D66′er Hans van Mierlo besteeg deze week de hoogste morele ladder en gaf Balkenende een veeg uit de pan vanwege ‘Irak’. De pot verwijt de ketel…

Veel mensen waren een dag later onder de indruk van de woorden van de éminence grise van jojopartij D66. Ik vond het ook mooie woorden, want theoretisch waren ze honderd procent in orde, niets mis mee. Maar wat klonken ze hol uit Van Mierlo’s mond.

Van Mierlo verweet Balkenende in een uitzending van Pauw & Witteman democratische lafheid, omdat hij een  commissie inzet om politieke beslissingen te onderzoeken, zich daarmee onttrekkend aan de controle van het parlement.

Ik had graag tegenover Van Mierlo gezeten om hem te herinneren aan het jaar 1998, toen het kabinet Kok-II met steun van D66 een ‘onafhankelijke commissie’ instelde onder leiding van commissaris van de koningin – en PvdA’er – Jos van Kemenade. Die commissie moest onderzoek doen naar de politieke beslissingen omtrent Srebrenica, genomen door een PvdA-premier, met steun van zijn vice-premier van D66.

Tijdens Kok-I, in 1995, viel de Bosnische enclave Srebrenica ten prooi aan de Bosnische Serviërs, die een genocide aanrichtten. De enclave werd ‘beschermd’ door Nederlandse troepen, wiens mandaat mede dankzij instemming van Kok en Van Mierlo echter zó beperkt was dat ze slechts heel licht bewapend waren, en bovendien niet eens hun wapens mochten gebruiken tegen de troepen van oorlogsmisdadiger Mladic toen die Srebrenica binnenviel.

Direct na de val van de enclave volgden Kamervragen, óók aan de toenmalige minister van Buitenlandse Zaken, Hans van Mierlo, die samen met premier Wim Kok en minister van Defensie Joris van Voorhoeve in de ‘driehoek’ zat die binnen de Ministerraad als eerste beslist over deelname aan militaire missies.

Maar de echte, politiek gevoelige antwoorden kreeg de Tweede Kamer, alsmede heel Nederland, nooit te horen. Net als Kok draaide en glibberde Van Mierlo als een aal in een emmer snot, zoals tegenwoordig Balkenende doet omtrent zijn politieke steun voor de inval in Irak.

Drie jaar later, in 1998, was de boosheid onder soldaten, Kamerleden, journalisten en eenvoudige burgers zodanig dat Kok – inmiddels aan zijn tweede periode als premier bezig – iets móest doen. Hij stelde toen de commissie Van Kemenade in.

De uitkomsten van die commissie vielen, zoals verwacht en door iedereen voorspeld, erg tegen. De resultaten waren zó onbevredigend dat Kok gedwongen werd om nóg iets te doen. Maar in plaats van een parlementaire enquete, waar iedereen behalve de regeringspartijen op aandrong, koos Kok met volle steun van regeringspartner D66 voor een onderzoek door het Nederlands Instituut voor Oorlogs Documentatie (NIOD).

Daarmee onttrok hij zich, na de commissie-Van Kemenade, wéér aan de controle van het parlement. De stilte van de kant van Hans van Mierlo was echter oorverdovend, vergeleken met het kabaal dat hij nu maakt over Balkenende.

Het onderzoek duurde vier jaar en Kok nam, na presentatie van het NIOD-rapport, uiteindelijk alsnog de politieke verantwoordelijkheid en trad af. Maar pas aan het einde van zijn ambtsperiode.

Saillant detail: door Kok’s aftreden was een politiek-inhoudelijke discussie over de beslissingen en politieke verantwoordelijkheid tussen Tweede Kamer en kabinet niet meer mogelijk. En dat terwijl niemand minder dan fractievoorzitter Jan Peter Balkenende van oppositiepartij CDA wél steeds op zo’n inhoudelijke discussie had aangedrongen, samen met alle andere oppositiepartijen.

Precies zoals de voltallige oppositie nu al enige jaren eist van premier Jan Peter Balkenende in het Irak-dossier.

Pas na de val van het kabinet Kok-II, dus toen de positie van het kabinet niet meer centraal stond, kwam er eindelijk een parlementaire enquete die de conclusies van het NIOD-rapport bevestigde.

Van 1995 tot 2002 gaf Kok hoe dan ook, met volle steun van eerst Hans van Mierlo (die tenslotte vice-premier was) en later, in het tweede kabinet met D66 als regeringspartner, meer prioriteit aan de machtsvraag dan aan waarheidsvinding. Precies wat Balkenende dus sinds 2003 (ook) al doet.

Om dit alles is het van een ongekende hypocrisie dat Van Mierlo nu Balkenende op morele gronden durft aan te vallen op het instellen van een ‘onafhankelijke’ commissie. Om dezelfde redenen is het moreel verwerpelijk te noemen dat juist Van Mierlo nu Balkenende verwijt de machtskwestie centraal te stellen, en te verheffen boven de kwestie van leven en dood.

Ook is het pathetisch om te zien hoe de huidige voorman van D66, Alexander Pechtold, tijdens een debat in de Tweede Kamer het hoogdravende stokje van Van Mierlo over probeert te nemen. Hij vindt het aanstellen van een onafhankelijke commissie een “gotspe”.

Er moet ook wat hem betreft zo snel mogelijk een parlementaire enquete komen, en hij verwijt de PvdA de pas en te onpas dat die partij waarheidsvinding inlevert voor de machtsvraag door Balkenende een hand boven het hoofd te houden. Dat mag zo zijn, maar waar waren Pechtold en zijn partij in 2003-2006?

Oh, wacht. Toen zat D66 met het CDA en de VVD in de regering, en was Pechtold minister in Balkenende’s ploeg. Over de machtsvraag gesproken. D66 heeft jarenlang niets gedaan om een enquete te realiseren. De PvdA was toen vóór zo’n enquete, maar D66 liet zich iedere keer in de houdgreep nemen door CDA en VVD, die steeds weer hun coalitiepartner te kakken zetten door te steunen op stemmen van de LPF-fractie, met wie de VVD en het CDA buiten D66 om óók een Kamermeerderheid hadden. Pechtold is, samen met Van Mierlo, dus wel de láátste die op dit dossier zo hoog van de toren mag blazen.

Hans van Mierlo is een voormalig katholiek, die zoals zovele babyboomers uit de jaren ’60 af en toe nog steeds gebukt gaat onder zijn religieuze verleden. Maar hij kent de bijbel, en dus ook de zin: “hij die onschuldig is, werpe de eerste steen”.

Het zou mooi geweest zijn als Van Mierlo nou net dát ene pareltje uit dat verder suffe boek in ere had gehouden. Nu lijkt hij eerder een Pontius Pilatus die zijn handen probeert schoon te wassen.

Maar het water stinkt. Vraag het de moeders en vrouwen van Srebrenica maar.

De Senaat stevent af op een onderzoek over Balkenende’s steun voor de inval in Irak, in 2003. Wat vreest Balkenende toch?

De Senaat gaat voor de tweede keer vragen stellen aan minister-president Jan Peter Balkenende over waarom de toenmalige regering de Amerikaanse inval in Irak politiek steunde. Zijn de antwoorden niet bevredigend, dan start de Senaat hoogstwaarschijnlijk zelf een parlementair onderzoek.

Dan worden mensen onder ede en publiekelijk verhoord, en moet ook Balkenende met de billen bloot. En juist dat probeert de premier met alle macht te voorkomen, ook door wild om zich heen te slaan richting zijn twee coalitiegenoten, de PvdA en de Christenunie. Waarom?

Uit wat tot nu toe wél naar voren is gekomen, doemt een beeld op van een minister-president die in 2003 zijn eigen inlichtingendiensten, diplomaten en ambtenaren van Binnenlandse Zaken en Defensie negeerde, maar het ministerie van Buitenlandse Zaken tegemoet kwam. Dat ministerie wordt bemand door Atlantici; mensen die bij twijfel in een Pavlov-reactie kiezen voor samenwerken met Washington, D.C., in plaats van Parijs, Madrid, Brussel en Berlijn.

Daarnaast voeren de inlichtingendiensten MIVD (Defensie) en AIVD (Binnenlandse Zaken) blind op Amerikaanse inlichtingen en informatie. Toch twijfelden biede diensten openlijk aan de Amerikaanse bewering dat Saddam Hoessein beschikte over massavernietigingswapens. Ze maakten een voorbehoud dat Bush, Blair en Balkenende niet maakten.

Balkenende lijkt dat voorbehoud weggewuifd te hebben. Hij stelt daarnaast al een tijd dat niet de massavernietigingswapens, maar het bestaan van Hoessein’s regime zelf genoeg reden was om Irak binnen te vallen. Opmerkelijk, want Balkenende sprak in 2002 en 2003 juist voornamelijk over de zogenaamde aanwezigheid van massavernietigingswapens als reden voor de politieke steun voor de invasie.

Uit alles rijst het beeld op van een premier die simpelweg niet wil toegeven dat hij een grote fout heeft gemaakt, en de verantwoordelijkheid  nu wil ontlopen. Toen oud-informateur Herman Wijffels afgelopen week zei dat een onderzoek alsnog moet worden gehouden, reageerde Balkenende via zijn woordvoerder als door een adder gebeten en verwees direct naar de coalitiepartners, die hij opriep om de rijen rondom de premier te sluiten.

“De coalitieafspraken (over het niet houden van een onderzoek – red.) zijn door drie partijen gemaakt. Daar voegt de persoonlijke opvatting van de oud-informateur niets aan toe”, aldus de woordvoerder.

Tegelijkertijd probeert Balkenende ook de PvdA politiek te ‘besmetten’ met verantwoordelijkheid. De premier liet in antwoord op vragen van de Senaat doorschemeren dat de PvdA in 2003 op de hoogte was, en ingestemd had met de politieke steun voor de inval tijdens de besprekingen voor een regeerakkoord (dat later afketste).

Balkenende’s constante pogingen om de verantwoordelijkheid te ontkomen beginnen pathetische vormen aan te nemen. Hij gedraagt zich meer en meer als een kind in paniek, dat weet dat zijn ouders vermoeden dat hij met zijn hand in de koekjesdoos heeft gezeten. En die voor de zekerheid zijn broertje presst om ook maar in de koekjesdoos te gaan wroeten, opdat de toorn van de ouders verdeeld zal worden.

Hoe het verder zal lopen? De senaat gaat voor de tweede maal vragen stellen aan het kabinet, ditmaal met het reële dreigement van een parlementair onderzoek als pressiemiddel. Balkenende zal daarom ongetwijfeld voorstellen dat hij de senaat vertrouwelijk antwoordt, daarmee de senaat dwingend tot zwijgzaamheid. (En het delen van de verantwoordelijkheid, natuurlijk.)

Dat zal de senaat weigeren, en komt er alsnog een onderzoek. Wat Balkenende dan gaat doen, is een grote vraag.