leverde geen nieuwe inzichten of verrassingen op, behalve nationale akkoorden voor sociaal beleid en democratisering, twee ideeën die op zijn zachtst gezegd nogal lauw werden ontvangen. Voorts is er een boek over hem verschenen dat niet in alle opzichten erg positief over hem was, en verschenen er in de media verhalen over de vermeende narrigheid van de man.

Dat zijn gevaarlijke ontwikkelingen. Cohen is voor veel Nederlanders buiten Amsterdam een relatief onbeschreven blad. Als campagneteam kan je het je niet veroorloven om dat lege A4′tje ingevuld te laten worden door anderen. Je moet te allen tijde meester blijven over je eigen boodschap en je eigen kandidaat. Als de PvdA-campagne serieus van plan is om Cohen op de achtergrond te houden tot aan 24 april, de dag van het congres van de PvdA, dan biedt dat kansen voor zijn tegenstanders. Bovendien kan Cohen op de 24e maar beter met een inhoudelijk retesterke centrale boodschap tevoorschijn komen, eentje die staat voor prikkelende verandering, want Wilders’ aftocht is begonnen, waarmee het ‘de boel bij elkaar houden’ aan belang inboet.

Het is nu erop of eronder van Jan Peter Balkenende en zijn CDA. De Partij van de Arbeid stoot nu al harder omhoog in de kiezersgunst dan verwacht. Dat brengt voor de PvdA heel eigen problemen met zich mee. Maar het is vooral  het signaal voor kiezers op rechts om een strategische keuze te gaan maken. Voor hen zal  Balkenende zich moeten bewijzen.

Dus toch nog een strijd tussen Cohen op links, en Balkenende op rechts? Het is de laatste hoop van het CDA. Uit de laatste peiling van Synovate blijkt dat de Partij van de Arbeid flink wint: de partij schiet van 27 naar 33 zetels. Daarmee heeft de PvdA onder Job Cohen – de enige lijsttrekkerskandidaat voor die partij – het verlies sinds 2006 weer helemaal goed gemaakt. De verkiezingsuitslag onder Wouter Bos was toen ook 33 zetels.

Het CDA wint ook een zetel en gaat van 27 naar 28 zetels. Opmerkelijk is dat zowel de VVD als de PVV inleveren; de VVD gaat van 22 naar 20 zetels, en de PVV van Geert Wilders van 24 naar 23 zetels.

De meest interessante vraag voor de uiteindelijke strijd in de laatste weken is nu: waar komen de zetels voor de PvdA en het CDA vandaan?

Voor de PvdA is het duidelijk: van Groenlinks (naar 11 van 12, -1) en D66 (naar 15 van 18, -3). Zelfs de SP levert 1 zetel in (van 9 naar 8 ) en het zou heel goed kunnen dat lijsttrekker Job Cohen die ene zetel toch bij de SP weg trekt. Leuk voor de Partij van de Arbeid, maar minder leuk voor de coalitievorming ‘over links’: De PvdA, Groenlinks, SP en – vooruit – D66 komen op 67 zetels. Met vier partijen is een coalitie al onwerkbaar; mocht men de Christenunie erbij willen betrekken (stabiel op 7 zetels) dan heeft een ‘linkse’ coalitie 74 zetels. Te weinig.

Interessanter is wat zich op rechts afspeelt. Kan het zijn dat VVD’ers en PVV’ers zich alsnog meer zorgen maken over de opkomst van de linkse Job Cohen en met een dichtgeknepen neus toch weer terugvloeien naar het CDA, als een strategische stem tegen een centrum-links kabinet? Dat is nog te vroeg te zeggen. Het verlies van de VVD is opmerkelijk, dat van de PVV niet onverwacht,, maar toch. Het aanhoudende gemor in de CDA-gelederen over de keuze van het partijbestuur van lijsttrekker Balkenende van de afgelopen weken lijkt niet genoeg te zijn geweest om kiezers naar de VVD of thuisblijven te doen uitwijken.

Er dient zich nu een kantelmoment aan voor Balkenende: schrikken kiezers op rechts zich rot naar aanleiding van deze voor de PvdA erg positieve peiling, en wel genoeg om hen nog meer naar Balkenende te drijven, of is de viervoudig premier toch echt te beschadigd om een te overwegen kandidaat tegen Cohen te zijn?

Een ander onderzoek van Synovate is inzichtelijk. Het laat zien dat Balkenende enorm in achting is gedaald. Onder alle door Synovate geïnterviewden komt Balkenende qua rapportcijfer op de 8e plaats, met een waarderingscijfer 4,7. Dat is net boven Marianne Thieme van de Dierenpartij (4,6), Geert Wilders (4,2) en Rita Verdonk (4).

Voor een open lijsttrekkersstrijd is zo’n rapportcijfer misschien niet onoverkomelijk. Geert Wilders is immers de minst gewaardeerde politicus, maar hij staat in de peilingen wel op forse zetelwinst (van 9 zetels nu in de Tweede Kamer naar 23 in de laatste Politieke Barometer, een winst van 14 zetels). Maar voor een viervoudig premier is zo’n lage waardering eenvoudig desastreus. De premierbonus waar Balkenende op kon bogen, en in 2006 nog zo van profiteerde, is met zo’n laag waarderingscijfer definitief weg.

In de verkiezingen van 2002, 2003 en ook in 2006 wist het CDA stelselmatig te profiteren van de strategische stemmer op rechts, die Balkenende verkoos boven andere partijen als tegengewicht tegen de PvdA. Dat kwam mede doordat Balkenende in alle gevallen hoog scoorde qua betrouwbaarheid en integriteit dan Bos. Maar juist op deze twee belangrijke punten heeft hij nu ingeleverd, en zijn rivaal Cohen scoort op die twee fronten beduidend hoger.

Maar de vraag is of en wanneer het argument om op Balkenende te stemmen verandert. Ja, hij is zijn premierbonus kwijt. Maar als kiezers op rechts erg schrikken van een peiling waarin de PvdA omhoog schiet van 27 naar 33 zetels, met de belofte van (veel) meer, dan zou het goed kunnen dat men voor het gemak even vergeet dat het om Jan Peter Balkenende gaat, en puur op hem stemt als de anti-Cohen, als het vehikel dat een centrum-links kabinet onder leiding van de PvdA moet dwarsbomen.

PvdA’ers kunnen vooralsnog gerust zijn. Zelfs als die strategische beweging zich manifesteert, dan zal het zeer waarschijnlijk niet genoeg zijn om het CDA weer tot de grootste partij van Nederland te maken. Daarvoor zijn de waarderingscijfers van Balkenende eenvoudig te laag. Maar met leegzuigen van Groenlinks en D66 door de PvdA zou dit kunnen betekenen dat de PvdA en het CDA op 10 juni weer tot elkaar veroordeeld zijn in een coalitie, zij het dan met de PvdA van Job Cohen als de grootste partij.

De vraag is of de PvdA-kiezers zitten te wachten op weer een kabinet met het CDA, en wat het betekent als Cohen – net als Bos in 2006 – aangeeft open te staan voor een coalitie met de christendemocraten. Zal dat afbreuk doen aan het o zo belangrijke momentum voor de PvdA, en gaat het ‘t CDA lukken juist datzelfde momentum van de strategische stem te zien en vervolgens succesvol uit te buiten?