Dus een redacteur van het NOS Radio 1 journaal vroeg aan Job Cohen of hij zou aanblijven als partijleider als de PvdA op 2 maart de Provinciale Statenverkiezingen verliest. Het was volstrekt logisch dat Cohen bevestigend antwoordde, maar omdat journalisten de geplaagde PvdA-leider eigenlijk al afgeschreven hebben werd het nieuws. Misschien kan het journaille niet wachten om conclusies te trekken.

Cohen kon, drie maanden voor de verkiezingen, natuurlijk niet anders dan bevestigen dat hij blijft, ook als de PvdA op 2 maart de PS-verkiezingen verliest. Iedere andere leider van een partij had dat gezegd. Want stel je voor dat vele duizenden mensen op je partij stemmen omdat jij de leider bent, en je zegt dat je vertrekt zodra het tegenzit. Wat voor reden geef je jouw kiezers dan nog om op je te stemmen?

Bovendien loop je het grote risico dat je met een belofte tot vertrek de Provinciale Statenverkiezingen tot een referendum over je leiderschap maakt. Dan zit je drie maanden lang vast aan een perskorps dat alleen maar wil praten over je nakende vertrek, en niet waar het jou als oppositiepoliticus om gaat: ervoor zorgen dat de regeringspartijen geen meerderheid krijgen in de Senaat. Zou Cohen’s bevestigende antwoord dus nieuws moeten zijn? Als het dan echt moet: hooguit op pagina 5 rechtsonderaan, naast de net zo obligate uitverkoopadvertentie van Ikea.

Maar omdat de PvdA sinds de verkiezingen van 9 juni in de peilingen in een langdurige dip zit en dat Cohen aangewreven wordt (niet ten onrechte overigens), heeft het journaille al een verhaallijn in het hoofd over Job Cohen, de Icarus van de Nederlandse politiek van het afgelopen jaar. De man die het aandurfde om in het diepe te stappen, maar faalde. De gevallen Zonnekoning. Drama, tragiek, zelfs iets romantisch; het verhaal schrijft zich bijna vanzelf. In de geesten van veel parlementair verslaggevers zit al een self fulfilling prophecy.

Maar wie even afstand neemt van de hijgerigheid en nuchter naar de ontwikkelingen van de afgelopen maanden kijkt, zou ook iets anders kunnen concluderen.

Neem Synovate’s Politieke Barometer. De vaststelling op basis daarvan is dat de PvdA nog steeds ver verwijderd is van de 30 zetels die het op 9 juni scoorde in de Tweede Kamer. Maar je kunt óók vaststellen dat Cohen het nog altijd beter doet dan onder Wouter Bos, tijdens diens laatste 2 jaar als partijleider. Zakte de PvdA onder Bos in de Barometer nog tot dik onder de 20 zetels, onder Cohen schommelt de partij sinds 9 juni gemiddeld rond de 24 zetels. Nog altijd een verlies ten opzichte van 9 juni, maar een verschil van zes zetels is te overkomen. De electorale basis lijkt onder Cohen meer solide dan onder Bos. Er is hoe dan ook geen sprake van een massale exodus van PvdA-stemmers.

Ook stabiliseert de partij in de Barometer-peilingen (zie grafiek onder, direct van Synovate). De afgelopen vier weken (2 peilingen) vertoont de PvdA zelfs weer een lichte stijging in de kiezersgunst, althans volgens Synovate. Behoudens echte blunders van Cohen of andere PvdA’ers, of een klucht van een campagne, is er geen reden om aan te nemen dat deze dynamiek snel weer doorbroken zal worden.

Dit komt niet doordat Cohen het opeens zoveel beter doet, maar eerder doordat kiezers misschien tot de conclusie komen dat ze toch érgens heen moeten met hun stem. En mogelijk vinden ze dat op links Groenlinks noch de SP een redelijk alternatief hebben kunnen bieden voor de PvdA. Sterker, de SP staat in de laatste Barometer op 13 zetels, twee minder dan op 9 juni. Groenlinks staat consistent op 12, evenals D66. Beide partijen breken niet door als alternatieven voor de PvdA.

Ja, de PvdA heeft onder Cohen nog veel terrein terug te winnen. De partij moet een gevecht op twee fronten voeren: één tegen de vooroordelen van journalisten die Cohen stiekem al afgeschreven hebben, en één om weer in de kiezersgunst te komen, ook bij CDA’ers die op 9 juni overstapten naar de PvdA (en die – zo hoopt Alexander Pechtold – op 2 maart naar D66 overlopen).

De stabilisatie van de PvdA in de tot nu toe betrouwbaar gebleken Politieke Barometer zou de partijtop moed moeten geven. Zet die verbetering door, dan verbetert ook de positie van Cohen in de hoofden van de pers. Dat het ‘nieuws’ over het aanblijven van Cohen nu al komt, kan tijdens de campagne ook positief uitpakken voor de PvdA: het gespreksonderwerp is binnenkort wel uitgekauwd en zal tot aan 2 maart, de dag van de Provinciale Statenverkiezingen, vermoedelijk hooguit een marginale rol spelen in de verslaggeving over de verkiezingscampagne.

Het bevestigende antwoord van Cohen op de vraag van de NOS-journalist is daarmee wellicht niet het begin van het einde van Cohen’s partijleiderschap, maar misschien eerder zoals Winston Churchill het hoopvol doch voorzichtig verwoordde na de gewonnen Slag om Engeland: “This is not the end. It is not even the beginning of the end. But it is, perhaps, the end of the beginning.”

(Beeld: Creative Commons, Synovate)

Lees ook:

Verkiezingen: opkomst, opkomst, opkomst

PvdA in diepe problemen

Wouter Bos moet uit gaan kijken. Onder de oppervlakte borrelt veel woede in de PvdA. Heel veel woede. Over zijn beleid, of eigenlijk: gebrek daaraan. Ik ben eigenlijk verrast door de diepte van de boosheid zoals die bij veel mensen zit. Velen nemen het zomerreces en de vakantie te baat om eens goed na te denken hoe het straks verder moet, in het najaar.

Want dan komen er een paar echte breekpunten aan voor Bos. De deadline voor de Sociaal Economische Raad (SER) om te komen met een alternatief voor de verhoging van de AOW. Dan komt ook Prinsjesdag. Wat gaat Bos doen? Bezuinigen? Zo ja, waarop? Hij kan zijn partijgenoten niet eens verkopen dat hij wel €2,5 miljard aan garanties en gewoon cash stopt in ABN Amro, waar het kabinet tegelijkertijd bezuinigt op de AWBZ. Dus waar denkt hij op te kunnen gaan bezuinigen zonder zijn partij in de gordijnen te jagen?

Een partij waar men zeer benauwd aan het worden is voor de komende gemeenteraadsverkiezingen, in het voorjaar van 2010. In november van dit jaar wordt al een voorproefje gehouden, of all places in Venlo, waar Wilders een thuiswedstrijd zal spelen. PvdA-bestuurders in heel het land uiten nu al hun nervositeit.

Dan komt ook nog het rapport van de Commissie-Davids, een onderzoek naar de achtergronden en de beslissingen rond de politieke steun van Nederland voor de Amerikaanse inval in Irak, in 2003. De PvdA was altijd voor een parlementair onderzoek, maar slikte dat in tijdens de kabinetsonderhandelingen na de verkiezingen. Wat gaat de PvdA doen als Davids met voor premier Balkenende vervelende conclusies komt — maar Balkenende de PvdA met de rug tegen de muur zet, bijvoorbeeld als er een motie van wantrouwen wordt ingediend die alleen een meerderheid krijgt als de PvdA vóór stemt?

Alle kans dat Balkenende die druk op de PvdA legt, net zoals hij dat deed in het JSF-dossier. Wat gaat Bos dan doen? Geeft hij wéér toe aan de druk van het CDA, om het kabinet maar op het pluche te houden? Als de peilingen er dan net zo uit zien als nu, is die kans groot. Het CDA, maar zeker ook de PvdA willen nu en straks geen verkiezingen.

Dit zijn allemaal druppels die de laatste kunnen zijn voordat bij prominente PvdA’ers het geduld echt op is, en Bos (en mogelijk voorzitter Lilianne Ploumen) gedwongen wordt af te treden. Want veel PvdA’ers hebben heel goed door dat het merendeel van de weggelopen PvdA-kiezers het zat is dat het vetrouwen in de partij steeds weer beschaamd wordt. Dat Bos continu bereid is tot het sluiten van compromissen op voor sociaal-democraten wezenlijke dossiers.

Maar steeds meer partijprominenten beginnen ook vragen te stellen bij de persoonlijke stijl van leidinggeven van Bos. De klacht dat de partijleider zich steeds meer terugtrekt in zijn eigen schulp, valt steeds vaker en luider te horen. “Hij luistert niet”, “ik zie hem nauwelijks meer”, “hij praat nooit meer met mij”, “het is lang geleden dat we SMS’ten”, dat soort opmerkingen. En niet van de minsten; sommigen zijn – waren? – vertrouwelingen.

Het is op zich niet vreemd dat Bos zich wat afkeert. Hij heeft nogal wat aan zijn hoofd: minister van Financiën in oorlogstijd (de recessie), leider van een partij die in zwaar weer zeilt (al is dat vooral de schuld van de schipper), zijn gezin, en – niet in de laatste plaats – de geboorte van een zoon. Dan heb je nogal wat op je bord; een gewoon mens had misschien al lang afscheid genomen van één of meerdere bijgerechten.

Maar Bos zal vast ook murw geslagen worden door de niet aflatende stroom kritiek die hem van binnen en buiten de partij bereikt. Je ziet het vaker gebeuren bij leiders die de controle kwijt zijn, die niet meer zo goed weten hoe ze moeten acteren of reageren. Ze worden Oost-Indisch doof voor de kritiek en de kakofonie aan stemmen van al die mensen die roepen om veranderingen. Ze isoleren zich. Ad Melkert kreeg er last van, Wim Kok wist het op een gegeven moment ook niet meer in de nadagen van Paars-II. Lubbers begon op het einde rare fratsen uit te halen (“ik stem op de nummer drie”) en ook Mark Rutte toont af en toe symptomen.

Dus wat dan? Drie scenario’s doen de ronde.

1. Bos trekt het eenvoudig niet meer, en besluit na de zomer één van de gerechten van zijn bord te schuiven: dat van het partijleiderschap. Een forse aderlating en een persoonlijke erkenning van verlies die hard aan zal komen, maar die ook opluchting en ruimte in het hoofd oplevert. Voordeel: de grootste ‘Kop van Jut’ op dit moment is weg. Maar het is lang niet zeker of dat het vertrouwen van veel kiezers zal herstellen, met alle kans dat de PvdA alsnog zwaar verliest tijdens de gemeenteraadsverkiezingen.

2. De partij trekt Bos niet meer. Een combinatie van peilingenpaniek onder wethouders, een nieuwe knieval op het AOW-dossier en/of nieuwe bezuinigingen op de sociale voorzieningen drijft PvdA’ers tot razernij. Bos wordt gedwongen zijn leidersschapsmantel over te dragen — aan bijvoorbeeld Eberhard van der Laan, nadat andere ministers die mantel beleefd doch resoluut afwijzen. Voordeel: hetzelfde als boven beschreven.

3. Bos blijft, en PvdA’ers worden niet boos genoeg voor een leaderschip challenge. Bos gaat de gemeenteraadsverkiezingen in maart 2010 in, tijdens welke de PvdA fors verliest. Bos erkent zijn verantwoordelijkheid en treedt af, samen met partijvoorzitter Lilianne Ploumen. Het voordeel van dit scenario is volgens sommigen dat Bos de smet van het verlies nog meeneemt, opdat zijn opvolger met een schone lei de PvdA de parlementsverkiezingen van 2011 in kan leiden.

Vooruit, nog een, gewoon omdat die wel eens geopperd is, al of niet serieus: Scenario 4. Het meest ondenkbare scenario voor de meesten, maar voor sommigen juist ook zéér aantrekkelijk: Bos veroorzaakt een heuse kabinetscrisis over het AOW-dossier, en het kabinet valt, waarna Bos alsnog aftreedt als partijleider. Ook wel het ‘totale chaos-scenario’ genoemd.

Het nadeel van dit scenario is dat controle, spin, zo goed als onmogelijk is en dat afgewacht moet worden hoe het valt bij de kiezer. Niet bepaald het meest populaire scenario onder mensen met verstand van politieke strategie en campagnes. De voorstanders menen dat de PvdA in zo’n scenario in ieder geval met schone handen én een nieuwe partijleider de gemeenteraadsverkiezingen in kan.

Kortom, opties te over. Kort na het reces zal waarschijnlijk duidelijk worden welke van de scenario’s in ieder geval afvallen. En dan blijft er automatisch één, of hooguit de keuze tussen twee over.

Wouter Bos vindt dat zijn Partij van de Arbeid in de Tweede Kamer zich minder moet laten leiden door de toon van de aanvallen van Geert Wilders. In plaats van in die “val” van Wilders te trappen, zou de PvdA zich meer moeten richten op de inhoud, zei hij in een uitzending van Buitenhof. Bos geeft hiermee aan weinig te snappen van wat de meerderheid van de Wilders-kiezers beweegt.

Had Bos zich verdiept in een op Wilders-kiezers gericht onderzoek van Motivaction, dan had hij geweten dat een meerderheid van de potentiele Wilders-stemmers vooral op de peroxidelimbo gaat stemmen als een vorm van protest.

Het onderzoek concludeert dat veel Wilders-kiezers het eigenlijk helemaal niet zo eens zijn met bijvoorbeeld de fundamentele mening van Wilders over de islam. Maar ze vinden zijn zwart-witte stellingname vooral aantrekkelijk omdat hij pretendeert met ‘echte oplossingen’ te zullen komen, als hij eenmaal in de regering zou komen te zitten. (Veel Wilders-kiezers zien hem overigens liever niet premier worden — wat aangeeft hoe weinig vertrouwen hij van hen krijgt, hetzelfde euvel dat Pim Fortuyn trof onder zijn eigen kiezers.)

Vraag je door voor welke problemen er dan oplossingen gevonden dienen te worden, dan komen er eigenlijk heel abstracte antwoorden. Het centrale probleem is de angst onder kiezers voor de veranderende wereld, en verandering an sich. Oude zekerheden, ingevoerd en ingesteld door dezelfde partijen die zij nu afstraffen in de peilingen, verdwijnen als gevolg van hervormingen door diezelfde partijen.

Er zijn dus Wilders-stemmers die de middenpartijen niet meer vertrouwen waar het gaat om in stand houden van verworvenheden. Wilders springt daar handig op in. Morrelen de PvdA en het CDA aan de AOW-leeftijd, dan roept Wilders om het hardst dat hij die op 65 wil houden, wat er ook gebeurt. Mogelijke bezuinigingen op de AWBZ? Wilders is er tegen. Grenzen aan de hypotheekrente-aftrek? Wilders is er als de kippen bij om te roepen dat de aftrek moet blijven zoals die is.

Wilders voelt, vanuit de veiligheid van de oppositie, de angst feilloos aan. Steeds vaker positioneert hij zich zelfs als de hoeder van de verworvenheden van voormalig PvdA-leider Willem Drees. In een toespraak in de Tweede Kamer eerder dit jaar zei hij letterlijk: “Er loopt een lange weg van Willem Drees naar Wouter Bos en die weg loopt steil naar beneden.”

Ironisch genoeg doen de middenpartijen CDA en PvdA er juist alles aan om zo weinig mogelijk te veranderen. Men stapelt compromis op compromis om de kiezer maar niet te hard voor het hoofd te stoten. Het CDA ging de vorige verkiezingscampagne zelfs in met een zo goed als leeg verkiezingsprogramma; alle hervormingsdrift van de voorgaande kabinetten Balkenende was er vakkundig uitgesneden. Rondom Bos hing nog wel een zweem van hervormingsgezindheid, en die werd door de kiezer dan ook direct afgestraft; de PvdA ging van een mogelijk grote overwinning in de peilingen naar een verlies op verkiezingsdag.

Het gaat veel Wilders-kiezers dus juist om de inhoud. Ja, de toon is ook van belang, maar de inhoud die de PvdA en het CDA presenteren, vertrouwt men niet meer. Het CDA en de PvdA hebben onlangs in een ‘crisis-akkoord’ besloten dat de AOW-leeftijd van 65 naar 67 gaat, iets waar veel CDA- en PvdA-stemmers niets van willen weten. Als de inhoud is dat veel naar Wilders overstappende PvdA’ers niet willen dat de pensioenleeftijd omhoog gaat, hoe wil Bos die vlucht middels een debat over de inhoud dan voorkomen, als zijn partij net heeft ingestemd met een verhoging van die pensioenleeftijd?

Het probleem is dat niets doen — moeilijke beslissingen uitstellen of overhevelen naar een volgend kabint — ook weer afgestraft wordt door andere Wilders-kiezers. Dit is de groep mensen met een doorgaans lagere opleiding, en die voor het laatst zijn gaan stemmen in 2002, toen ze massaal opkwamen en de Lijst Pim Fortuyn 24 zetels gaven in de Tweede Kamer. Deze mensen komen doorgaans niet in de peilingen voor, omdat ze maatschappelijk inactief zijn. Aan peilingen en onderzoeken doen ze niet mee, eenvoudig omdat ze daar niet aan mee willen doen en omdat de onderzoekers vaak gewoon niet weten wie die kiezers zijn. Dat maakt het moeilijk hen te vinden en te benaderen.

Deze kiezers zijn het meest cynisch. Voor de meesten onder hen zijn politici niets meer dan zakkenvullers, die alles doen om aan de macht te blijven.

Het zijn juist de centristische partijen PvdA en CDA die die overtuiging voeden door het constante sluiten van zouteloze compromissen. Dat schraagt de gedachte onder deze kiezers dat het die partijen alleen maar om de macht te doen is, een gedachte die niet zo gek is want de coalitiepartijen sluiten juist compromissen, of stellen beslissingen uit, omdat ze problemen uit de weg willen gaan die de coalitie zouden kunnen opblazen.

Bos probeert vat te krijgen op de nationale discussie. Hij probeert zichzelf erin te injecteren als de boven de partijen staande staatsman. Vanuit zijn autoriteit als minister van Financien en vice-premier probeert hij gewichtig een debat over de inhoud aan te zwengelen.

Dat kan nog wel eens vies gaan tegenvallen. Op veel punten kunnen noch de PvdA noch het CDA nauwelijks nog een zwart-witte positie innemen. Op veel beleidsonderdelen zijn compromissen gesloten, waar veel Wilders-stemmers niet eens een compromis wilden maar juist helemaal geen actie, en alles laten zoals het was.

Bovendien spreken de peilingen Bos ook tegen. Bos vindt dat het over de inhoud moet gaan, en niet de toon. Maar de enige politicus die stelselmatig op hoge toon de confrontatie met Wilders zoekt, is Alexander Petchold van D66. Die kreeg van Bos ook een sneer in de Buitenhof-uitzending; Pechtold weet vooral waar hij tegen is, aldus Bos, maar weet niet wat er dan wel moet gebeuren.

Met die uitspraken bereikt Bos alleen iets onder studeerkamer-kiezers. Misschien dat hij het intellectuele deel van de naar D66 overgelopen PvdA-kiezers terug probeert te halen. Dat gaat hem niet lukken; de PvdA zal eerst moeten breken met de christenfundamentalistische ChristenUnie voordat die kiezers dat uberhaupt zullen overwegen.

Pechtold scoort in ieder geval in de peilingen door zijn vormelijke stellingname vis-a-vis Wilders. De PvdA niet. De nieuwste principiele stellingname van Bos — hij sluit de PVV uit als regeringspartner — heeft de PvdA niets opgeleverd in de peilingen.

De les die Bos had moeten leren, en waarvoor het nog niet te laat is, is dat veel kiezers de PvdA gewoon niet meer vertrouwen. Ze zien de PvdA als slechte hoeders van de sociale verzorgingsstaat. Bovendien vinden velen dat de PvdA als bestuurderspartij ook gefaald heeft waar het aankomt op sociaal beleid in hun gemeente. In de grote steden in de Randstad en de steden, waar veel PvdA- en Wilders-stemmers zitten, staat de PvdA aan het roer dankzij de monsteroverwinning tijdens de gemeenteraadsverkiezingen van 2006.

Als Bos het met de inhoud wil gaan winnen van Wilders, dan zal de PvdA inhoudelijk in de praktijk een kant op moeten die Bos en een flink deel van de centristische sociaal-democraten in zijn partij niet bevalt.

C‘est le ton qui fait la musique. Een waarheid als een koe. De PvdA laat Wilders steeds de toon zetten, en musiceert met hem mee. Wil je lui als Wilders aanpakken, dan moet je zelf dus de toon zetten. Dirigeren, de discussie naar je hand zetten. Wilders tot steeds idiotere extremiteiten verleiden. En een andere waarheid: luister naar je kiezer, en realiseer je dat als je inhoud hen gewoon niet bevalt, je het met die inhoud dus niet gaat winnen.

Jan Peter Balkenende is opeens overal. Hij gaf interviews aan kranten, tijdschriften en TV. Niet vreemd: de angst voor Bos is terug.

Beste politicus van het jaar, volgens pers én bevolking: Wouter Bos. Meest dramatische wederopstanding van het jaar: Wouter Bos en zijn PvdA. Meest daadkrachtige bestuurder van het jaar: Wouter Bos.

Bos, Bos, Bos. Sla een krant open of zet een nieuwsprogramma aan, en de PvdA-leider is overal. Het PR-team rondom Jan Peter Balkenende moet er gék van worden.

Intussen profiteert de PvdA ook nog eens van de daadkracht van Bos. De partij is in de meest recente peiling van de Politieke Barometer de uitslag van de laatste Tweede Kamerverkiezingen alweer voorbij gestreefd. Nog één zetel, en de PvdA is virtueel net zo groot als het CDA.

Dat mag helemaal niet van de het CDA. Men duldt niet dat Aartsvijand Nummer Eén gelijk Lazarus terugkomt voor een tweede ronde in de boksring; tegenstanders dienen, eens neergeslagen, kermend op de grond te blijven liggen, overgeleverd aan de genade van de christendemocraten.

En dus schuift de CDA-leiding de premier naar voren. Al die tijd liet Balkenende de aanpak van de financiële crisis en de recessie aan Bos, maar nu pakt Balkenende toch de handschoen op. En dat doet hij zo opvallend mogelijk.

Een klein jaartje geleden zwoeren de spinmeisters rondom Balkenende nog dat de premier nooit meer een stap zou zetten op de set van praatprogramma ‘Pauw & Witteman’. Balkenende was vernederd door een iets te joviale Ali B., en dat zou het programma bezuren.

Maar wie zat er donderdag 18 december ineens in zijn eentje aan tafel bij Jeroen Pauw en Paul Witteman, die hun zachtste pluizenhandschoentjes hadden aangetrokken? De premier. Het PR-team rondom Balkenende had duidelijke eisen gesteld. Geen concurrerende persoonlijkheden aan tafel, alleen de premier, en vooraf afgestemde onderwerpen.  Een journalistiek praatprogramma had de minister-president bijna een uur lang te gast, en men was poeslief. Schandalig.

Het belangrijkste: hij zat er, en hij had het óók over de recessie en de crisis, en hoe de problemen opgelost dienen te worden. Hij begaf zich daarmee op het terrein van Bos.

Dan verscheen Balkenende ook in een uitgebreid interview met het blad Elsevier. Onderwerp: de recessie. En zo vlak voor het kerstreces deed Balkenende nóg een duit in het zakje als gastauteur van het Financieele Dagblad. Onderwerp – ach, laat maar.

Het komende jaar belooft wéér een jaar te worden waarin Bos centraal staat. Want 2009 wordt immers het jaar van de recessie. Daarbij zal Bos voorzichtig langs de ijsbergen moeten laveren om te voorkomen dat hij niet de overwinnaar, maar het slachtoffer van de recessie wordt.

Daarbij zou het helpen als Bos de roem opeist, maar opzij stapt zodra er slecht nieuws komt, opdat het Balkenende raakt en niet hém. Dat is immers een truc die het CDA graag zelf toepast, en een koekje van eigen deeg is op zijn tijd best te eten.

Het is alle hens aan dek voor de PvdA. Want niet alleen blijkt de partij gespleten tussen sociaal-democraten aan de linker-, en sociaal-liberalen aan de rechterkant, er is nóg een scheiding: die tussen ‘gematigden’ en ‘radicalen’ jegens de islam en moslims in Nederland. Of Wouter Bos de elkaar kruisende loopgraven vredig met elkaar kan verbinden, is een zéér goede vraag. Waarschijnlijk niet.

Tijdens het afgelopen PvdA-congres dacht Bos in zijn afsluitende speech duidelijk genoeg te zijn geweest. De partij en Nederland horen open te staan voor iedereen, voor elke geloofsovertuiging. Maar iedereen moet trouw zweren aan het Nederlands wetboek.

Wie dat standpunt niet kan accepteren,  zei Bos, kan gaan. “Jammer dan.”

Ook werd tijdens het congres duidelijk dat de partij het op sociaal-economische onderwerpen meer gaat zoeken bij de sociaal-democraten, dan bij de sociaal-liberalen.

Maar het gevoel van euforische eenheid dat dit congres opleverde, is alweer verwaaid. In plaats daarvan manifesteert de groep PvdA’ers die niets willen weten van een inbedding van islam in de Nederlandse cultuur, zich nog heftiger.

Zo hebben drie PvdA-raadsleden van het Amsterdamse stadsdeel Slotervaart zich afgescheiden van de fractie. De reden: PvdA-stadsdeelvoorzitter Ahmed Marcouch heeft gepleit voor meer aandacht voor islam op openbare scholen.

Zijn motivatie is dat imams nu in de weekeinden vooral Marokkaanse jongeren zouden hersenspoelen met een salafistische interpretatie van het geloof. Althans, dat is de verdenking. Men wéét niet wat er precies onderwezen wordt op deze nieuwe vorm van zondagsschool, en dat is precies het probleem, vindt Marcouch.

De drie PvdA-raadsleden vinden principieel niet dat religieus onderwijs thuishoort op een openbare school. Daar valt veel voor te zeggen; openbare scholen werden immers niet opgericht om religie te onderwijzen. Integendeel, daarvoor hebben de confessionelen hun bijzonder onderwijs gekregen.

Dus, zo redeneren de ex-PvdA-raadsleden, moeten de moslimjongeren maar hun eigen islamitische school gaan bezoeken voor hun religieus onderwijs.

Maar zelfs deze raadsleden behoren nog tot de ‘gematigden’, mensen die islam ook maar gewoon een religie vinden, en niet speciaal of anders dan alle andere religies hier.

Hoe anders is dat bij de ‘radicalen’. Dat zijn weer mensen die de inbedding van islam in Nederland in al zijn vormen afwijzen. Geen islamitisch onderwijs op openbare scholen, geen islamitische scholen, nee – helemaal géén islamitisch onderwijs.

Zij zien de islam als een gevaar. Onder deze mensen zijn óók PvdA-leden, en zij accepteren het standpunt van Wouter  Bos niet. Maar zij gaan hun partij niet verlaten en hebben liever dat Bos gaat, en zijn standpunt meeneemt.

Daarmee openbaart zich een diepe kloof tussen de gematigden en de radicalen, waarbij – en dat moet gezegd – de laatsten een onverzettelijk standpunt innemen: islam eruit, punt. Ik noem ze niet voor niets radicalen, maar vel daarmee geen waardeoordeel; hun standpunt is hun goed recht.

Maar van welke kant je hun standpunt ook bekijkt, radicaal is het in alle opzichten want een compromis inzake het onderwerp is met hen kennelijk niet mogelijk. Bos heeft het in zijn speech immers geprobeerd, en zijn standpunt werd van tafel geveegd.

Nu staat hij voor een nog groter probleem dan hij al had. Was de waterscheiding tussen de sociaal-democraten (aangevoerd en -gewakkerd door de Rooie Veren en de verkiezing van Mariëtte Hamer tot fractievoorzitter) enerzijds en de sociaal-liberalen (de Frans Timmermansen, Rick van der Ploegen en Wouter Bos zelf) nog overzichtelijk, nog geen drie weken na het congres is de chaos compleet.

Want waar de sociaal-democraten en de sociaal-liberalen op sociaal-economische issues tegenover elkaar staan, loopt de cultureel-maatschappelijke kloof tussen gematigden en conservatien weer dwars door hun rangen heen. De loopgraven lijken daarmee op een kruis, een ‘X’. En iedereen beschiet elkaar. Het dreigt uit te monden in een heuse burgeroorlog binnen een politieke partij.

Bos poogde in zijn speech te binden. Hij appelleerde duidelijk aan hen met een redelijk verstand . De extremisten op de vleugels van de partij, dat zijn de mensen die wat hem betreft mogen gaan. Want Bos en de zijnen weten dat de keuze voor één van de vleugels, de andere vleugels onherroepelijk wegjaagt.

Maar het redelijk verstand maakt rap plaats voor de emotie. De keuze lijkt nu voor Bos gemaakt te worden door de partijleden. De balans sloeg tijdens het PvdA-congres op sociaal-economisch vlak door naar de sociaal-democraten, en in het sociaal-liberale smaldeel zwelt de kritiek aan.

Het is echter nog niets vergeleken bij de storm die nu aan het opsteken is over de plaats van de islam in Nederland.  Dit brandbare onderwerp laat zich niet zo makkelijk blussen door een paar compromissen over een motie tijdens een congres.

Om deze reden is het wellicht een optie om het dan maar te laten komen tot een catharsis, opdat iedereen binnen en buiten de PvdA weet waar de partij nu echt voor staat op dit onderwerp.

Daarvoor hoeft Bos overigens geen actie te ondernemen. De lont is al aangesloten op het kruitvat, en hij sist en knettert.