Op 2 maart gaat het CDA zeer waarschijnlijk weer een knallend verlies lijden bij de Provinciale Statenverkiezingen. Juist in de regionale vertegenwoordigingsorganen, door CDA’ers zelf gezien als traditionele CDA-bastions, gaat de partij volgens peilingen op historische wijze zetels verliezen aan de PVV van Geert Wilders en de VVD van Mark Rutte. De oorzaak: het CDA heeft geen boodschap en geen koers, en dreigt nu gekaapt te worden door de rechtervleugel van Maxime Verhagen en Hans Hillen. Een tegenbeweging kon niet uitblijven en die lijkt er nu te zijn: het ‘Slangenburgberaad’. De troepen verzamelen zich voor een strijd om de ziel van de partij die na 2 maart zal losbarsten. Instabiliteit bij de regeringspartner dreigt.

Dat was vast even schrikken voor prominente CDA-leden als Elly Blanksma, Pieter Omtzigt, Jack Biskop, Ad Koppejan (Tweede Kamerleden), Wim van de Camp (Europarlementariër) en Ruth Peetoom (kandidaat-partijvoorzitter en vrouw van CDA-prominent René Paas). Zo denk je lid te zijn van een besloten gezelschap, en zo sta je pardoes met naam en toenaam op NRC.nl.

De namen vallen op. Het zijn niet de usual suspects als Doekle Terpstra, Bert de Vries of Dries van Agt, mensen met uitgesproken kritiekpunten die bij een fiks deel van de CDA-achterban inmiddels tot weinig meer dan een schouderophalen leiden.

Het gaat hier om CDA’ers uit alle geledingen van de partij, met soms zelfs een heel pikante positie. Zoals de bovengenoemde Kamerleden dus, maar ook Michael Sijbom, al enkele jaren campagneleider voor het CDA. Dat ook hij lid is van het Slangenburgberaad, vernoemd naar de oude abdij waar leden van de groep elkaar treffen, zal binnen het professionele partijkader op zijn minst tot opgetrokken wenkbrauwen hebben geleid. Wat doet de campagneleider bij een club waarvan het bestaan in ieder geval in de beeldvorming kan worden gezien als het schrikbeeld van verdeeldheid?

Maar ook Ruth Peetoom, kandidaat-partijvoorzitter en getrouwd met René Paas, gooit hoge ogen. Temeer daar het verhaal de ronde doet dat Peetoom het absoluut niet eens is met de door Hans Hillen en Maxime Verhagen ingeslagen rechtse koers van het CDA en deelname aan het kabinet met steun van de PVV, en zij als partijvoorzitter de kont dan ook stevig tegen de krib wil gaan gooien.

Nog pikanter is natuurlijk dat dit twee weken vóór de cruciale Provinciale Statenverkiezingen bekend wordt. Het CDA krijgt al de ene na de andere publicitaire tegenslag te verwerken, en daar komt nu nog eens de schijn van verdeeldheid bij.

Eerst haalt de excentrieke Limburgse Ger Driessen het landelijke nieuws met een – op zijn zachtst gezegd – opmerkelijke campagnevideo, en dan meldt ex-verkeersminister Camiel Eurlings dat hij directeur wordt bij KLM. Dat allemaal op één dag, die overigens afgesloten wordt met een onnavolgbare politieke boodschap aan de kiezer van Maxime Verhagen in het NOS Journaal, waarin hij zei dat hij ook liever een kroketje eet dan halal vlees, maar het verschil met de PVV is dat het CDA dat niet in het partijprogramma zet.

En dan de volgende ochtend het nieuws dat de PVV dolblij is met CDA-minister voor Integratie Gerd Leers. De minister die juist voor de christelijk-sociale achterban van het CDA de PVV-drakendoder moest worden, maar in plaats daarvan naar de pijpen van Geert Wilders moet dansen om de PVV binnenboord te houden. Inderdaad, een judaskus van de PVV. Want omarmd worden door Geert Wilders, dat is precies wat linkse CDA’ers absoluut niet willen. (En reken maar dat het een bewuste actie was van de PVV om de toch al grote kloof tussen linkse en rechtse CDA’ers nog groter te maken.)

Het Slangenburgberaad mag dan politiek gemêleerd zijn, zoals een CDA-woorvoerder zich tegen NRC haastte te zeggen, dat  betekent niet dat de club een rechtse koers van het CDA voorstaat. Integendeel, mensen als Ad Koppejan, Lans Bovenberg (hoogleraar economie), Jaap Smit (CNV-voorzitter) en Fred Beekers (oprichter Artsen zonder Grenzen) staan niet bepaald bekend als rechtse houwdegens, maar — zeker op sociaal-cultureel vlak — eerder als centrumlinkse CDA’ers die zich zorgen maken om het christelijk-sociale gezicht van de partij. Vertegenwoordigers van de christelijk-sociale vleugel zijn het door de bank genomen niet eens met mensen als Hans Hillen, de invloedrijke minister van Defensie die de afgelopen jaren de partijstrategie influisterde bij de Haagse partijtop, en die het CDA aan het begin van dit jaar tot een rechtse partij verklaarde. Het beraad is in alles een anti-reactie daarop, naast de wil om het CDA weer een hart, een koers en een boodschap te geven. Maar dan wel een christelijk-sociale, dat moge duidelijk zijn.

Instabiliteit dreigt voor kabinet
Dat deze groep prominente CDA’ers zich zo organiseert, betekent dat het hen niet gelukt is om de huidige CDA-leiding, geconcentreerd rond Verhagen en Hillen, te bewegen om de partij weer breder te trekken. Uit puur strategische overwegingen willen Verhagen en Hillen dat het CDA zich (zoals altijd) als een kameleon kleurt aan de populaire coalitiepartner, in de hoop in de beeldvorming het meer gematigde alternatief te zijn voor de PVV en zo electoraal weer aantrekkelijk te worden. Vandaar de keuze van Verhagen en Hillen voor deelname aan het kabinet met steun van de PVV.

Dat vier huidige Kamerleden ook lid zijn van het Slangenburgberaad moet coalitiepartner VVD intussen aan het denken zetten. Als de club rond Verhagen en Hillen niet in de richting van de kritiek uit de linkervleugel beweegt, zullen de aanhangers van de beide vleugels hun posities verharden. Het is niet denkbeeldig dat CDA-Kamerleden in de fractie dan gaan rebelleren, zoals eerder Koppejan en Ferrier deden. Die twee laatsten kunnen met de verwijzing naar wéér een fors electoraal verlies alsnog hun gelijk te halen, met dit keer meer steun. Grote kans dat Gerd Leers in die strijd trekpop én katalysator wordt, want hij gaat als Integratieminister juist over de onderwerpen die voor de christelijk-sociale CDA’ers en de PVV zo gevoelig liggen.

Veel zal dus afhangen van de uiteindelijke intenties van de invloedrijke groep mensen die het Slangenburgberaad maken, en hoe Verhagen en Hillen daarop reageren. Pakt dat verkeerd uit, dan is de kans groot dat het CDA wegglijdt in een soort burgeroorlog, ingeleid door CDA’ers die de laatste kans grijpen om het CDA weer te laten worden wat het was: een brede volkspartij, een rol die de partij definitief dreigt weg te geven aan de VVD.

UPDATE: Dat het Slangenburgberaad vooral gaat om het promoten van het christelijk-sociale gezicht mag blijken uit de laatste alinea van dit bericht op RKNieuwsnet.nl.

Lees meer over het gerommel in het CDA:
Het CDA onderschat Wilders. Alwéér
Ferrier en Koppejan zijn machteloos
Maxime’s stille euthanasie

Het is armoe troef bij de oppositie sinds de bekendmaking van de regeer- en gedoogakkoorden die het kabinet van premier Mark Rutte schragen. De oppositiepartijen buitelen over elkaar heen in nietszeggendheid. Tot nu toe zijn alleen de SP en – min of meer – D66 in staat geweest de akkoorden inhoudelijk neer te sabelen middels leuke vondsten of keiharde sneren, oftewel ‘frames’.

“Boterzachte bezuinigingen.” “Dit kabinet laat de hypotheekrenteaftrek en de kilometerheffing ongemoeid.” “Echte hervormingen blijven uit.” “Dit kabinet bezuinigt geen 18 miljard maar hooguit 10 miljard.”  “Het buitenland zal hier niet blij van worden.” “Het kabinet staat met de rug naar de toekomst.”

Zomaar een handje uitspraken van leiders van oppositiepartijen uit diverse mediaoptredens. Het blijkt maar weer hoe slecht linkse partijen zijn in het neerzetten van een frame, het in negatieve doch speelse bewoordingen vangen van een (beleids-)voorstel van een concurrerende partij. Want geen van deze kritische woorden blijft hangen bij de doelgroepen die de partijen proberen te bereiken. Dat, of het op die manier verwoorden van de kritiek versterkt alleen maar de positie van het kabinet onder kiezers.

Ga maar na. Boterzachte bezuinigingen? Hervorming hypotheekrenteaftek en kilometerheffing gaan niet door? Echte hervormingen blijven uit? Het kabinet bezuinigt eigenlijk niet zo veel? ” O”, denkt de argeloze kiezer, “dus het valt allemaal heel erg mee. Da’s mooi!” Het buitenland? “Wat kan mij het buitenland nou schelen?” Het kabinet staat met de rug naar de toekomst? “Als die toekomst is dat de hypotheekrenteaftrek wordt afgeschaft, de kilometerheffing wordt ingevoerd, de pensioenleeftijd naar 67 gaat en de basisbeurs wordt omgezet in een leenstelsel, dan vind ik het prima dat het kabinet daar met de rug naartoe staat!”

Slechts af en toe viel er iets origineels te beluisteren. D66-leider Alexander Pechtold noemt het regeerakkoord van VVD en CDA, gedoogd door de PVV, consequent een ‘Stagneerakkoord’, een guitige term waarmee hij in één keer alle bezwaren van D66 tegen de akkoorden samenvat. Emile Roemer had gefundenes Fressen paraat voor zijn SP-troepen: de samenleving wordt gespleten, de armen gaan de pleziertjes van de rijken betalen, de huren gaan omhoog en de ‘villasubsidie’ (leuk gevonden!) blijft.

De PvdA blijft een beetje steken in herhalen wat de SP al zei, namelijk dat het kabinet-Rutte de verdeeldheid in de samenleving alleen maar zal doen toenemen. Verder vinden de ghostwriters van Job Cohen de plannen “onverantwoord en onfatsoenlijk“, wat een waardeoordeel is maar niet een frame. Een echte framing vind je in de comments van het gelinkte artikel, waar een Trouw-lezer de volgende oneliner poneert naar aanleiding van het motto van het kabinet, ‘Vrijheid en Verantwoordelijkheid’: “Vrijheid voor de rijken, verantwoordelijkheid voor de rest.” Daar kan je het mee eens zijn of niet, het is een goed neergezet frame dat op speelse wijze de door de oppositiepartijen waargenomen tweedeling neerzet.

Rechtse partijen zijn doorgaans veel beter in framing. Neem het CDA. De PvdA wilde in 2006 welgestelde oudere Nederlanders laten meebetalen aan het AOW-stelsel door hun pensioeninkomen vanaf een bepaald niveau te belasten. Dat noemde het CDA prompt de ‘Bosbelasting’ tijdens de verkiezingscampagne. Het werd door de media direct overgenomen en de PvdA had er flink last van. (Uiteindelijk voerde het CDA de maatregel alsnog in toen het een regering vormde met de PvdA en de Christenunie. De Bosbelasting wordt door Rutte’s kabinet overigens in stand gehouden, iets waar de PvdA de kiezers aan zou kunnen herinneren.)

Of neem de erfbelasting, wat door de VVD al jaren de ‘Jaloeziebelasting’  wordt genoemd. Dat hadden ze een beetje gejat van hun Amerikaanse vrienden, die de ‘inheritance tax’ herdoopten in de ‘death tax’, een frame dat al ruim 30 jaar geleden overgenomen werd door Amerikaanse media. De term wordt nog steeds gebruikt. De term ‘jaloeziebelasting’ wordt nauwelijks gebruikt in de media, maar als een VVD’er hem in de mond neemt weten de meeste luisteraars direct wat er mee bedoeld wordt. Wederom een succesvol frame, dus.

Waarheid
De essentie van ieder goed frame is dat er ergens een kern van waarheid in moet zitten, één die vooral herkenbaar is voor de te bereiken kiezersdoelgroep en in hun hoofd een al bestaand vooroordeel bevestigt. Een voorbeeld: voormalig PvdA-leider Wouter Bos kwam in breed uitgemeten woorden nog wel eens terug op eerdere uitspraken. Als gevolg van noodzakelijke compromissen, bijvoorbeeld. Daardoor kon het CDA hem in 2006 neerzetten als een draaikont. Het bleef aan Bos plakken omdat het in de ogen van de kiezers die het CDA wilde bereiken overkwam als een waarheid.

Pogingen tot framen mislukken als die kern van waarheid mist, of niet eerst geduid is. Dat is wat dit jaar mis ging in de strijd van PvdA, Groenlinks, SP, D66 en het CDA tegen de VVD. In de vorige verkiezingscampagnes konden partijen de VVD altijd hard om de oren slaan met berekeningen van het Centraal Plan Bureau over de gevolgen van het VVD-verkiezingsprogramma op de inkomensplaatjes van minima. Daardoor werd de keuze voor of tegen de VVD altijd een soort referendum over het sociale gehalte van die partij.

De VVD had dit jaar een mazzeltje: door de korte tijd tot aan de verkiezingen had het CPB geen tijd om die berekeningen te maken. Het gevolg: de VVD beweerde dat minima er niet op achteruit zouden gaan en wist beweringen van het tegendeel te ontkrachten tijdens debatten. Zonder de gebruikelijke CPB-stukken bleken de partijen met lege handen te staan. Er was een twijfelachtige uitzending van het voormalige actualiteitenprogramma Netwerk voor nodig om de gevolgen van VVD-beleid voor minima op de kaart te zetten. Vanaf dat moment, een week voor de verkiezingen, vormden die (mogelijke) gevolgen een centraal punt in het verkiezingsdiscours onder niet alleen de lijsttrekkers, maar ook de kiezers. Pas toen konden de concurrenten van de VVD die partij weer met enig succes in een anti-minima frame zetten.

Willen de oppositiepartijen de komende tijd het kabinetsbeleid goed framen, dan is het raadzaam om eens wat vakliteratuur door te nemen. Te beginnen bij zoiets eenvoudigs als “Don’t Think Of An Elephant“, van George Lakoff. En van daaruit verder te gaan.

(Foto: het graf van Machiavelli, Florence, Italië. Zelf genomen.)

Mark Rutte kan in principe bogen op een zeer kleine meerderheid van VVD en CDA, dankzij de gedoogsteun van de PVV van Geert Wilders. Maar uit het regeerakkoord blijkt dat Rutte meerderheden zal moeten gaan zoeken met andere partijen voor een reeks voorstellen. Dit maakt de oppositiepartijen in de Tweede Kamer zeer machtig en zij kunnen Rutte’s kabinet compleet in de tang nemen indien zij dat willen.

Dat kan door ‘linkage’, het concept dat de voormalige Amerikaanse diplomaat Henry Kissinger tijdens de Koude Oorlog tot een kunstvorm verhief. Die kwam er in het kort op neer dat de VS bereid waren tot concessies, mits er op andere vlakken, en op een ander onderwerp concessies door de tegenpartij gedaan werden. De VS boden dan bijvoorbeeld graanleveranties aan Rusland aan, als de Russen instemden de militaire hulp aan Egypte met een X-bedrag te verkleinen. Keiharde koehandel, dus, maar in een soort driehoeksmodel.

In het Amerikaanse Congres doen de Republikeinen en Democraten al jaren niet anders dan elkaar op die manier in de tang nemen, of juist moeilijk te slikken voorstellen tóch geaccepteerd krijgen. In Nederland doet het ook opgeld.

Neem de Voetbalwet. Daar staan inderdaad veel maatregelen in die geweld door voetbalhooligans moeten voorkomen, maar er staat óók in dat gemeenten samenscholingsverboden kunnen opleggen in wijken. Dat is eigenlijk een amendement dat werd toegevoegd aan de Voetbalwet om de steun van een meerderheid in de Kamer te garanderen voor de Voetbalwet.

De oppositiepartijen in de Tweede Kamer kunnen dit systeem handig gebruiken om Rutte in flinke politieke problemen te brengen.

Stel, Rutte krijgt geen steun van de PVV voor een bepaald voorstel uit het regeerakkoord.Dat hoeft namelijk niet, zoals staat beschreven op pagina 4 van het regeerakkoord:

“De ingrijpende besluiten die in het gedoogakkoord zijn opgenomen hebben de steun van de fracties van VVD, PVV en CDA. Bij voorstellen uit het regeerakkoord kan de PVV-fractie tegenstemmen. Moties van wantrouwen en afkeuring zullen – voor zover het maatregelen uit het regeerakkoord betreft – door de PVV niet worden gesteund.” (link – PDF alert)

Hij moet gaan shoppen bij de PvdA. Die partij heeft 30 zetels in de Tweede Kamer, wat het totaal aantal zetels met CDA en VVD op 82 brengt, en bovendien hebben het CDA en de VVD dan ook een meederheid voor het voorstel in de Eerste Kamer. Steun krijgen van de PvdA komt dus goed uit.

Het voorstel is in principe niet één waarover de PvdA direct het kabinet wil laten vallen. De PvdA heeft immers in een (uitgelekt) strategiestuk laten doorschemeren dat men best constructief wil zijn, mits er voor de PvdA goede compromissen gesloten kunnen worden.

Maar de PvdA kan wel met een amendement op het voorstel komen dat rechtstreeks in gaat tegen een afspraak in het gedoogakkoord met de PVV. Van de PvdA hoeft de PVV echter weinig medewerking te verwachten. Dus zal de PVV eisen dat VVD en CDA het hele voorstel intrekken, anders trekt de Geert Wilders zijn gedoogsteun aan het kabinet weer in.

Gevolg: impasse, zonder dat de PvdA bewust politieke obstructie verweten kan worden. Zelfs als de VVD, het CDA en de PVV bij de Statenverkiezingen van 2 maart 2011 een meerderheid in de Eerste Kamer behalen, kan de PvdA – op wie CDA en VVD eigenlijk aangewezen zijn voor steun voor onderdelen van het regeerakkoord waar de PVV tegen is – op deze wijze het kabinet lam leggen, zonder daarvan de schuld te krijgen. Het is immers de PVV die in de beeldvorming de kont tegen de krib gooit, terwijl de PvdA kan zeggen dat men zich constructief heeft opgesteld.

Ze laten het kabinet niet vallen, maar ze kunnen Rutte wel pijnlijk laten bungelen.

Alleen een combinatie van SP, D66 en Groenlinks biedt naast de 30 zetels van de PvdA het minderheidskabinet een grotere meerderheid in de Tweede Kamer, maar het is onrealistisch om te denken dat die drie partijen vaak gemeenschappelijke grond zullen vinden voor samenwerking met het kabinet van CDA en VVD. Het minderheidskabinet zou dan bij Groenlinks, D66 en de Christenunie moeten gaan bedelen om zetels. Maanden onderhandelen met drie andere partijen over één voorstel is voor Rutte vast een weinig aanlokkelijk perspectief.

Rutte begrijpt dat hij de komende kabinetsperiode op eieren zal moeten lopen om zijn ploeg op het pluche te houden. Het moet slagen, want hij heeft veel te verliezen. Het hielp daarom niet dat hij riep dat het regeerakkoord er één is waarbij “rechts de vingers aflikt”, want dat is tegen de haren instrijken van de SP, Groenlinks en PvdA, partijen die hij nodig heeft. Vandaar dat hij begonnen is aan operatie Boetekleed.

Bezien moet worden of het helpt, en hij een koersvaste premier zal blijken te zijn, of een gegijzelde van de Kamer.

Doe de poll!

[poll id="9"]

(Foto: Creative Commons)

Mark Rutte is bezig aan zijn laatste act in de circustent, en hij weet het. De VVD-leider ziet zijn grote droom van een rechts kabinet in slow motion in duigen vallen en nu komt zelfs die andere droom, de premier leveren, langzaam in gevaar. Zuchtend stapt hij hoog in de top van de tent het wiebelige touw op terwijl Job Cohen, Femke Halsema en Alexander Pechtold vanuit de coulissen handenwrijvend toekijken.

De formeeropdracht van Rutte bestond tot nu toe uit drie pijlers. De eerste is dat de VVD de regering in moet. De tweede is dat er een VVD-premier moet komen, en de derde pijler is een forse hervormingsagenda die Nederland moest doen breken met de door centrum-links opgebouwde verzorgingsstaat. (Voor Rutte persoonlijk staat die laatste pijler overigens op één.)

Door de blokkade van Wilders is de hervormingsmissie uit het zicht geraakt. Nu is het zaak de twee andere pijlers zeker te stellen en daarbij het VVD-geluid zo stevig mogelijk door te laten klinken in het regeerakkoord.

Dit alles indachtig weten de partijen in de Tweede Kamer dat Rutte in principe nog kan kiezen uit twee kwaden: Paars-Plus, met de PvdA, Groenlinks en D66, of een middenkabinet, bestaande uit VVD, PvdA en CDA, mogelijkerwijs aangevuld met Groenlinks en D66. (Groenlinks wil bij monde van Femke Halsema samen optrekken met de PvdA, en D66 en de Christenunie sluiten elkaar op sociaal-culturele gronden zo goed als uit.)

Hoewel Rutte voor de bühne natuurlijk doet alsof hij de beste kaarten in handen heeft en het initiatief naar zich toe trekt door een concept-regeerakkoord te schrijven, staat hij door zijn opdracht eigenlijk relatief zwak. Want als het nu wéér mis gaat, staat hij met lege handen en dan heeft hij heel wat uit te leggen aan zijn achterban. Bovendien loopt hij serieus de kans dat de koningin het dan ook wel zat is en gaat kijken of Job Cohen misschien een kabinet bij elkaar kan krijgen.

Tegelijkertijd is de positie van Maxime Verhagen verzwakt door de grote interne strubbelingen bij het CDA. Hij móet nu de laatste poging aangrijpen om het CDA in veilig regeerwater te krijgen.

Bij dit alles komt ook nog eens dat (op Geert Wilders na) niemand wil dat nieuwe verkiezingen onvermijdelijk worden. Bij alle partijen is zo vlak na de laatste campagne het geld op. Daarnaast staat vooral het CDA er uiterst slecht voor in de peilingen – een extra complicatie voor Verhagen cum suis, en dus een extra drukmiddel voor zijn onderhandelingspartners.

De grote, gezamenlijke troef van Cohen, Halsema en Pechtold is dat ze samen Rutte kunnen laten struikelen en Verhagen ernstig in problemen kunnen brengen. Met een tot de zijlijn veroordeelde VVD en een leiderschapscrisis in het CDA – dat hoe dan ook in de regering moet om te overleven – komt zelfs een linkse coalitie van PvdA/SP/CDA/Groenlinks in beeld.

De sleutel voor Rutte om de formatie naar zijn hand te kunnen zetten is dat hij in zijn concept-regeerakkoord de PvdA, Groenlinks en D66 uit elkaar speelt en het CDA stevig aan zijn zijde houdt. Slaagt hij daar niet in, dan kunnen die drie partijen – mits zij gezamenlijk opereren – de formatie domineren. Dat, of Rutte speelt open kaart, stijgt boven de partijen uit en schrijft een ontwapenend regeerakkoord waar alle partijen waarlijk iets van zichzelf in kunnen herkennen.

De winnaar van de verkiezingen kan de formatie alsnog verliezen. Die realisatie zal de komende weken als een zwaard van Damocles boven de onderhandelingstafel hangen.

Direct na het uiteen spatten van de formatie van het minderheidskabinet van VVD en CDA, riepen diverse commentatoren, journalisten en politici (Cohen, Halsema) dat er vooral een stabiel kabinet moet komen. Dat levert tegelijk de vraag op: welk kabinet is het meest stabiel?

Eerst een definitiekwestie. Onder ‘stabiel’ wordt in Haagse termen niet alleen verstaan dat het een kabinet moet zijn dat kan rekenen op een ruime meerderheid van zetels, maar ook dat het een kabinet moet zijn dat niet snel verzandt in politieke strijd. Een stabiele regering is ook qua verdeling van ministersposten als het even kan evenredig verdeeld over de deelnemende partijen. Daarnaast bestaat een stabiele regering uit zo weinig mogelijk partijen, omdat dit het afwegen van elkaars belangen makkelijker maakt voor de primus inter pares, ofwel de premier.

Die bemiddelt eigenlijk constant tussen de partijen, al is daar met name onder Kok en Balkenende de klad in gekomen: de premiers hebben tegenwoordig een meer leidinggevende rol. Maar goed, die stabiele kabinetten: welke zijn dat? Welke opties heeft de Majesteit?

3. PaarsPlus (VVD/PvdA/D66/Groenlinks)
Stabiel omdat het kan rekenen op een meerderheid in de Tweede Kamer (81 zetels), en partijen telt waarvan de meesten ruime ervaring hebben qua regeren. Bovendien verenigt dit kabinet zowel linkse als rechtse partijen, waardoor bezuinigingen en hervormingen een breed draagvlak zullen hebben.

Tegelijkertijd is de VVD de enige rechtse partij in zo’n coalitie en binnen de VVD bestaat er veel weerstand tegen. De VVD-bewindslieden en -fractie zullen vanaf dag één de neiging hebben om zich rechts te profileren om zich de concurrentie van de PVV en het CDA van het lijf te houden. Dat kan binnen de coalitie voor wrijvingen zorgen met vooral de PvdA. Daardoor is dit kabinet minder stabiel dan wordt aangenomen.

2. Middenkabinet (VVD/PvdA/CDA)
Deze variant telt 82 zetels in de Tweede Kamer en is dus behoorlijk stabiel te noemen. De drie partijen vertegenwoordigen de centrumlinkse, christendemocratische en centrumrechtse stromingen in Nederland, en kunnen daarom rekenen op een redelijk groot draagvlak, zeker vanwege de compromissen op de hervormingen en bezuinigingen om de staatsfinanciën op orde te krijgen.

Maar het is óók een kabinet waarin niet de VVD, maar een andere partij zich ongemakkelijk in voelt: de PvdA. Die partij nam uit strategische overwegingen tijdens de verkiezingen stevig positie in tegen de hervormingsdrang van Mark Rutte en zijn VVD. De laatste vindt qua hervormingen op sociaal-economisch terrein het CDA aan zijn zijde. De PvdA heeft slechte herinneringen aan de boosheid in de eigen achterban toen het in 2006 in een regering stapte met het CDA en de Christenunie. De partij zal verraad aan de linkse idealen verweten worden, zeker als er teveel compromissen gesloten moeten worden. De PvdA zal daarom, net als de VVD in een Paarsplus-setting, snel de neiging vertonen om zich te profileren. Dat zal tot wrijvingen met de coalitiepartners leiden en dat maakt dit kabinet minder stabiel.

1. Nationaal kabinet (VVD/CDA/PvdA/Groenlinks/D66)
Een ‘superkabinet’ dat kan rekenen op een enorme meerderheid in de Tweede Kamer (102 zetels), waarvan de meeste deelnemende partijen ruime ruime regeerervaring hebben. Ik noem dit een nationaal kabinet, omdat zo’n coalitie niet alleen bestaat uit de middenpartijen CDA, VVD en PvdA – waarmee de centrumlinkse en -rechtse stromingen in Nederland vertegenwoordigd zijn – maar daar  nog twee middenpartijen aan toevoegt, te weten Groenlinks en D66.

Qua zetelaantallen zit het dus wel goed met de stabiliteit en de rechtse VVD noch de linkse PvdA hoeven zich eenzaam te voelen: Mark Rutte wil vooral op sociaal-economisch terrein snoeien en hervormen en daarin vindt hij in zo’n kabinet het CDA en D66 aan zijn zijde. Zelfs Groenlinks is het op bepaalde punten (tot op zekere hoogte) met de VVD eens waar het gaat om hervormingen in de sociale zekerheid. Tegelijkertijd vormt Groenlinks een licht remmende factor op die Sturm und drang en dat vindt de PvdA uiterst prettig.

Het aardige aan dit kabinet is dat Groenlinks en D66 in zo’n combinatie de ‘centrale as’ zullen zijn, de partijen die het bindmiddel vormen en als bemiddelaar optreden tussen de VVD en het CDA enerzijds, en de PvdA anderzijds. Dit verzacht de omstandigheid dat de premier tussen vijf partijen moet bemiddelen.

Daarnaast biedt zo’n nationaal kabinet binnen én buiten het parlement het grootste draagvlak voor moeilijke maar soms noodzakelijke hervormingen.

Arme Mark Rutte. Kiest hij voor een kabinet met CDA en PVV, dan is de kans op een vleugellam kabinet levensgroot. Kiest hij toch voor PaarsPlus, met PvdA, D66 en Groenlinks, dan is een meerderheid in de senaat binnen handbereik maar kan hij de door hem zo vurig gewenste omschakeling van Nederland naar zijn marktliberale ideaalbeeld nauwelijks realiseren.

Stel, Mark Rutte formeert zijn kabinet met CDA en PVV. Het regeerakkoord, met daarin zware bezuinigingen en hervormingen, wordt gepresenteerd. En net als in 2002 en 2003, toen de rechtse hervormingskabinetten van CDA/VVD/LPF en CDA/VVD/D66 hun plannen presenteerden, rolt er een schokgolf door Nederland die velen in de peilingen naar de PvdA drijft.

Het CDA en D66 lekten toen veel kiezers naar de gematigd linkse partij van Wouter Bos. Rutte ziet al voor zich hoe tegen zo’n achtergrond de provinciale statenverkiezingen plaatsvinden, waaruit de Eerste Kamer voortkomt: de PvdA, Groenlinks en de SP winnen fors, daarmee genoeg zetels winnend om samen met senatoren van andere oppositionele partijen alle hervormingsvoorstellen van het kabinet te blokkeren. Gevolg: Rutte’s kabinet is vleugellam.

Dat kan Rutte voorkomen door het eerste regeerakkoord gematigd te laten zijn qua hervormingen en bezuinigingen. Rutte’s kabinet lijkt minder hard te willen saneren, de VVD en het CDA verliezen niet al te veel zetels bij de provinciale statenverkiezingen, de PVV komt voor het eerst sterk vertegenwoordigd in de senaat en de schade kan meevallen.

Maar dan zit er al wel een VVD/CDA/PVV-kabinet. Zelfs zonder een hard bezuinigingsprogramma kan alleen al de aanwezigheid van de PVV in een kabinet voldoende zijn om mensen naar de linkse partijen te drijven, al was het maar omdat alle rechtse partijen in de regering zitten. Het CDA, nu al gehalveerd, zal daar niet op zitten te wachten en zelfs de VVD is tot op het bot verdeeld over regeringsdeelname. Alexander Pechtold van D66 verwelkomt de protesterende VVD’ers met open armen, Job Cohen aait de binnenstromende linkse CDA-kiezers graag vaderlijk over hun bolletje.

De sleutel ligt hoe dan ook in de regeerakkoorden die Rutte, Verhagen en Wilders zouden sluiten. Hoe gematigder die zijn, hoe minder kans er is op onrust. De vraag is of Rutte en Wilders zich zo in kunnen houden. Ras-opportunist Wilders vermoedelijk wel – de man die 16 jaar lang deel uitmaakte van de rechtervleugel van de VVD en zich nu opstelt als kampioen van oud-linkse sociaal-economische ideeën, geeft zijn breekpunten maar al te graag weg voor het regeringspluche. (Zie zijn AOW-standpunt.)

Maar het grootste dilemma is voor Rutte. Zal hij zich in kunnen houden en de kans laten varen om echt VVD-beleid te maken?

Als er nu verkiezingen zouden zijn, zou het CDA een dramatisch verlies lijden. Vergelijkbaar met 1994 zouden de christendemocraten 20 zetels verliezen. In dat jaar werd Paars-I gevormd en dat betekende een acht jaar durende tocht door de woestijn in de oppositie voor het CDA. Hetzelfde scenario dreigt nu weer, als het huidige kabinet valt en er verkiezingen worden uitgeschreven. Het CDA zou gedwongen zijn om weer met Jan Peter Balkenende de verkiezingen in te gaan, omdat er geen tijd zou zijn om een vervanger klaar te stomen. Dat is de reden waarom het CDA er alles aan doet om verkiezingen te voorkomen, zelfs als dat een knieval voor aartsrivaal PvdA inhoudt.

Jan Peter Balkenende is veel, maar hij is niet gek. Hij is extreem gevoelig voor aanvallen op zijn gebrekkige leiderschap en zijn persoon, en hij geeft steeds meer om zijn positie als premier. Maar hij is politiek ervaren genoeg om te weten dat de koek op is onder het kiezersvolk; zijn populariteit bevindt zich op een dieptepunt, vergelijkbaar met zulke ‘grootheden’ als Wouter Bos en Mariëtte Hamer. Dodelijk. De media hebben dat feit nog niet echt opgepikt maar dat zal niet lang meer duren.

Die impopulariteit van Balkenende baart het CDA zorgen, want het maakt dat de partij gegijzeld wordt door de angst voor plotselinge verkiezingen die men gedwongen met Balkenende als lijsttrekker in zal moeten. Het is al eerder geschreven op deze site: in 2006 wilde een deel van de CDA-top een paleisrevolutie organiseren. Balkenende en zijn politieke souffleur Jack de Vries moesten het veld ruimen vanwege de slechte positie van het CDA in de peilingen. Na het afzetten van Balkenende als politiek leider zou er een nieuwe leider gekozen moeten worden na een korte, interne campagne. Maar de plotselinge val van het zeer impopulaire CDA-VVD-D66-kabinet zette daar een streep door. Er was geen tijd om een leiderschapsverkiezing te organiseren, men moest het met Balkenende doen. Hij flikte het kunstje.

Die vlieger zou nu niet meer opgaan. In 2006 had Balkenende ondanks zijn populariteit nog één pluspunt onder kiezers waar hij zich aan op kon trekken: de premierbonus. Dat gaf kiezers vertrouwen in hem. Jack de Vries bouwde de verkiezingscampagne rond Balkenende op dat ene punt.

Maar peilingen – deze van Peil.nl van Maurice de Hond – nu geven aan dat het vertrouwen in Balkenende onder kiezers definitief tot onder het belangrijke indexcijfer 5 is gezakt. Het vertrouwen in de premier is dus beschadigd en dat betekent dat het ene fundament waar hij nog op scoorde onder de kiezer, nu ook weggeslagen is. Dat biedt weinig perspectief voor het CDA met Balkenende als lijsttrekker.

Het optreden van Balkenende in de zaak rondom het rapport van de commissie Davids inzake Irak heeft nog eens een extra dip in het kiezersvertrouwen in CDA-leider veroorzaakt. Balkenende zal hiervan niet meer herstellen en dat weet men bij het CDA ook. De conclusie kan dan ook alleen maar zijn dat het CDA met iemand anders aan de politieke leiding de verkiezingen in moet. Daarvoor is tijd nodig; het electoraat wennen aan een nieuwe politiek leider. Daarvoor moet je maanden uittrekken als partij en lijsttrekker; iedere nieuwe partijleider wil tenslotte zijn eigen mensen en vertrouwelingen om zich heen.

En dat is de reden waarom het CDA nu uiterst voorzichtig optreedt. Een knieval voor de PvdA zoals Balkenende deed omtrent ‘Davids’ zou enkele jaren geleden nog onvoorstelbaar geweest zijn, maar zelfs Balkenende zelf realiseert zich dat een val van het kabinet en verkiezingen zijn CDA nu voor enorme problemen zou plaatsen. Een leiderschapscrisis is funest tijdens een verkiezingscampagne.

Dat betekent overigens allemaal niet dat het CDA zich van alles zal laten welgevallen om zo’n val te voorkomen. Er kan zeker een nieuwe rel ontstaan die het kabinet kan doen vallen, en dan is het zaak voor het CDA om nieuwe verkiezingen te voorkomen. Het CDA zal liever willen lijmen dan met Balkenende nieuwe verkiezingen in moeten. Tijd rekken om de nieuwe politiek leider klaar te stomen is het devies.

Alles om te voorkomen dat het CDA weer in de oppositie terecht komt. De kans op een kabinetsval zal echter toenemen als de PvdA met iedere rel zetels wint in de peilingen waar het CDA verliest.

[poll id="3"]

Rita Verdonk’s opmars in de peilingen lijkt onstuitbaar. Dat zal ook wel even zo blijven. Haar partij zal mogelijk in een volgende regering stappen – en dan zal Trots op Nederland een enorme duikeling maken. Want ook Verdonk’s partij zal gaan hervormen, en de rekening daarvan moet hoe dan ook betaald.

Er zijn voor enkele grote kiezersgroepen een paar leidende sociale problemen die bovenaan hun prioriteitenlijstje staan.

Voor veel Verdonk-kiezers zijn dat integratie en immigratie, sociale lastendruk en (het gevoel van) veiligheid. Dat Verdonk op het gebied van belastingen en premies (sociale lastendruk) en veiligheid nog geen enkel officieel standpunt te berde heeft gebracht, maakt veel kiezers daarbij niet uit. Men ‘voelt’ dat zij die dingen anders zal aanpakken.

Dat zal vies tegenvallen. Neem Balkenende-2, een regering die bijna revolutionair te werk ging. Er werd bezuinigd en hervormd, waarbij de grootste in het oog springende hervorming die van het ziektekostenstelsel was.

Dat kabinet volgde de conservatief-liberale leer die het individualisme voorop stelde, voorzien van een randje christen-democratisch collectivisme. Daarin zal Verdonk zich nauwelijks of niet onderscheiden. Maar wat gebeurde er onder dit kabinet van marktdenkende scherpslijpers? De ziektekostenverzekering werd voor iedereen duurder!

Pre-pensioen, VUT? Afgeschaft! WW-uitkering? Ingekort! De voorwaarden om in de Bijstand terecht te mogen komen? Verzwaard!

Maar ging de sociale lastendruk voor al die mooie individuele burgers omlaag? Nee!

En dat in een tijd van economische teruggang, waarbij de werkloosheid onder kiezers steeg en de vooruitzichten niet al te best waren.

Een effect kon niet uitblijven. Zeer kort na de eerste Prinsjesdag van Balkenende-2, waarin al deze plannen werden aangekondigd, stortten CDA, VVD en D66 in de peilingen in elkaar en schoot de PvdA omhoog.

De reden: kiezers die de PvdA verlaten hadden voor CDA, VVD en (toen nog) de LPF, hadden dat grotendeels gedaan om de integratie- en immigratieproblematiek die tot het belangrijkste verkiezingsthema was gepromoveerd door Fortuyn en de zijnen.

Dus toen CDA, VVD en LPF (later vervangen door D66) naast integratie- en immigratie de hele verzorgingsstaat gingen aanpakken, schrokken veel kiezers zich een hoedje – “daarvoor hebben we niet op u gestemd!” – en renden terug naar de PvdA.

Uit diverse kiezersonderzoeken bleek dat tijdens de campagnes van 2003 en 2006 integratie en immigratie voor kiezers flink gezakt was op hun prioriteitenlijstje. Vooral de gestegen ziektekosten waren velen een doorn in het oog.

Er kwam een CDA-PvdA-ChristenUnie-kabinet, na een omslag in de verkiezingen van 2006, waarbij linkse partijen bij elkaar meer zetels binnenhaalden dan de (centrum-)rechtse partijen.

Maar nu blijkt dat óók linksom de sociale lastendruk stabiel blijft, of hier en daar misschien zelfs toeneemt. En dus rennen veel kiezers weer van de PvdA en CDA weg, naar Verdonk (en, in iets mindere mate, de SP en Geert Wilders).

Verdonk zal ook geen antwoord blijken te hebben op de problematiek van de lastendruk. Want ook uit haar eigen enquetes en private polling zal blijken dat kiezers minder belastingen en premies willen betalen, maar dat ze tegelijkertijd het huidige voorzieningeniveau gehandhaafd willen zien.

Inderdaad, voor een dubbeltje op de eerste rij willen zitten; niets menselijks is kiezers vreemd. Sterker, de kiezer wil dat de overheid juist méér taken op zich neemt, en niet terugtreedt uit het maatschappelijke veld. Het mag alleen niets kosten.

Naast het feit dat Verdonk persoonlijk al snel weer door de mand zal vallen als minister wegens gebrek aan talent, zal het kiezers absoluut niet lekker zitten dat ook een kabinet met Trots op Nederland erin flink gaat bezuinigen. En de kosten van de verzorgingsstaat neerlegt bij de kiezer.

Want linksom of rechtsom: de kiezer wil blijven genieten van voorzieningen waaraan zij de afgelopen 40 jaar hebben meebetaald. En dat kost geld, iedere dag.

Dus ook met Verdonk zullen kiezers van een koude kermis thuiskomen.