Er is een geboorte gaande van het kindeke Groenlinks 2.0. De bevalling is pijnlijk en riskant; er is een kans dat moeder Jolande Sap het niet overleeft. Vroedvrouw Femke Halsema bast persbevelen,  de Tweede Kamer-fractie moedigt met spandoeken aan en de camera’s registreren de verbijstering die te lezen valt op de gezichten van de partijleden die rond het bed staan.

Buiten de kraamkamer staan partijvoorzitter Henk Nijhof, Bram van Oijk en de strategen Thof Thissen en Tom van der Lee nerveus te roken. Wie van hen nou precies de vader is, is niet bekend; ze worden er allemaal van verdacht. Bij de deur van de wachtkamer staat kamerlid Ineke van Gent verwoed op haar Blackberry te rammen.

Dit moet het moment worden: nu moet Groenlinks 2.0 de plaats in gaan nemen van de gemankeerde voorganger, die volgens Halsema & co te vastgeplakt zat aan een groen en links stigma. Er bleek een onbestemd plafond te zijn dat de ambities van de partij onder de 12 Kamerzetels hield. Halsema, Kees Van Oijk, Van der Lee en nog een paar mensen beseften dat het plafond een creatie van de partij zelf was, een ontwerpfout uit de tijd dat Groenlinks tot stand kwam door een fusie van diverse partijen. De groene en linkse coltrui bleek een verstikkend harnas te zijn geworden.

In Haagse kringen was de observatie al langer dat politiek leider Halsema als persoon veel stemmen trok, maar dat kiezers zich nog te vaak lieten weerhouden van een stem op haar door het label ‘Groenlinks’ dat op haar voorhoofd stond. Dat moest doorbroken, maar hoe?

Er kwam beweging. Strategische stukken – ‘Vrijheid Eerlijk Delen’, ‘De Markt’, ‘De Tijd Ver Vooruit’, ‘Scoren in de linker bovenhoek’ – vloeiden uit de pennen van Snels (voormalig directeur van het wetenschappelijk bureau en nu strateeg voor de Kamerfractie), Halsema en Van Gent, en Van Ojik. Het Strategisch Beraad – een apart gremium dat volgens kritische Groenlinks-leden vooral een kongsi is van ‘Halsema-adepten’ – gaf handen en voeten aan de strategische stukken, wat zich uitte in ‘Project 2008’, dat zich moest buigen over nieuwe partijbeginselen, de strategie en de organisatie van de partij.

De koersverandering werd top-down ingezet, want de partijtop wist dat ze lang kon wachten op een eenduidige grass roots-beweging vanuit de leden in een partij die uit meerdere bloedgroepen is ontstaan. En dan was er nog het gevaar dat de oud-linkse factie zich zou gaan roeren. Deze groep mag dan relatief klein zijn en gemarginaliseerd worden door de Groenlinks-nomenklatura, zij is wel vocaal.

In commissies, geïnitieerd door het partijbestuur en voorgezeten door Van Ojik, kwamen de mensen van Project 2008 meerdere malen bijeen. De partijraad, een kritisch, adviserend orgaan van Groenlinks-leden, werd daarbij bij voorkeur buiten schot gehouden. (Diezelfde partijraad adviseerde onlangs als één man de Tweede Kamer-fractie tegen de toen voorliggende missie in Kunduz te stemmen.)

Gestuurd werd op een meer vrijzinnig-liberale koers met een stevige sociaal-progressieve component, dat zich praktisch gezien uitte in een variant op de Scandinavische inrichting van de verzorgingsstaat.

Die keuze was deels ook pragmatisch. Het wetenschappelijke stuk ‘Scoren in de linker bovenhoek’ wees uit dat Groenlinks in het politieke spectrum een plek bezette waar nog maar weinig kiezerspotentieel te halen viel. Er moest immers geconcurreerd worden met de PvdA en – iets meer verder naar links – de SP. Nu heeft het CDA een ruk naar rechts gemaakt, D66 schuift weer meer naar het midden, en dat levert electorale ruimte op voor Groenlinks om in te nemen.

Maar niet alleen voor de kiezers moest Groenlinks zich loszingen van oude stigma’s en dogma’s, ook voor de collega’s in de Tweede Kamer moet Groenlinks salonfähig worden. Men keek met enige jaloezie naar de ontwikkelingen bij de Duitse zusterpartij, Bundnis/DieGrünen, die het ook over een hervormende boeg gooiden en die niet terugschrokken om in deelstaten de samenwerking met de christendemocratische CDU aan te gaan.

Zelfs op nationaal niveau flirten de Groenen in Berlijn tegenwoordig met het CDU, men voelt zich niet langer gebonden aan de SPD. Ook kiezers zien dat zo, waardoor de Grünen nu langzaam een acceptabel alternatief zijn voor gematigde, om het milieu bezorgde christendemocratische kiezers.

De Duitse Groenen zijn hard bezig om voor jaren de derde (en misschien wel tweede) partij van Duitsland te worden, een positie die Groenlinks in Nederland ook ambieert. Maar dan moet de partij ook acceptabel zijn voor bijvoorbeeld Mark Rutte en Maxime Verhagen.

In dat licht moet toch ook de worsteling van Groenlinks gezien worden met betrekking tot de politiemissie in Kunduz. Groenlinks wil een verantwoordelijke partij zijn waarmee zaken gedaan kan worden. De schroom van CDA en VVD om met Groenlinks samen te werken moet worden weggenomen en de automatische negatieve reflex onder de achterbannen van die partijen geminimaliseerd, ook al om voor bijvoorbeeld linkse VVD’ers en CDA’ers zelfs aantrekkelijk te worden als alternatief.

Toekomst afdwingen
Femke Halsema positioneerde Groenlinks de afgelopen jaren aldus: “Groenlinks is geen machtspartij op zoek naar idealen, maar een idealenpartij op zoek naar macht”. In die ambitie vinden alle bloedgroepen binnen Groenlinks zich. Die toorts heeft Jolande Sap nu overgenomen. Het was niet voor niets dat Sap in haar emotionele toespraak tijdens het debat over de missie naar Kunduz zo vaak refereerde aan de idealen van de partij.

Maar het zou kunnen dat Sap en haar medestanders met de Kunduz-missie nu een stap te ver gegaan zijn in hun streven het onbestemde plafond te doorbreken en de partij te hervormen. Je kunt geen omelet maken zonder eieren te breken, zei Lenin ooit. Natuurlijk, maar je kan ook teveel eieren breken; je kunt je afvragen of Sap, Nijhof, Van Ojik en de rest dat in hun sturm und drang beseft hebben.

Mocht dat niet zo zijn, dan zullen de woedende Groenlinks-leden hen dat besef tussen nu en 5 februari graag bijbrengen.

Als Sap levend de spreekwoordelijke kraamkamer wil verlaten als de moeder van Groenlinks 2.0, en er zelfs sterker dan ooit uit wil komen, dan zal ze de discussie over haar rol in de kwestie-Kunduz om moeten buigen in een referendum over haar positie in relatie tot de koers van de partij. Ze moet pal gaan staan voor de partijvernieuwing en zich daaraan verbinden, de fractie en het partijbestuur moeten dat steunen, een vlucht naar voren doen en de leden dwingen tot een  keuze, tot het afgeven van een luid, duidelijk en breed gedragen mandaat.

Dan zullen de leden moeten bepalen of ze bereid zijn het kind met het badwater weg te gooien.

Op 2 maart zijn er Statenverkiezingen, die bepalend zijn voor de samenstelling van de Senaat. Die is weer cruciaal voor het goedkeuren van door het minderheidskabinet goedgekeurde wetten. Dus voor het kabinet Rutte-1 hangt heel wat van die verkiezingen af: in de Eerste Kamer moet een meerderheid komen. Voor de oppositie geldt dat zij dat juist moeten zien te voorkomen. Voor alle partijen geldt dat de hele zaak draait om de opkomst, want de Statenverkiezingen interesseren kiezers bar weinig.

VVD

En dat is meteen het grote probleem voor premier Rutte, want qua opkomst is hierdoor veel onzeker. Hij wil dat zijn VVD, coalitiepartner CDA en gedoogpartner PVV met elkaar een meerderheid behalen in de Eerste Kamer. Zo belangrijk is dat voor de stabiliteit van zijn minderheidskabinet dat Rutte in een interview in een tijdschrift de kiezer opriep om op één van de coalitiepartijen te stemmen. (De PVV wordt op dit blog gewoon als een stille coalitiepartij omschreven, zoals een stille vennoot.) Maar hij heeft een probleem: de VVD, het CDA en de PVV zijn concurrenten van elkaar. Net als op links, is op rechts het waterbed-syndroom van toepassing: als je op het midden van een waterbed met je vinger drukt, vloeit het water alle kanten uit.

De waterbedden zijn normaliter ferm van elkaar gescheiden. Het water in het linkerbed blijft op links en wordt verdeeld tussen de linkse partijen, het water in het rechter waterbed stroomt alleen naar rechtse partijen. Rutte’s opdracht is dan ook het vergroten van het waterbed op rechts. Historisch gezien heeft hij het tij mee: van 1977 tot aan 2007 (het CDA bestond al wel in de Senaat in ’77) hebben CDA en VVD altijd een meerderheid gehad in de Senaat.

Wat Rutte helpt, is dat de rechtse partijen historisch gezien dus een groter stemmenpotentieel hebben (zelfs zonder hulp van de SGP) dan de linkse partijen. Het probleem is dat uiterst onzeker is wat de PVV voor invloed zal hebben nu die partij meedoet aan de Statenverkiezingen, gezien het eerder beschreven waterbed-syndroom.

Grootste uitdaging: de opkomst vergroten, en vooral kiezers op de rechterflank mobiliseren. Tot nu toe heeft hij de wind mee in peilingen die iets zeggen over de Tweede Kamer.
Grootste probleem: de afhankelijkheid van de PVV, het verdelen van de stemmen op rechts tussen drie partijen, en in media breed uitgemeten bezuinigingen.

CDA

Rutte’s probleem is eigenlijk ook Maxime Verhagen’s probleem, zij het dat het probleem aan de kant van het CDA vele malen groter is: CDA’ers lopen weg naar de VVD (en VVD’ers lopen over naar de PVV), terwijl linkse CDA”ers verbolgen zijn over de samenwerking met de PVV. Ook voor het CDA is de kiezersopkomst de sleutel, maar daar fietst sinds de Tweede Kamerverkiezingen van 9 juni nog een probleem doorheen, namelijk wélke CDA-kiezer op zal komen. Want er bestaat nu even niet zoiets als ‘dé CDA-kiezer’. Die is verdeeld tussen drie groepen: linkse CDA’ers, die niets willen weten van een CDA dat deals sluit met de PVV, rechtse CDA’ers die overgelopen zijn naar de VVD, en CDA’ers die coute-que-coute trouw blijven aan de partij. De laatste groep zorgt ervoor dat het CDA in peilingen tussen tenminste 19 en 21 zetels scoort.

De recente geschiedenis wijst uit dat een relatief lage opkomst het CDA nog ten goede kwam. Dat betekent dat het CDA altijd kon rekenen op een trouwe schare kiezers, die in relatief hoge aantallen naar de stembus gingen waar kiezers van andere partijen het lieten afweten. Een belangrijke categorie vormde de oudere CDA-kiezer, loyale mensen die vonden dat stemmen een plicht is, en als ze dan in het stemhokje stonden, dan stemden ze confessioneel en dus CDA. Want dat deden hun ouders ook. Maar die tijden zijn veranderd en het is de vraag wat precies die groep kiezers op 2 maart gaat doen. Gaan ze weer overlopen naar de VVD en – in mindere mate – de PVV, of is dit nou net de groep kiezers die in de peilingen de partij nog trouw blijft?

Grootste uitdaging: de ‘harde kern’ CDA-kiezers weer naar de stembus krijgen. Juist deze groep kiezers kan bij een laag opkomstcijfer het verschil maken voor het CDA.
Grootste probleem: het CDA is verdeeld, stuurloos want nog steeds inhoudsloos, heeft last van een verliezersimago en juist oudere CDA’ers maken zich zorgen over de ouderenzorg.

PVV

En laat nou net Geert Wilders grote sier maken met de ouderenzorg. Bovendien gooit de PVV sowieso hoge ogen in de peilingen, waar de partij rond de 25 zetels schommelt, ongeveer op hetzelfde niveau als de uitslagen van de Tweede Kamerverkiezingen. Veel VVD’ers liepen naar de PVV over, maar er is een reden waarom VVD-premier Rutte desondanks tóch ook de PVV noemde in het geruchtmakende interview. Want de PVV trekt, naast VVD’ers, ook nog twee andere kiezersgroepen aan: zij die normaliter niet gaan stemmen, en gedesillusioneerde SP’ers. De PVV is dus de partij die aan de ene kant water van de VVD en het CDA naar zichzelf toedrukt, maar aan de andere kant heeft de PVV de unieke mogelijkheid om zowel kiezers weg te halen bij de SP als ‘nieuwe’ kiezers aan te trekken.

Daarmee is de PVV de stille coalitiepartij die de omvang van het waterbed op rechts kan vergroten, ten koste van de linkse oppositie, en daarmee het minderheidskabinet alsnog aan een meerderheid in de Senaat kan helpen. Zelfs zonder de mannenbroeders van de SGP.

Grootste uitdaging: gedonder rond PVV’ers voorkomen. Daarnaast voorkomen dat voor PVV-stemmers pijnlijke compromissen (integratie, veiligheid, Europa, zorg, sociale zekerheid) getekend moeten worden. Maar het allerbelangrijkste: de opkomst bevorderen onder een weerbarstig, a-politiek electoraat.
Grootste probleem: de PVV is een partij met regeringsmacht, en dat betekent dat de partij extra kritisch bekeken wordt door de media. Dat betekent dat juist ook vervelende compromissen extra onder een vergrootglas komen te liggen. Bovendien liggen de verwachtingen heel hoog.

SP

Waar de PVV een sleutelpositie heeft op rechts, heeft de SP die op links. Dat komt doordat de partij in 2007 doorbrak in de Senaat: de socialisten sprongen van 4 zetels naar 12. De partij profiteerde nog van een hoge populariteit na de gewonnen verkiezingen van 2006. Dat betekent dat Emile Roemer nogal wat te verdedigen heeft, want op 9 juni van dit jaar werd de SP tijdens de verkiezingen voor de Tweede Kamer bijna gehalveerd. Sindsdien wint de SP mondjesmaat terrein terug maar de steun is nog lang niet zodanig dat de partij de 12 zetels in de Senaat zal kunnen behouden. Zouden er vandaag verkiezingen gehouden zijn, dan was de SP waarschijnlijk teruggezakt naar rond de 8 zetels.

Roemer heeft een dubbele opdracht: hij moet kiezers weghalen bij de PvdA, dan wel voorkomen dat ze naar die partij vloeien, en hij moet kiezers zien terug te halen die naar de PVV zijn gegaan. SP’ers willen de overloop van kiezers naar de PVV nog wel eens bagatelliseren, maar er is een reden waarom Roemer in Kamerdebatten stelstelmatig de PVV aanvalt op de sociale zekerheid- en zorg-dossiers. De SP is hoe dan ook essentieel in de queeste van de oppositie om het kabinet van een meerderheid in de Senaat te weerhouden.

Grootste uitdaging: kiezers halen op zowel links als rechts.
Grootste probleem: de PVV heeft de macht, kan daadwerkelijk beslissingen forceren en is daarom aantrekkelijker voor weggelopen kiezers die zich ernstige zorgen maken over de afbraak van de verzorgingsstaat.

PvdA

Is het bevorderen van opkomst een uitdaging voor alle partijen, voor de PvdA komt er nog een uitdaging bij: een enorm gebrek aan enthousiasme onder het PvdA-electoraat. Het lukt partijleider Job Cohen maar niet de boel bij elkaar te houden. Dat komt doordat hij nog steeds zijn mojo niet heeft gevonden, en dat terwijl hij toch het enkelbijtertje zou moeten zijn die als de bijna natuurlijke opponent het leven van premier Mark Rutte zuur maakt. De strijd zou weer opgepakt moeten worden waar die op 9 juni staakte, namelijk Job Cohen als het centrumlinkse alternatief voor een rechts kabinet onder Mark Rutte. Toen Cohen een campaigner met gebreken bleek te zijn, gooide de PvdA het over een (ietwat wanhopige) andere boeg. De boodschap werd dat alleen een grote PvdA een rechts kabinet met Geert Wilders erin zou kunnen voorkomen.

Mark Rutte wist de slagkracht van die strategie enigszins te ontkrachten door de weigering zich expliciet uit te spreken voor een coalitie met Wilders. Maar Rutte kan nu niet anders meer dan zijn huidige coalitie met de PVV verdedigen. Dat geeft de PvdA de kans om van de Statenverkiezingen een laatste poging te maken om dit kabinet alsnog de nek om te draaien. Dat is de enige boodschap die de PvdA veilig uit kan dragen; inhoudelijk is de PvdA te zeer verdeeld, en de vlam van Cohen op dit moment goeddeels uitgedoofd.

Grootste uitdaging: kiezers op links (en ook progressieve CDA’ers) overtuigen dat een stem op de PvdA tijdens de Statenverkiezingen een bom legt onder het minderheidskabinet.
Grootste probleem: Job Cohen en onduidelijkheid over de koers van de PvdA.

Groenlinks

Net op het schild gehesen, en Sap moet meteen aan de bak voor de Statenverkiezingen. Voor Groenlinks hangt veel van deze verkiezingen af, want de partij hoopt dat het minderheidskabinet snel zal vallen als rechts geen meerderheid kan halen in de Senaat. Groenlinks snakt naar regeringsdeelname als middel om door te breken in het politieke landschap, zoals dat de collega’s van Bundnis/die Grünen in Duitsland lukte. Valt het kabinet, dan wordt de kans op regeringsdeelname heel groot. Maar Jolande Sap heeft wel een paar draken die ze moet slechten na het zo abrupte vertrek van de populaire Femke Halsema. Zij wist veel kiezers aan zich te binden, kiezers van wie niet zeker is of zij ook op een Groenlinks zónder Halsema zullen stemmen.

Daar komt bij dat Sap een relatieve onbekende is. Aangezien de politiek leider van een partij in de Tweede Kamer toch het gezicht is van de hele partij, en dus ook voor de Eerste Kamer, zal Sap zich in korte tijd omhoog moeten vechten om op gelijke voet te komen met concurrenten Job Cohen en Alexander Pechtold van D66. Groenlinks, de PvdA en D66 kennen een relatief hoog verloop van (vooral jonge) kiezers onder elkaar.

Grootste uitdaging: de kiezersschare die Halsema trok bij de partij houden, en tegelijkertijd nieuwe kiezers van de PvdA en D66 blijven trekken.
Grootste probleem: wie is Jolande Sap, en: is het ‘merk’ Groenlinks sterk genoeg om veel stemmen te trekken bij Statenverkiezingen, tijdens welke traditioneel de grote partijen bovengemiddeld profiteren van een lage opkomst?

D66

Alexander Pechtold hinkt op twee gedachten, te weten een sociaal-economisch rechts programma en een sociaal-cultureel linksig gedachtengoed. Dat kan een kracht zijn maar ook een zwakte, zoals de pieken en dalen van D66 sinds de oprichting van de partij uitwijzen. Aan die dynamiek is ook onder Pechtold weinig veranderd, zij het dat hij D66 in ieder geval weer uit de diepe put (3 zetels in de Tweede Kamer) wist te trekken. Enige tijd flirtte D66 met het idee om samen te werken met Groenlinks. Pechtold en Halsema waren goede vrienden en dat werkte toch ook door in hoe de partijen tegen elkaar aankeken. Maar met de volksverhuizing op de rechterflank, waar de VVD en het CDA stevig naar rechts zijn opgeschoven, ontstaat in het midden ruimte voor D66, zo calculeert de top van de partij.

En dus schuift D66 dezer dagen ook op naar rechts. Proefballonnetjes over linkse samenwerking worden tegenwoordig proactief neergeschoten om te voorkomen dat D66 links gekleurd wordt. Dat zou immers linkse VVD’ers ervan kunnen weerhouden om de overstap te maken naar D66. Voor Pechtold en de zijnen zijn de Statenverkiezingen de eerste graadmeter die uit moeten wijzen of hun ‘strategie van het radicale midden’ vruchten afwerpt, oftewel: of er inderdaad een brug geslagen is tussen D66 en linkse VVD’ers.

Grootste uitdaging: het oude verhaal. Kiezers van zowel links als rechts aantrekken met een centristisch verhaal, waarbij de partij zich wel op sociaal-cultureel vlak afzet tegen de samenwerking met de PVV door de VVD en het CDA.
Grootste probleem: op een moment van grote polarisatie een centristisch en constructief verhaal willen houden, en je tegelijkertijd afzetten tegen het rechtse kabinet.

[poll id="10"]

(Beeld: Creative Commons)

Wie dacht dat Femke Halsema rond deze tijd terug zou treden, mag nu de hand opsteken. Drie maanden voor de cruciale Statenverkiezingen, die kunnen leiden tot een definitieve doorbraak van Groenlinks, krijgt Jolande Sap de zware taak een eigen profiel op te bouwen en de verschillende vleugels binnen de partij gedeisd te houden.  Sap zal er nog een hele klus aan krijgen, want Halsema laat geen gespreid bedje achter.

Halsema zette een stormachtige ontwikkeling in gang.  Met loyale mensen op strategische plekken sleurde ze als leider de partij bij de lurven uit de stoffige hoek van sandaaldragend oud-links. Naast de verantwoorde bekertjes linksdraaiende karnemelk, Budels en donker oerbrood verschenen witte wijn en Marlboro Light.

Naar verwachting zet Sap die lijn voort. Dat kondigde ze zelf al aan, en er zijn weinig redenen om daaraan te twijfelen. Sap is misschien zelfs liberaler dan Halsema. Ze maakt deel uit van de progressief-liberale vleugel van Groenlinks. De WW mag  van haar in lengte terug naar een jaar, en als mensen kunnenwerken, dan moeten ze dat doen.

Halsema wist met haar jarenlange ervaring hoe ze soepeltjes mensen voor zich kon winnen. Daarmee brak ze door bij een jongere generatie kiezers. Met een zwakke Job Cohen als leider van de PvdA ligt een groot deel van het jonge electoraat van die partij voor het grijpen. Die slag had Halsema kunnen slaan bij de Statenverkiezingen. Nu moet Sap het gaan doen.

Dat is niet bepaald een makkelijke taak. Groenlinks zelf is in de beeldvorming diffuus: dat is de keerzijde van Halsema’s succes. Het beeld dat mensen hadden van Halsema  — progressief-liberaal, groen maar niet drammerig, licht anarchistisch – associëren velen met de afgetreden partijleider zelf, niet per sé met Groenlinks. Sterker, de vaak uitgesproken wijsheid aan het Binnenhof is dat Halsema als lijsttrekker veel kiezerspotentieel had, maar dat kiezers steeds weer herinnerd werden aan de partij die ze leidde. Daardoor bleef Groenlinks voor velen een eeuwige tweede keuze.

Aan Sap de moeilijke taak een helder profiel van Groenlinks neer te zetten door de zweem van onrealistisch milieuradicalisme definitief weg te nemen en een doorbraak te forceren die van de partij een volwaardig alternatief voor de PvdA en linkse D66′ers maakt.

Dat is de uitdaging aan de publieke kant. Maar binnen de partij zal Sap ook genoeg te stellen krijgen. Er zijn leden die de progressief-liberale koers van Halsema al die jaren met argusogen bekeken. De dispensatie die Halsema kreeg om voor een derde keer politiek leider te worden, werd niet door iedereen met hetzelfde enthousiasme ontvangen.

Halsema’s dagen waren geteld, en – zoals vaker gebeurt bij partijen in zo’n situatie – daarmee nam de kans op blokvorming binnen de partij en uiteindelijk de fractie toe, mogelijk uitmondend in een nauwelijks verholen knokpartij tussen de verschillende vleugels. Door nu af te treden en Sap op de troon te zetten, haalt Halsema het lont uit dat kruitvat nog voor zij aangestoken kon worden. Halsema zei zelf dat ze nu op kon stappen, in de wetenschap dat Groenlinks bij Sap in veilige handen is. Eventuele oppositie tegen de lijn-Halsema is Kaltgestellt.

Jolande Sap heeft nu drie maanden de tijd om zichzelf neer te zetten voor de Statenverkiezingen, in de hoop dat ze klaar zal zijn voor de Tweede Kamerverkiezingen die – zo hoopt heel Groenlinks – zich al snel zullen aandienen na de val van het minderheidskabinet. Maar juist dan is het meer dan ooit nodig dat Groenlinks en de andere oppositiepartijen erin slagen om de VVD, het CDA en de PVV (en de SGP) te weerhouden van een meerderheid in de Senaat. Daarmee is Halsema’s slimme zet ook een groot risico, dat extra zwaar weegt op de schouders van Sap.

(Foto: creative commons)

In heel Nederland kwamen enkele tienduizenden mensen bijeen om te schreeuwen tegen de bezuinigingen op cultuur (in feite: de uitgaven op die van 2010 zetten voor de komende jaren) en de verhoging van de BTW op kaartjes voor de podiumkunsten. Linkse partijen zijn content: ze denken een belangrijk onderwerp te pakken te hebben, een stok waar ze Rutte’s kabinet mee kunnen slaan. Dat zou nog wel eens tegen kunnen vallen. Kan de linkse oppositie niet iets beters verzinnen, iets dat dichter bij de mensen staat?

Erst kommt das Fressen / Dann die Moral. Een Brechtiaanse zin gebruikt in een heel andere context, maar wel zo toepasselijk in een discussie over de financiering van podiumkunsten. Ook de inhoud liegt er niet om, want in een tijd van somberheid, overheidstekorten en bezuinigingen denken ook kiezers aan de linkerzijde eerst aan hun portemonnee, en dan aan de moraal.

In een tijd waarin die overgrote meerderheid van de Nederlanders best zonder een theater- of dansvoorstelling kan, nooit een museum van binnen ziet maar wel het idee heeft veel belasting te betalen voor een overheid die in de beeldvorming vaak steken laat vallen,  klinkt een sobere boodschap helemaal zo gek nog niet. In een tijd waarin mensen, voornamelijk de babyboomers, liever zien dat alle sectoren wat inleveren opdat hun pensioen veilig wordt gesteld, vinden velen het niet zo erg om te weten dat balletdansers iets minder vaak hun maillot aantrekken. Liever zij dan wij.

De pensioenleeftijd stijgt naar 66 maar pas in 2020 – wie dan leeft (lees: wie dan nog geen pensioen heeft), wie dan zorgt. Zelfs voor kiezers ter linkerzijde klinkt dit helemaal niet zo gek. Voor veel PvdA-kiezers is deze muziek zelfs prima te doen; toen hun partij nog in Balkenende-IV zat, was de PvdA nog voor een pensioenleeftijd van 67. ‘Slechts’ naar 66, ach, dat is maar één jaartje bovenop 65. Niet twee jaar, wat toch een jaar extra is.

Tegen deze angstige achtergrond tamboereren de oppositiepartijen SP, Groenlinks, PvdA en D66 in de aanloop naar de Statenverkiezingen luid de trom van de cultuurbezuinigingen. Dit vanwege de illusie dat het Belastingplan van het kabinet-Rutte, waar de verhoging van de BTW op kaartjes voor podiumkunsten ook in zit, tegengehouden zal worden door de Senaat. De stille hoop op links is dat zoiets Rutte een gevoelige slag zal toebrengen, slechts enkele maanden voor de Statenverkiezingen.

Dat is ijdele hoop. Integendeel, het is onzeker of de PvdA, de SP en Groenlinks zowel D66 als de Christenunie als de Partij voor de Dieren en de Onafhankelijke Senaats Fractie aan hun ‘nee’-stem kunnen binden. D66 ziet toch ook pluspunten in het Belastingplan (en de Senaat kan alleen voor of tegen het héle Belastingplan stemmen), en de Christenunie is niet snel geneigd om coute-que-coute tegen een kabinetsvoorstel te stemmen. De VVD en het CDA kunnen in ieder geval rekenen op de steun van de SGP. Rutte vindt het ondertussen prima dat het over de cultuurbezuinigingen gaat: zolang dit onderwerp domineert, kan hij blijven rekenen op de behoudende, anti-linkse stem.

Maar belangrijker dan dit Haagse potje hoopvoetbal is dat de Senaat ook een rol speelt in het succes of falen van dit kabinet op de middellange termijn. Zonder een meerderheid in de Senaat kan Mark Rutte het regeerakkoord niet uitvoeren. In maart zijn er Statenverkiezingen, die de samenstelling van de Senaat bepalen. De oppositie is naarstig op zoek naar argumenten om het kabinet mee te bestrijden in de campagne naar die verkiezingen toe.

Zeer waarschijnlijk spelen cultuurbezuinigingen nauwelijks een rol in de hoofden van mensen. Die hebben wel andere zorgen. Uit onderzoeken blijkt dat niet minder dan 90% van de Nederlanders zich zorgen maakt over de toekomst van het pensioenstelsel. Een bijna even grote meerderheid vreest dat hun kinderen en/of kleinkinderen het slechter zullen krijgen dan zij het nu hebben. Deze angsten zijn bijna universeel en zwerven door vrijwel alle electorale doelgroepen heen.

Die angsten hebben één ding gemeen: zorgen over de toekomst. Node gemist wordt een verhaal dat voor Nederland een breed, solide, bindend en toch realistisch toekomstperspectief biedt waar mensen in durven te geloven.

Niet één van de partijen heeft zo’n overtuigend perspectief voor de toekomst kunnen schetsen. Tijdens de campagne voor de landelijke verkiezingen bleven alle partijen, van links tot rechts, hangen in het schetsen van de huidige situatie en hoe we hier gekomen zijn, of het schetsen van technische oplossingen om huidige en toekomstige problemen op te lossen – maar altijd met het oog op bepaalde electorale doelgroepen.

Niet één partij wist een bindende visie te presenteren. Mark Rutte en zijn VVD hadden het constant over ‘hardwerkende Nederlanders’, daarbij even vergetend een definitie te geven van wie die hardwerkende Nederlanders dan wel (of niet) zijn. Hoe dan ook, niet iedereen voelde zich aangesproken. Het CDA, ach, dat had geen boodschap en watertrappelde maar wat om boven te blijven.

De SP zette zich af, de PvdA wierp zich bij gebrek aan een visie op het Nederland van de toekomst maar op als de nieuwe anti-Wilders, het D66 van Alexander Pechtold wist uiteindelijk niet meer waar men het zoeken moest en plakte olijk paarse posters, terwijl Groenlinks benadrukte dat het wil hervormen maar niet uitlegde hoe die hervormingen leiden tot zekerheid en geborgenheid.

Van alle partijen wist uiteindelijk de nieuwe volkspartij PVV nog de meest coherente, inherent cliëntelistische boodschap uit te dragen die niets anders was dan ‘als u op ons stemt, blijft alles hetzelfde en sterker nog, u krijgt zelfs meer geld’. Mensen snappen dondersgoed dat dit verhaal geen stand houdt, maar ja – erst das Fressen, natuurlijk, en daarna zien we wel.

En sinds de landelijke verkiezingen van 9 juni is er maar bar weinig veranderd. Niet één partij is tot nu toe tot het inzicht gekomen dat de bindende, bruggen slaande boodschap mist. Of – en dat is misschien nog erger – geen van de partijen heeft zo’n visie kunnen formuleren.

Wie verkiezingen wil winnen de komende jaren, kan maar beter hard gaan nadenken over een boodschap die mensen bindt, die mensen uit verschillende electorale doelgroepen weer doet inzien dat Nederland alles aankan, zolang men maar vereend de schouders eronder zet.

Blijven steken in moddergooien, vliegen afvangen en energieverslindende zaken als cultuurbezuinigingen zet in ieder geval weinig zoden aan de dijk. Na de hectiek van de Statenverkiezingen moeten alle partijen eens flink na gaan denken over waar zij nu eigenlijk naartoe willen met Nederland.

Femke Halsema heeft de aanval geopend op de Partij van de Arbeid. Met een slim uitgekiende strategie kon zij het initiatief nemen, de PvdA in het defensief drijven, zichzelf profileren en tegelijkertijd het inhoudelijk tekort van de PvdA bloot leggen. Halsema wint op alle fronten.

Femke Halsema is bevrijd. Ze is bezig aan haar laatste termijn als politiek leider van Groenlinks en ze heeft besloten in haar nadagen haar schroom af te gooien. Was Groenlinks altijd voorzichtig met het aanvallen van de PvdA omdat Groenlinks die partij zag als een natuurlijke bondgenoot, nu de PvdA onder de zwakke leider Job Cohen in de peilingen weer op apegapen ligt en er Statenverkiezingen aankomen, ziet Halsema haar kans schoon.

Ze wil haar partij in goede doen achterlaten. Daartoe doorbreekt ze nu een ijzeren strategische regel, die stelt dat er geen ‘burgeroorlog’ op links moet zijn tijdens verkiezingen omdat dit de rechtse partijen in de kaart speelt.

Over vier maanden vinden de Statenverkiezingen plaats. Die uitslag is leidinggevend voor de samenstelling van de Senaat, een voor het minderheidskabinet belangrijke horde. Premier Mark Rutte wil dat de VVD, het CDA en de PVV een meerderheid behalen in de Senaat. Dat is belangrijk voor de stabiliteit van zijn kabinet; mochten oppositiepartijen een meerderheid behalen, dan kan die het ‘t kabinet extra lastig maken om het regeer- en gedoogakkoord gerealiseerd te krijgen.

Maar dit keer speelt Groenlinks dus niet de bijzettafel van de PvdA. Groenlinks maakt zich niet ondergeschikt aan een brede, linkse strategie (voor zover daar in oorlogstijd al gecoördineerd sprake van is). En dat hoeft ook niet, want er valt wat te winnen.

Ruimte
Er is een verandering gaande onder vooral het jongere, links angehauchte electoraat in de grote en middelgrote steden. Hoogopgeleide progressieve jongeren, tussen de 18 en 35 jaar, voelen steeds minder een band met de Partij van de Arbeid. Groenlinks en  D66 rolden al over hun lippen tijdens de landelijke verkiezingen van 9 juni; op Job Cohen stemden zij vooral omdat hij zichzelf neerzette als de tegenpool voor een rechts kabinet waarin Wilders een rol zou spelen. Op de uitslagenavond bleek dat de strategie van de PvdA was mislukt. De partij verloor zelfs en ging van 33 naar 30 zetels.

Sindsdien heeft de PvdA nagelaten het gesprek aan te gaan met voor die partij cruciale kiezers, met name de groep twintigers en jonge dertigers. De constante richtingenstrijd, de twijfel die spreekt uit het gezwabber van de partij, de weigering om te kiezen voor óf een sociaal-conservatief profiel óf een sociaal-progressieve koers doen kiezers kijken naar partijen die wel duidelijk zijn in hun mening over welke richting het volgens hen op moet met Nederland. De peilingen bewijzen het: de PvdA verkent weer de electorale diepterecords van vóór de val van het kabinet Balkenende-IV.

De PvdA laat, kortom, een flink deel van het eigen electorale speelveld braak liggen terwijl het bezig is met navelstaren. Tegelijkertijd trekt D66 meer naar rechts omdat die partij ruimte ziet in het midden, daar de VVD en het CDA sterk naar rechts getrokken zijn. Halsema heeft besloten de stoute schoenen aan te trekken en het speelveld van de PvdA binnen te trekken nu D66 zich rechtser profileert en die partij daardoor onaantrekkelijker wordt als progressief alternatief voor gedesillusioneerde PvdA-stemmers.

It’s nothing personal, Job. It’s strictly business
Heel slim eist Halsema dat de PvdA kiest voor de koers van de SP, of die van haar partij. Dat is bewust een valse keuze: de Partij van de Arbeid kon niet anders doen dan de keuze te weigeren. Immers: zou de partij kiezen voor samenwerking met de SP, dan zou het progressievere kiezers van zich vervreemden en definitief in de armen drijven van Halsema. Zou Cohen kiezen voor samenwerking met Groenlinks, dan kiezen sociaal-conservatieve kiezers voor de SP. Een heuse scheiding der geesten binnen de PvdA zou niet denkbeeldig zijn.

Halsema wist dat de weigering van de PvdA het beeld van een weifelende partij zou versterken. Daarnaast doet de oproep van Halsema nog iets: het dwingt de PvdA om kleur te bekennen en aan de buitenwacht de laten zien dat de partij op dit moment geen sterk eigen verhaal heeft.

Daar komt heel eenvoudig ook nog de beeldvorming van een winnaar versus een verliezer bij. Halsema zet de PvdA voor het blok en Cohen kan weinig anders doen dan zich proberen te verdedigen. Groenlinks heeft dus in de beeldvorming het initiatief, de PvdA hangt in de touwen. Mensen kiezen doorgaans voor winnaars, niet voor verliezers.

En als laatste scoort Halsema ook nog eens punten ten opzichte van de persoon Cohen. Binnengehaald als de ‘gedroomde premier’ en dus zo goed als onaanraakbaar, is Job Cohen heden ten dage politiek gezien een gewond dier. Met haar uitgekiende aanval overvleugelt Halsema nu Cohen, daarmee het laatste restje glans van zijn blazoen wegnemend.

Halsema heeft de PvdA dus op alle punten klem, en dat met vier maanden te gaan voor belangrijke verkiezingen. Maakt Halsema tot die tijd geen fouten, dan zou haar partij bij de Statenverkiezingen zomaar een grote klapper kunnen maken, net als D66. Dat gaat dan ten koste van de Partij van de Arbeid, maar dat is grotendeels eigen schuld: Halsema doet tenslotte niets anders dan gebruik maken van de zwaktes die de PvdA zelf gecreëerd heeft.

Het is armoe troef bij de oppositie sinds de bekendmaking van de regeer- en gedoogakkoorden die het kabinet van premier Mark Rutte schragen. De oppositiepartijen buitelen over elkaar heen in nietszeggendheid. Tot nu toe zijn alleen de SP en – min of meer – D66 in staat geweest de akkoorden inhoudelijk neer te sabelen middels leuke vondsten of keiharde sneren, oftewel ‘frames’.

“Boterzachte bezuinigingen.” “Dit kabinet laat de hypotheekrenteaftrek en de kilometerheffing ongemoeid.” “Echte hervormingen blijven uit.” “Dit kabinet bezuinigt geen 18 miljard maar hooguit 10 miljard.”  “Het buitenland zal hier niet blij van worden.” “Het kabinet staat met de rug naar de toekomst.”

Zomaar een handje uitspraken van leiders van oppositiepartijen uit diverse mediaoptredens. Het blijkt maar weer hoe slecht linkse partijen zijn in het neerzetten van een frame, het in negatieve doch speelse bewoordingen vangen van een (beleids-)voorstel van een concurrerende partij. Want geen van deze kritische woorden blijft hangen bij de doelgroepen die de partijen proberen te bereiken. Dat, of het op die manier verwoorden van de kritiek versterkt alleen maar de positie van het kabinet onder kiezers.

Ga maar na. Boterzachte bezuinigingen? Hervorming hypotheekrenteaftek en kilometerheffing gaan niet door? Echte hervormingen blijven uit? Het kabinet bezuinigt eigenlijk niet zo veel? ” O”, denkt de argeloze kiezer, “dus het valt allemaal heel erg mee. Da’s mooi!” Het buitenland? “Wat kan mij het buitenland nou schelen?” Het kabinet staat met de rug naar de toekomst? “Als die toekomst is dat de hypotheekrenteaftrek wordt afgeschaft, de kilometerheffing wordt ingevoerd, de pensioenleeftijd naar 67 gaat en de basisbeurs wordt omgezet in een leenstelsel, dan vind ik het prima dat het kabinet daar met de rug naartoe staat!”

Slechts af en toe viel er iets origineels te beluisteren. D66-leider Alexander Pechtold noemt het regeerakkoord van VVD en CDA, gedoogd door de PVV, consequent een ‘Stagneerakkoord’, een guitige term waarmee hij in één keer alle bezwaren van D66 tegen de akkoorden samenvat. Emile Roemer had gefundenes Fressen paraat voor zijn SP-troepen: de samenleving wordt gespleten, de armen gaan de pleziertjes van de rijken betalen, de huren gaan omhoog en de ‘villasubsidie’ (leuk gevonden!) blijft.

De PvdA blijft een beetje steken in herhalen wat de SP al zei, namelijk dat het kabinet-Rutte de verdeeldheid in de samenleving alleen maar zal doen toenemen. Verder vinden de ghostwriters van Job Cohen de plannen “onverantwoord en onfatsoenlijk“, wat een waardeoordeel is maar niet een frame. Een echte framing vind je in de comments van het gelinkte artikel, waar een Trouw-lezer de volgende oneliner poneert naar aanleiding van het motto van het kabinet, ‘Vrijheid en Verantwoordelijkheid’: “Vrijheid voor de rijken, verantwoordelijkheid voor de rest.” Daar kan je het mee eens zijn of niet, het is een goed neergezet frame dat op speelse wijze de door de oppositiepartijen waargenomen tweedeling neerzet.

Rechtse partijen zijn doorgaans veel beter in framing. Neem het CDA. De PvdA wilde in 2006 welgestelde oudere Nederlanders laten meebetalen aan het AOW-stelsel door hun pensioeninkomen vanaf een bepaald niveau te belasten. Dat noemde het CDA prompt de ‘Bosbelasting’ tijdens de verkiezingscampagne. Het werd door de media direct overgenomen en de PvdA had er flink last van. (Uiteindelijk voerde het CDA de maatregel alsnog in toen het een regering vormde met de PvdA en de Christenunie. De Bosbelasting wordt door Rutte’s kabinet overigens in stand gehouden, iets waar de PvdA de kiezers aan zou kunnen herinneren.)

Of neem de erfbelasting, wat door de VVD al jaren de ‘Jaloeziebelasting’  wordt genoemd. Dat hadden ze een beetje gejat van hun Amerikaanse vrienden, die de ‘inheritance tax’ herdoopten in de ‘death tax’, een frame dat al ruim 30 jaar geleden overgenomen werd door Amerikaanse media. De term wordt nog steeds gebruikt. De term ‘jaloeziebelasting’ wordt nauwelijks gebruikt in de media, maar als een VVD’er hem in de mond neemt weten de meeste luisteraars direct wat er mee bedoeld wordt. Wederom een succesvol frame, dus.

Waarheid
De essentie van ieder goed frame is dat er ergens een kern van waarheid in moet zitten, één die vooral herkenbaar is voor de te bereiken kiezersdoelgroep en in hun hoofd een al bestaand vooroordeel bevestigt. Een voorbeeld: voormalig PvdA-leider Wouter Bos kwam in breed uitgemeten woorden nog wel eens terug op eerdere uitspraken. Als gevolg van noodzakelijke compromissen, bijvoorbeeld. Daardoor kon het CDA hem in 2006 neerzetten als een draaikont. Het bleef aan Bos plakken omdat het in de ogen van de kiezers die het CDA wilde bereiken overkwam als een waarheid.

Pogingen tot framen mislukken als die kern van waarheid mist, of niet eerst geduid is. Dat is wat dit jaar mis ging in de strijd van PvdA, Groenlinks, SP, D66 en het CDA tegen de VVD. In de vorige verkiezingscampagnes konden partijen de VVD altijd hard om de oren slaan met berekeningen van het Centraal Plan Bureau over de gevolgen van het VVD-verkiezingsprogramma op de inkomensplaatjes van minima. Daardoor werd de keuze voor of tegen de VVD altijd een soort referendum over het sociale gehalte van die partij.

De VVD had dit jaar een mazzeltje: door de korte tijd tot aan de verkiezingen had het CPB geen tijd om die berekeningen te maken. Het gevolg: de VVD beweerde dat minima er niet op achteruit zouden gaan en wist beweringen van het tegendeel te ontkrachten tijdens debatten. Zonder de gebruikelijke CPB-stukken bleken de partijen met lege handen te staan. Er was een twijfelachtige uitzending van het voormalige actualiteitenprogramma Netwerk voor nodig om de gevolgen van VVD-beleid voor minima op de kaart te zetten. Vanaf dat moment, een week voor de verkiezingen, vormden die (mogelijke) gevolgen een centraal punt in het verkiezingsdiscours onder niet alleen de lijsttrekkers, maar ook de kiezers. Pas toen konden de concurrenten van de VVD die partij weer met enig succes in een anti-minima frame zetten.

Willen de oppositiepartijen de komende tijd het kabinetsbeleid goed framen, dan is het raadzaam om eens wat vakliteratuur door te nemen. Te beginnen bij zoiets eenvoudigs als “Don’t Think Of An Elephant“, van George Lakoff. En van daaruit verder te gaan.

(Foto: het graf van Machiavelli, Florence, Italië. Zelf genomen.)

Mark Rutte kan in principe bogen op een zeer kleine meerderheid van VVD en CDA, dankzij de gedoogsteun van de PVV van Geert Wilders. Maar uit het regeerakkoord blijkt dat Rutte meerderheden zal moeten gaan zoeken met andere partijen voor een reeks voorstellen. Dit maakt de oppositiepartijen in de Tweede Kamer zeer machtig en zij kunnen Rutte’s kabinet compleet in de tang nemen indien zij dat willen.

Dat kan door ‘linkage’, het concept dat de voormalige Amerikaanse diplomaat Henry Kissinger tijdens de Koude Oorlog tot een kunstvorm verhief. Die kwam er in het kort op neer dat de VS bereid waren tot concessies, mits er op andere vlakken, en op een ander onderwerp concessies door de tegenpartij gedaan werden. De VS boden dan bijvoorbeeld graanleveranties aan Rusland aan, als de Russen instemden de militaire hulp aan Egypte met een X-bedrag te verkleinen. Keiharde koehandel, dus, maar in een soort driehoeksmodel.

In het Amerikaanse Congres doen de Republikeinen en Democraten al jaren niet anders dan elkaar op die manier in de tang nemen, of juist moeilijk te slikken voorstellen tóch geaccepteerd krijgen. In Nederland doet het ook opgeld.

Neem de Voetbalwet. Daar staan inderdaad veel maatregelen in die geweld door voetbalhooligans moeten voorkomen, maar er staat óók in dat gemeenten samenscholingsverboden kunnen opleggen in wijken. Dat is eigenlijk een amendement dat werd toegevoegd aan de Voetbalwet om de steun van een meerderheid in de Kamer te garanderen voor de Voetbalwet.

De oppositiepartijen in de Tweede Kamer kunnen dit systeem handig gebruiken om Rutte in flinke politieke problemen te brengen.

Stel, Rutte krijgt geen steun van de PVV voor een bepaald voorstel uit het regeerakkoord.Dat hoeft namelijk niet, zoals staat beschreven op pagina 4 van het regeerakkoord:

“De ingrijpende besluiten die in het gedoogakkoord zijn opgenomen hebben de steun van de fracties van VVD, PVV en CDA. Bij voorstellen uit het regeerakkoord kan de PVV-fractie tegenstemmen. Moties van wantrouwen en afkeuring zullen – voor zover het maatregelen uit het regeerakkoord betreft – door de PVV niet worden gesteund.” (link – PDF alert)

Hij moet gaan shoppen bij de PvdA. Die partij heeft 30 zetels in de Tweede Kamer, wat het totaal aantal zetels met CDA en VVD op 82 brengt, en bovendien hebben het CDA en de VVD dan ook een meederheid voor het voorstel in de Eerste Kamer. Steun krijgen van de PvdA komt dus goed uit.

Het voorstel is in principe niet één waarover de PvdA direct het kabinet wil laten vallen. De PvdA heeft immers in een (uitgelekt) strategiestuk laten doorschemeren dat men best constructief wil zijn, mits er voor de PvdA goede compromissen gesloten kunnen worden.

Maar de PvdA kan wel met een amendement op het voorstel komen dat rechtstreeks in gaat tegen een afspraak in het gedoogakkoord met de PVV. Van de PvdA hoeft de PVV echter weinig medewerking te verwachten. Dus zal de PVV eisen dat VVD en CDA het hele voorstel intrekken, anders trekt de Geert Wilders zijn gedoogsteun aan het kabinet weer in.

Gevolg: impasse, zonder dat de PvdA bewust politieke obstructie verweten kan worden. Zelfs als de VVD, het CDA en de PVV bij de Statenverkiezingen van 2 maart 2011 een meerderheid in de Eerste Kamer behalen, kan de PvdA – op wie CDA en VVD eigenlijk aangewezen zijn voor steun voor onderdelen van het regeerakkoord waar de PVV tegen is – op deze wijze het kabinet lam leggen, zonder daarvan de schuld te krijgen. Het is immers de PVV die in de beeldvorming de kont tegen de krib gooit, terwijl de PvdA kan zeggen dat men zich constructief heeft opgesteld.

Ze laten het kabinet niet vallen, maar ze kunnen Rutte wel pijnlijk laten bungelen.

Alleen een combinatie van SP, D66 en Groenlinks biedt naast de 30 zetels van de PvdA het minderheidskabinet een grotere meerderheid in de Tweede Kamer, maar het is onrealistisch om te denken dat die drie partijen vaak gemeenschappelijke grond zullen vinden voor samenwerking met het kabinet van CDA en VVD. Het minderheidskabinet zou dan bij Groenlinks, D66 en de Christenunie moeten gaan bedelen om zetels. Maanden onderhandelen met drie andere partijen over één voorstel is voor Rutte vast een weinig aanlokkelijk perspectief.

Rutte begrijpt dat hij de komende kabinetsperiode op eieren zal moeten lopen om zijn ploeg op het pluche te houden. Het moet slagen, want hij heeft veel te verliezen. Het hielp daarom niet dat hij riep dat het regeerakkoord er één is waarbij “rechts de vingers aflikt”, want dat is tegen de haren instrijken van de SP, Groenlinks en PvdA, partijen die hij nodig heeft. Vandaar dat hij begonnen is aan operatie Boetekleed.

Bezien moet worden of het helpt, en hij een koersvaste premier zal blijken te zijn, of een gegijzelde van de Kamer.

Doe de poll!

[poll id="9"]

(Foto: Creative Commons)

Het CDA heeft sinds de verkiezingen van 9 juni leden verloren vanwege de commotie rond de CDA-fractie in de Tweede Kamer, en de op handen zijnde samenwerking met de PVV. Tegelijkertijd blijft de SP in rap tempo leden kwijtraken na enkele jaren van stevige stijgingen, wint Groenlinks veel leden en heroverden de PvdA en de VVD eerder verloren terrein.

Dat blijkt uit een rondgang langs politieke partijen. Gevraagd werd of het aantal leden sinds de verkiezingen van 9 juni, en alles wat sindsdien gebeurd is, netto is toe- of afgenomen. Gewoonlijk nemen de ledenaantallen van partijen toe rond verkiezingstijd, dankzij de vele media-aandacht en de wens van kiezers om in het heetst van de strijd actief te worden voor de partij van hun keuze.

Het CDA is sinds de verkiezingen netto leden kwijtgeraakt, waar alle andere benaderde partijen juist kiezers wonnen. Sinds de Tweede Kamerverkiezingen van dit jaar meldden zich 757 nieuwe leden bij de christendemocraten, terwijl 999 mensen hun lidmaatschap opzegden, zegt een CDA-woordvoerder. Een netto verlies van 242 leden dus, al is het redelijk verwaarloosbaar op een totaal van 67,592 (peildatum: 1 januari 2010, bron: Documentatiecentrum Nederlandse Politieke Partijen).

Hoewel de aantallen dus klein zijn, is volgens de woordvoerder het aantal mensen dat om politiek-inhoudelijke redenen opstapt wel hoger dan normaal: 30 procent van de opzeggers zond een bedankbriefje vanwege het interne gedoe rond de dissidente fractieleden in de Tweede Kamer (Ab Klink, Kathleen Ferrier en Ad Koppejan), dan wel de formatieonderhandelingen die het CDA nu voert met de PVV van Geert Wilders. De woordvoerder kon niet aangeven hoe de verhoudingen tussen die twee motivaties zijn.

Normaliter ligt het aantal leden dat bij het CDA opzegt om politieke redenen, gemeten over een heel jaar, tussen de 15 en 20 procent. Een andere belangrijke reden voor het ledenverlies bij de partij, 20 procent, is volgens de woordvoerder overlijden; de partij kent een relatief groot aantal oudere leden.

SP blijft leden lekken
Bij de SP zet het ledenverlies, ingezet in 2009, onverminderd door. De partij telde in het oprichtingsjaar 1992 15,122 leden en bereikte het hoogtepunt in 2007, toen het 50,740 leden rapporteerde. Sindsdien nemen de ledenaantallen af, met een dramatische versnelling in 2009: telde de partij op 1 januari van dat jaar 50,444 leden, exact 12 maanden later was dat 46,507.

Niettemin kreeg de SP er volgens partijsecretaris Hans van Heijningen “enkele honderden leden bij”, tijdens en na de verkiezingen, maar dat heeft de partij netto niet veel geholpen: de SP telt nu ongeveer 45,000 leden, aldus Van Heijningen. Toch zo’n 1500 leden minder dan op 1 januari van dit jaar.

Licht herstel VVD, PvdA
De VVD lijkt te profiteren van enthousiasme over het aankomende kabinet met Mark Rutte aan het hoofd, en het feit dat de partij de verkiezingen won. Volgens een woordvoerder kon de VVD sinds de verkiezingen 1457 nieuwe leden verwelkomen, waardoor de partij nu over “meer dan 38,000 leden” beschikt. (Precieze cijfers waren volgens de woordvoerder nog niet beschikbaar.) Op 1 januari van dit jaar telde de VVD nog 36,371 leden. De partij verloor sinds 2007 veel leden, maar herovert nu dus terrein.

Ook de PvdA heeft er sinds de verkiezingen weer nieuwe leden bij: netto bijna 1200 mensen. De teller staat voor de sociaaldemocraten op 56,208, vergeleken met 54,504 leden op 1 januari van dit jaar. Daarmee lijkt de afkalving van het ledenbestand — de partij had in 2006, het hoogtepunt van de oppositiejaren tegen de kabinetten-Balkenende, 61,913 leden — enigszins gestuit.

Groenlinks wint fors
De echte winnaar is Groenlinks. De laatste heeft sinds 1 januari van dit jaar ongeveer 4500 nieuwe leden mogen inschrijven, stelt een woordvoerder, waarvan ongeveer 1500 rond en na de verkiezingen. Daarmee telt Groenlinks nu ongeveer 25,500 leden, waar het er op 1 januari van dit jaar 20,961 had.

D66 bleek niet in staat de cijfers te kunnen leveren, ondanks herhaalde contacten met diverse partijvoorlichters.

(Foto: Creative Commons)

VVD-leider Mark Rutte staat te popelen om op meerdere manieren geschiedenis te schrijven. Hij wil de eerste VVD-premier leveren en het meest rechtse regeerakkoord in de naoorlogse Nederlandse geschiedenis aan het land opleggen, één waarbij ‘rechts de vingers kan aflikken’, zoals hij zelf zei. Hij moet uitkijken dat hij zijn hand niet overspeelt.

Mark Rutte kijkt om zich heen en ziet hoe in verschillende landen zekere revolutionaire leiders te werk gaan. In de Verenigde Staten probeert een revolutionaire leider zijn land te veranderen, weg van het ‘eenzame huis op de prairie’-systeem naar een samenleving die meer gestoeld is op solidariteit.

In Zweden lijkt voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog een centrum-rechtse (minderheids-)regering herkozen te zijn.

In Groot-Brittannië is Tory-leider David Cameron zodanig aan het hervormen en bezuinigen geslagen dat zelfs tijdschrift The Economist – niet bepaald een fan van staatsdirigisme in de economie – in lichte afkeuring de mondhoeken krult.

Zelfs Nicolas Sarkozy hield de Fransen tijdens de laatste presidentiële verkiezingscampagne voor dat hij enkele van hun geliefde sociale verworvenheden zou gaan hervormen, dan wel wegbezuinigen. En toch kwam hij in het Elysée.

Rutte wil die revolutionaire aanpak graag emuleren. De VVD heeft voor het eerst meer zetels dan de andere partijen in de Tweede Kamer, al scheelt het met de Partij van de Arbeid één zetel. Niettemin voelen velen in de VVD zich dronken door het electorale succes en de historische kans die hen door de kiezer gegeven is om eindelijk forse hervormingen in het Nederlandse sociale systeem door te voeren.

Maar Rutte moet ervoor waken dat hij niet verblind wordt door het vuur van zijn ambitie. Want wat Barack Obama, Fredrik Reinfeldt, David Cameron en Nicolas Sarkozy óók bindt, is dat zij – eenmaal in het centrum van de macht – hun tijdens verhitte verkiezingscampagnes uitgesproken ambities omlaag schroefden toen zij aan de macht kwamen.

Barack Obama stelde de kern van zijn achterban teleur door behoorlijk veel water bij de wijn te doen in zijn voorstellen om de Amerikaanse zorgverzekeringsector te hervormen. Fredrik Reinfeldt is de leider van een coalitie van rechtse partijen in Zweden, maar niet één van die partijen stelt voor om de door de sociaaldemocraten ingevoerde sociale verworvenheden weg te bezuinigen. David Cameron bezuinigt veel, maar laat het nationale zorgsysteem (gratis zorg voor alle Britten, ingevoerd door Labour) met rust. Nicolas Sarkozy heeft de helft van zijn hervormingsvoorstellen al in de eerste weken van zijn presidentschap in de ijskast gezet.

Obama, Reinfeldt, Sarkozy en Cameron lijken dondersgoed te weten wat hun mandaat is. Kiezers willen bepaalde zaken aangepast zien, maar niet afgeschaft, laat staan uitgehold. De boodschap van hun kiezers lijken deze leiders maar al te goed te begrijpen: “Maak wat bestaat goedkoper, of voorkom dat het in de toekomst duurder wordt. Maar wat je ook doet, schaf het niet af!”

De vraag is of Mark Rutte dat ook inziet, en daarnaar handelt. Ja, de VVD is de grootste, maar heeft ‘slechts’ 31 zetels in het parlement . Iets meer dan éénzesde van de bevolking steunt de VVD-hervormingsagenda. De rest, een overgrote meerderheid, kennelijk niet.

Feit is dat van alle partijen in de Tweede Kamer alleen de VVD vergaande hervormingen en bezuinigingen in de sociale zekerheid voorstelde. Het CDA, D66 en Groenlinks volgden, maar op afstand en met veel meer nuances. Rutte’s beoogde gedoogpartner, de PVV van Geert Wilders, wil op sociaal-cultureel vlak fors hervormen, maar laat in het verkiezingsprogramma op sociaal-economisch vlak juist veel van de bestaande verworvenheden in de sociale zekerheid in stand.

De vraag is of dit alles bij Rutte en de zijnen doordringt, of dat ze voortgaan in hun mistige dronkenschap die indaalde tijdens het verkiezingsfeestje dat losbarstte in de vroege uurtjes van 10 juni. De kater zou wel eens verlammend kunnen zijn.

(Foto: Creative Commons)

Mark Rutte is bezig aan zijn laatste act in de circustent, en hij weet het. De VVD-leider ziet zijn grote droom van een rechts kabinet in slow motion in duigen vallen en nu komt zelfs die andere droom, de premier leveren, langzaam in gevaar. Zuchtend stapt hij hoog in de top van de tent het wiebelige touw op terwijl Job Cohen, Femke Halsema en Alexander Pechtold vanuit de coulissen handenwrijvend toekijken.

De formeeropdracht van Rutte bestond tot nu toe uit drie pijlers. De eerste is dat de VVD de regering in moet. De tweede is dat er een VVD-premier moet komen, en de derde pijler is een forse hervormingsagenda die Nederland moest doen breken met de door centrum-links opgebouwde verzorgingsstaat. (Voor Rutte persoonlijk staat die laatste pijler overigens op één.)

Door de blokkade van Wilders is de hervormingsmissie uit het zicht geraakt. Nu is het zaak de twee andere pijlers zeker te stellen en daarbij het VVD-geluid zo stevig mogelijk door te laten klinken in het regeerakkoord.

Dit alles indachtig weten de partijen in de Tweede Kamer dat Rutte in principe nog kan kiezen uit twee kwaden: Paars-Plus, met de PvdA, Groenlinks en D66, of een middenkabinet, bestaande uit VVD, PvdA en CDA, mogelijkerwijs aangevuld met Groenlinks en D66. (Groenlinks wil bij monde van Femke Halsema samen optrekken met de PvdA, en D66 en de Christenunie sluiten elkaar op sociaal-culturele gronden zo goed als uit.)

Hoewel Rutte voor de bühne natuurlijk doet alsof hij de beste kaarten in handen heeft en het initiatief naar zich toe trekt door een concept-regeerakkoord te schrijven, staat hij door zijn opdracht eigenlijk relatief zwak. Want als het nu wéér mis gaat, staat hij met lege handen en dan heeft hij heel wat uit te leggen aan zijn achterban. Bovendien loopt hij serieus de kans dat de koningin het dan ook wel zat is en gaat kijken of Job Cohen misschien een kabinet bij elkaar kan krijgen.

Tegelijkertijd is de positie van Maxime Verhagen verzwakt door de grote interne strubbelingen bij het CDA. Hij móet nu de laatste poging aangrijpen om het CDA in veilig regeerwater te krijgen.

Bij dit alles komt ook nog eens dat (op Geert Wilders na) niemand wil dat nieuwe verkiezingen onvermijdelijk worden. Bij alle partijen is zo vlak na de laatste campagne het geld op. Daarnaast staat vooral het CDA er uiterst slecht voor in de peilingen – een extra complicatie voor Verhagen cum suis, en dus een extra drukmiddel voor zijn onderhandelingspartners.

De grote, gezamenlijke troef van Cohen, Halsema en Pechtold is dat ze samen Rutte kunnen laten struikelen en Verhagen ernstig in problemen kunnen brengen. Met een tot de zijlijn veroordeelde VVD en een leiderschapscrisis in het CDA – dat hoe dan ook in de regering moet om te overleven – komt zelfs een linkse coalitie van PvdA/SP/CDA/Groenlinks in beeld.

De sleutel voor Rutte om de formatie naar zijn hand te kunnen zetten is dat hij in zijn concept-regeerakkoord de PvdA, Groenlinks en D66 uit elkaar speelt en het CDA stevig aan zijn zijde houdt. Slaagt hij daar niet in, dan kunnen die drie partijen – mits zij gezamenlijk opereren – de formatie domineren. Dat, of Rutte speelt open kaart, stijgt boven de partijen uit en schrijft een ontwapenend regeerakkoord waar alle partijen waarlijk iets van zichzelf in kunnen herkennen.

De winnaar van de verkiezingen kan de formatie alsnog verliezen. Die realisatie zal de komende weken als een zwaard van Damocles boven de onderhandelingstafel hangen.