Mark Rutte is bezig aan zijn laatste act in de circustent, en hij weet het. De VVD-leider ziet zijn grote droom van een rechts kabinet in slow motion in duigen vallen en nu komt zelfs die andere droom, de premier leveren, langzaam in gevaar. Zuchtend stapt hij hoog in de top van de tent het wiebelige touw op terwijl Job Cohen, Femke Halsema en Alexander Pechtold vanuit de coulissen handenwrijvend toekijken.

De formeeropdracht van Rutte bestond tot nu toe uit drie pijlers. De eerste is dat de VVD de regering in moet. De tweede is dat er een VVD-premier moet komen, en de derde pijler is een forse hervormingsagenda die Nederland moest doen breken met de door centrum-links opgebouwde verzorgingsstaat. (Voor Rutte persoonlijk staat die laatste pijler overigens op één.)

Door de blokkade van Wilders is de hervormingsmissie uit het zicht geraakt. Nu is het zaak de twee andere pijlers zeker te stellen en daarbij het VVD-geluid zo stevig mogelijk door te laten klinken in het regeerakkoord.

Dit alles indachtig weten de partijen in de Tweede Kamer dat Rutte in principe nog kan kiezen uit twee kwaden: Paars-Plus, met de PvdA, Groenlinks en D66, of een middenkabinet, bestaande uit VVD, PvdA en CDA, mogelijkerwijs aangevuld met Groenlinks en D66. (Groenlinks wil bij monde van Femke Halsema samen optrekken met de PvdA, en D66 en de Christenunie sluiten elkaar op sociaal-culturele gronden zo goed als uit.)

Hoewel Rutte voor de bühne natuurlijk doet alsof hij de beste kaarten in handen heeft en het initiatief naar zich toe trekt door een concept-regeerakkoord te schrijven, staat hij door zijn opdracht eigenlijk relatief zwak. Want als het nu wéér mis gaat, staat hij met lege handen en dan heeft hij heel wat uit te leggen aan zijn achterban. Bovendien loopt hij serieus de kans dat de koningin het dan ook wel zat is en gaat kijken of Job Cohen misschien een kabinet bij elkaar kan krijgen.

Tegelijkertijd is de positie van Maxime Verhagen verzwakt door de grote interne strubbelingen bij het CDA. Hij móet nu de laatste poging aangrijpen om het CDA in veilig regeerwater te krijgen.

Bij dit alles komt ook nog eens dat (op Geert Wilders na) niemand wil dat nieuwe verkiezingen onvermijdelijk worden. Bij alle partijen is zo vlak na de laatste campagne het geld op. Daarnaast staat vooral het CDA er uiterst slecht voor in de peilingen – een extra complicatie voor Verhagen cum suis, en dus een extra drukmiddel voor zijn onderhandelingspartners.

De grote, gezamenlijke troef van Cohen, Halsema en Pechtold is dat ze samen Rutte kunnen laten struikelen en Verhagen ernstig in problemen kunnen brengen. Met een tot de zijlijn veroordeelde VVD en een leiderschapscrisis in het CDA – dat hoe dan ook in de regering moet om te overleven – komt zelfs een linkse coalitie van PvdA/SP/CDA/Groenlinks in beeld.

De sleutel voor Rutte om de formatie naar zijn hand te kunnen zetten is dat hij in zijn concept-regeerakkoord de PvdA, Groenlinks en D66 uit elkaar speelt en het CDA stevig aan zijn zijde houdt. Slaagt hij daar niet in, dan kunnen die drie partijen – mits zij gezamenlijk opereren – de formatie domineren. Dat, of Rutte speelt open kaart, stijgt boven de partijen uit en schrijft een ontwapenend regeerakkoord waar alle partijen waarlijk iets van zichzelf in kunnen herkennen.

De winnaar van de verkiezingen kan de formatie alsnog verliezen. Die realisatie zal de komende weken als een zwaard van Damocles boven de onderhandelingstafel hangen.

Direct na het uiteen spatten van de formatie van het minderheidskabinet van VVD en CDA, riepen diverse commentatoren, journalisten en politici (Cohen, Halsema) dat er vooral een stabiel kabinet moet komen. Dat levert tegelijk de vraag op: welk kabinet is het meest stabiel?

Eerst een definitiekwestie. Onder ‘stabiel’ wordt in Haagse termen niet alleen verstaan dat het een kabinet moet zijn dat kan rekenen op een ruime meerderheid van zetels, maar ook dat het een kabinet moet zijn dat niet snel verzandt in politieke strijd. Een stabiele regering is ook qua verdeling van ministersposten als het even kan evenredig verdeeld over de deelnemende partijen. Daarnaast bestaat een stabiele regering uit zo weinig mogelijk partijen, omdat dit het afwegen van elkaars belangen makkelijker maakt voor de primus inter pares, ofwel de premier.

Die bemiddelt eigenlijk constant tussen de partijen, al is daar met name onder Kok en Balkenende de klad in gekomen: de premiers hebben tegenwoordig een meer leidinggevende rol. Maar goed, die stabiele kabinetten: welke zijn dat? Welke opties heeft de Majesteit?

3. PaarsPlus (VVD/PvdA/D66/Groenlinks)
Stabiel omdat het kan rekenen op een meerderheid in de Tweede Kamer (81 zetels), en partijen telt waarvan de meesten ruime ervaring hebben qua regeren. Bovendien verenigt dit kabinet zowel linkse als rechtse partijen, waardoor bezuinigingen en hervormingen een breed draagvlak zullen hebben.

Tegelijkertijd is de VVD de enige rechtse partij in zo’n coalitie en binnen de VVD bestaat er veel weerstand tegen. De VVD-bewindslieden en -fractie zullen vanaf dag één de neiging hebben om zich rechts te profileren om zich de concurrentie van de PVV en het CDA van het lijf te houden. Dat kan binnen de coalitie voor wrijvingen zorgen met vooral de PvdA. Daardoor is dit kabinet minder stabiel dan wordt aangenomen.

2. Middenkabinet (VVD/PvdA/CDA)
Deze variant telt 82 zetels in de Tweede Kamer en is dus behoorlijk stabiel te noemen. De drie partijen vertegenwoordigen de centrumlinkse, christendemocratische en centrumrechtse stromingen in Nederland, en kunnen daarom rekenen op een redelijk groot draagvlak, zeker vanwege de compromissen op de hervormingen en bezuinigingen om de staatsfinanciën op orde te krijgen.

Maar het is óók een kabinet waarin niet de VVD, maar een andere partij zich ongemakkelijk in voelt: de PvdA. Die partij nam uit strategische overwegingen tijdens de verkiezingen stevig positie in tegen de hervormingsdrang van Mark Rutte en zijn VVD. De laatste vindt qua hervormingen op sociaal-economisch terrein het CDA aan zijn zijde. De PvdA heeft slechte herinneringen aan de boosheid in de eigen achterban toen het in 2006 in een regering stapte met het CDA en de Christenunie. De partij zal verraad aan de linkse idealen verweten worden, zeker als er teveel compromissen gesloten moeten worden. De PvdA zal daarom, net als de VVD in een Paarsplus-setting, snel de neiging vertonen om zich te profileren. Dat zal tot wrijvingen met de coalitiepartners leiden en dat maakt dit kabinet minder stabiel.

1. Nationaal kabinet (VVD/CDA/PvdA/Groenlinks/D66)
Een ‘superkabinet’ dat kan rekenen op een enorme meerderheid in de Tweede Kamer (102 zetels), waarvan de meeste deelnemende partijen ruime ruime regeerervaring hebben. Ik noem dit een nationaal kabinet, omdat zo’n coalitie niet alleen bestaat uit de middenpartijen CDA, VVD en PvdA – waarmee de centrumlinkse en -rechtse stromingen in Nederland vertegenwoordigd zijn – maar daar  nog twee middenpartijen aan toevoegt, te weten Groenlinks en D66.

Qua zetelaantallen zit het dus wel goed met de stabiliteit en de rechtse VVD noch de linkse PvdA hoeven zich eenzaam te voelen: Mark Rutte wil vooral op sociaal-economisch terrein snoeien en hervormen en daarin vindt hij in zo’n kabinet het CDA en D66 aan zijn zijde. Zelfs Groenlinks is het op bepaalde punten (tot op zekere hoogte) met de VVD eens waar het gaat om hervormingen in de sociale zekerheid. Tegelijkertijd vormt Groenlinks een licht remmende factor op die Sturm und drang en dat vindt de PvdA uiterst prettig.

Het aardige aan dit kabinet is dat Groenlinks en D66 in zo’n combinatie de ‘centrale as’ zullen zijn, de partijen die het bindmiddel vormen en als bemiddelaar optreden tussen de VVD en het CDA enerzijds, en de PvdA anderzijds. Dit verzacht de omstandigheid dat de premier tussen vijf partijen moet bemiddelen.

Daarnaast biedt zo’n nationaal kabinet binnen én buiten het parlement het grootste draagvlak voor moeilijke maar soms noodzakelijke hervormingen.

Nu de vorming van een rechts minderheidskabinet meer dan waarschijnlijk lijkt, is ‘op links’ de vraag wie de leider van de oppositie wordt. Volgens kiezers ondervraagd door Maurice de Hond zal die strijd gaan tussen Emile Roemer van de SP en Alexander Pechtold van D66. De laatste is onwaarschijnlijk omdat verwacht wordt dat de linkse oppositie vooral stemmen zal winnen vanwege de zware sociaal-economische hervormingen die Rutte-I wil doorvoeren — hervormingen die D66 niet bepaald afwijst. Maar één ding is duidelijk: Job Cohen komt niet direct in mensen op als het gaat om wie de leider van de oppositie dient te worden. In plaats van Pechtold maakt, naast Roemer, Femke Halsema een goede kans.

Het zit er niet in bij Job Cohen, de zucht naar politieke strijd. Het felle debat vindt hij niet leuk, “vliegen afvangen”  noemt hij het. De campagne van de PvdA pakte daar op een gegeven moment zelfs mee uit tijdens de verkiezingsstrijd: men probeerde van Cohen’s onwil een kracht te maken, niet een zwakte.

Want vliegen afvangen, op de persoon spelen, flauwe steken onder water plaatsen, af en toe grote woorden gebruiken, theater, drama, van muggen olifanten maken, debatteren met de waan van de dag, geleefd worden door krantenkoppen – dat is soms wat nodig is om jezelf in de kijker te spelen bij de veeleisende media.

De leider van de oppositie, doorgaans de politiek leider van de grootste oppositiepartij, heeft daarbij het geluk dat hij of zij de eerste is die door het journaille benaderd wordt om te reageren op dit of dat plan van de regering. Dat betekent veel zendtijd, inkt en discussie op internet, handig voor de aandacht en het verspreiden van het eigen geluid. Wouter Bos wist dat uitstekend uit te buiten tijdens de oppositiejaren tegen de kabinetten Balkenende. Alexander Pechtold wist zich een tijd lang in de kijker te spelen door zijn kruistocht tegen Geert Wilders, die overigens toch wel de sluwe meester van het politieke theater genoemd mag worden, het soort theater dat Cohen zegt te verafschuwen.

Maar de vraag is of het Cohen zal lukken om die leiderschapsrol over te nemen.

Als persoon lijkt die rol hem niet erg op het lijf geschreven. Cohen is, mede dankzij zijn vorming als bestuurder (rector, staatssecretaris, burgemeester) meer een staatsman-figuur, een leider van instituten. De PvdA-campagne zette Cohen dan ook terecht neer als een staatsman, een premierskandidaat van de bovenste plank die de uitgebluste ster van Jan Peter Balkenende moest doen verbleken.

Maar toen eenmaal bleek dat de strijd beslist zou worden in de debatten, bestonden die vooral uit vliegen afvangen. Daar was Cohen niet erg bedreven in. Het lukte hem niet om boven de partijen uit te stijgen, zoals het Wim Kok en Els Borst in 1998 zo duidelijk wel lukte. En dat werd juist wel van Cohen verwacht. Langzaam verdwenen Cohen’s leiderschapskwaliteiten als motief om PvdA te stemmen naar de achtergrond. Uiteindelijk bracht de PvdA als motief de strategische stem: ‘stem Cohen om Wilders uit het torentje te houden’. Dat is ten dele gelukt: Wilders  zit inderdaad niet in het Torentje. Maar hij heeft straks wel de nieuwe bewoner aan een touwtje.

Nu dan rest de PvdA weinig anders dan te proberen de leider van de oppositie te worden. Maar dan moet Cohen in staat zijn om van zijn rol als ‘premier in afwachting’ af te stappen en in de huid van een politieke straatvechter te kruipen. Cohen moet gaan doen wat hij eigenlijk politiek met een kleine ‘p’ vindt. Een onwaarachtige rol dus en kiezers zijn niet dom: als iemand niet lekker in zijn vel zit vanwege de ongemakkelijkheid van de rol die hij speelt, als een politicus niet voor de volle 100 procent gaat voor zijn woorden, dan prikken kiezers daar zó doorheen.

Cohen kan proberen het te ontkennen, feit is dat de verwachting was dat hij de nieuwe premier zou zijn. In die zin heeft hij kiezers al teleur gesteld. Nu moet hij een waar huzarenstukje uithalen om zichzelf te vormen naar iemand die hij niet is, die hij niet kan zijn. Voeg daarbij de duiventil die PvdA-fractie dankzij al die ex-bewindslieden zal blijken te zijn als de Statenverkiezingen in maart 2011 zijn geweest, met alle media-aandacht voor ‘gerommel binnen de PvdA’ van dien, en de PvdA moet vrezen dat een handige Emile Roemer en een slimme Femke Halsema serieus zetels gaan afsnoepen.

Want zij zijn nu eenmaal ervaren oppositievoerders die geleerd hebben om op overtuigende wijze soms hun handen vuil te maken. Cohen heeft nog een lange, pijnlijke weg te gaan.

Gesteld dat hij en/of de PvdA daar de wil en het geduld voor hebben, natuurlijk.

Arme Mark Rutte. Kiest hij voor een kabinet met CDA en PVV, dan is de kans op een vleugellam kabinet levensgroot. Kiest hij toch voor PaarsPlus, met PvdA, D66 en Groenlinks, dan is een meerderheid in de senaat binnen handbereik maar kan hij de door hem zo vurig gewenste omschakeling van Nederland naar zijn marktliberale ideaalbeeld nauwelijks realiseren.

Stel, Mark Rutte formeert zijn kabinet met CDA en PVV. Het regeerakkoord, met daarin zware bezuinigingen en hervormingen, wordt gepresenteerd. En net als in 2002 en 2003, toen de rechtse hervormingskabinetten van CDA/VVD/LPF en CDA/VVD/D66 hun plannen presenteerden, rolt er een schokgolf door Nederland die velen in de peilingen naar de PvdA drijft.

Het CDA en D66 lekten toen veel kiezers naar de gematigd linkse partij van Wouter Bos. Rutte ziet al voor zich hoe tegen zo’n achtergrond de provinciale statenverkiezingen plaatsvinden, waaruit de Eerste Kamer voortkomt: de PvdA, Groenlinks en de SP winnen fors, daarmee genoeg zetels winnend om samen met senatoren van andere oppositionele partijen alle hervormingsvoorstellen van het kabinet te blokkeren. Gevolg: Rutte’s kabinet is vleugellam.

Dat kan Rutte voorkomen door het eerste regeerakkoord gematigd te laten zijn qua hervormingen en bezuinigingen. Rutte’s kabinet lijkt minder hard te willen saneren, de VVD en het CDA verliezen niet al te veel zetels bij de provinciale statenverkiezingen, de PVV komt voor het eerst sterk vertegenwoordigd in de senaat en de schade kan meevallen.

Maar dan zit er al wel een VVD/CDA/PVV-kabinet. Zelfs zonder een hard bezuinigingsprogramma kan alleen al de aanwezigheid van de PVV in een kabinet voldoende zijn om mensen naar de linkse partijen te drijven, al was het maar omdat alle rechtse partijen in de regering zitten. Het CDA, nu al gehalveerd, zal daar niet op zitten te wachten en zelfs de VVD is tot op het bot verdeeld over regeringsdeelname. Alexander Pechtold van D66 verwelkomt de protesterende VVD’ers met open armen, Job Cohen aait de binnenstromende linkse CDA-kiezers graag vaderlijk over hun bolletje.

De sleutel ligt hoe dan ook in de regeerakkoorden die Rutte, Verhagen en Wilders zouden sluiten. Hoe gematigder die zijn, hoe minder kans er is op onrust. De vraag is of Rutte en Wilders zich zo in kunnen houden. Ras-opportunist Wilders vermoedelijk wel – de man die 16 jaar lang deel uitmaakte van de rechtervleugel van de VVD en zich nu opstelt als kampioen van oud-linkse sociaal-economische ideeën, geeft zijn breekpunten maar al te graag weg voor het regeringspluche. (Zie zijn AOW-standpunt.)

Maar het grootste dilemma is voor Rutte. Zal hij zich in kunnen houden en de kans laten varen om echt VVD-beleid te maken?

Na het verkiezingsdebacle van 2006 trok een onderzoekscommissie ingesteld door de PvdA harde conclusies. De partij had de vernieuwingsslag uit 2002 niet doorgezet, had last van een onduidelijke identiteit en er was een onduidelijke regie over de verkiezingscampagne.

Dat rapport kan zó weer uit de kast worden gehaald, hooguit voorzien van een nieuwe titel en datum. Want de partij heeft niks geleerd, en er is weinig veranderd. De partij heeft nog steeds geen heldere politieke identiteit, geen visie op de toekomst anders dan nu “de boel een beetje bij elkaar houden”, en aan het hoofd stond dit keer een als campaigner onervaren partijleider over wie torenhoge verwachtingen waren die hij niet waar maakte.

Omdat de identiteit en de visie van de PvdA onduidelijk bleven, en het verkiezingsprogramma vooral een poging was om iedereen gerust te stellen, bleef het profiel van de partij in de campagne vaag. Wat de PvdA niet wilde was duidelijk, maar wat de partij nu wel wilde, wat de visie van de partij voor de langere termijn was, dat bleef in nevelen gehuld.

Tegenpool VVD presteerde slechter dan in 1998, electoraal het beste jaar ooit voor de VVD, maar de PvdA haalde nu bij lange na niet de 45 zetels die zittend premier Wim Kok toen haalde. Het verschil dit jaar is dat mensen op rechts vooral op de VVD stemden vanwege de helderheid van het verkiezingsprogramma, niet zozeer de persoon Mark Rutte. Bij de PvdA was dat dit jaar precies andersom: alles draaide om de persoon Cohen.

Want het profiel van de PvdA is nog immer vaag, de boodschap nauwelijks onderscheidend.

Er kwam een verkiezingsprogramma, waar de vertrokken partijleider Wouter Bos zich nadrukkelijk mee had bemoeid. Gaande de campagne paste de nieuwe partijleider Cohen dat programma op enkele punten aan. Terecht of niet, en ook al had de partij de ruimte gekregen van de PvdA-leden om dat zo te doen, al wat het gedoe deed was het onduidelijke profiel van de PvdA nog vager maken.

Prominente PvdA’ers spraken heimelijk schande van het partijprogramma. Het zei niks, had geen visie en was vooral bedoeld om te proberen de linker- en rechtervleugels binnen de partij gerust te stellen. Er werden geen keuzes gemaakt.

Verder wenste Cohen zich iets linkser te profileren dan Bos. Dat is zijn prerogatief als partijleider, maar hij was daarin niet expliciet. Bovendien gebeurde dat veel te laat, vlak voor de verkiezingen. Ook dat droeg bij aan de verwarring over welke richting de PvdA nu eigenlijk in wenste te slaan.

Vaag, vaag, vaag
Het onduidelijke profiel en de succesvolle nadruk van de campagne op de lijsttrekker Cohen zorgden ervoor dat twijfelende kiezers inderdaad op zoek gingen bij Cohen om daar dan maar een gevoel van richting te halen.

Helaas bleek Cohen op de belangrijkste momenten op zijn best een onevenwichtige kandidaat. Kiezers moesten via de media vernemen wat de PvdA wilde. De debatten waren voor veel partijen, zoals de SP en D66, de momenten om zich te profileren. Maar de debatten bleken juist voor de PvdA het belangrijkste moment.

Cohen’s belangrijkste en meest gewaardeerde eigenschap was op 12 maart, toen hij zich kandideerde voor het lijsttrekkerschap, ‘leiderschap’. Cohen werd na het gestuntel van Balkenende door kiezers gezien als een sterke leider die boven de partijen stond. Eloquent, weinig woorden nodig hebbend, een vaderfiguur.

Helaas hielp Cohen dat beeld eigenhandig om zeep door het gestotter, het gehakkel en het niet bepaald standvastige gedraai op programmapunten.

Tot frustratie van het campagneteam stond daar in de ogen van de kiezers geen leider bij de debatten. Geen alwetend vaderfiguur, maar een amateur die niet uit zijn eigen woorden kon komen, iemand die op cruciale punten zwak uit de hoek kwam. Hij zelf noemde dat juist ‘verfrissend’; hij wilde niet meedoen aan het ‘vliegen afvangen’. Allemaal mooi en aardig, maar het neemt nog steeds niet weg dat Cohen’s onervarenheid als campaigner zijn eigen imago aan diggelen hielp. Zijn kracht werd binnen twee debatten zijn zwakte.

Bovendien: je kunt als lijsttrekker dan wel andere normen en waarden aanhangen over hoe jij vindt dat de politieke strijd gevoerd moet worden, als de kiezer bepaalde verwachtingen heeft dan moet je daar gewoon aan voldoen. In goed Nederlands: “If you can’t take the heat, stay out of the kitchen.”

Twijfel, twijfel
Voorheen overtuigde Cohen-stemmers gingen twijfelen en begonnen terug te vloeien naar D66 en Groenlinks, juist op het moment dat de PvdA hoopte dat mensen angstig zouden zijn voor een rechts kabinet onder VVD’er Mark Rutte. Zo’n tactiek – de een of de ander – stamt uit 1998, toen de PvdA hem succesvol toepaste in de tweestrijd met de VVD van Frits Bolkestein.

Maar toen had de PvdA het geluk van een populaire, zittende premier, Wim Kok. Men dacht het kunstje te herhalen met Cohen. Maar toen uit de peilingen bleek dat de PvdA structureel tussen de 5 en 6 zetels achter bleef lopen op de VVD, bleek de kans dat de PvdA inderdaad nog de VVD zou gaan inhalen te klein, dus nam de noodzaak voor een stem op Cohen af – en gingen kiezers weer terug naar hun ‘eigen’ partijen, de SP, Groenlinks en D66.

Om even aan te geven hoe groot het inhoudelijk tekort van de PvdA is: volgens een onderzoek van Maurice de Hond – http://www.peil.nl/?2987 – bleek dat niet minder dan 30% van de PvdA-stemmers de dag vóór de verkiezingen aangaf om strategische redenen op Cohen te stemmen. Dus niet omdat zij de PvdA nou zo’n warm hart toedragen, maar omdat men wilde voorkomen dat er een rechts kabinet aan de macht kwam.

Verantwoordelijkheid
Concluderend: de kritiek uit ‘De Scherven Opgeveegd’ staat nog steeds als een huis, en dat moet ook partijvoorzitter Lilianne Ploumen aangerekend worden, alsmede de ‘strategen’ Martijn van Dam en Diederik Samsom. Zij dragen hiervoor mede-verantwoordelijkheid.

De PvdA dient de komende jaren hard na te denken over de koers die zij wenst te varen. Daarbij moet de partij niet bang zijn om afscheid te nemen van kiezers, teneinde nieuwe kiezers te verwelkomen. Hoe dan ook moet de partij komen tot een helder profiel waarmee kiezers een heldere keuze voorlegt.

Tegelijkertijd valt lijsttrekker Job Cohen aan te rekenen dat hij gefaald heeft als lijsttrekker. De PvdA is onder zijn leiding uitgekomen onder de 33 zetels die Wouter Bos behaalde in 2006, en ook dat was een verlies. Ja, Cohen had een (zeer) korte voorbereidingstijd, evenals de campagne. Het zou daarom veel beter geweest zijn als Bos, immers veel beter bedreven in het debat en vele malen beter onderlegd in economische onderwerpen dan Cohen, lijsttrekker was gebleven en na de verkiezingen als fractievoorzitter plaats had genomen in de Tweede Kamer, om dan afscheid te nemen en te voldoen aan de roep van zijn gezin.

Dan had Bos ook het eventuele verlies na jaren van mede door hem veroorzaakte stilstand van de partij met zich mee kunnen nemen. Nu zitten Ploumen, Cohen en de hele PvdA met de scherven.

Maar dat neemt niet weg dat het de PvdA ontbreekt aan een helder, ideologisch profiel.

Alle politieke partijen die niet ‘VVD’ heten trekken zich de haren uit het hoofd over de vraag: ‘hoe veranderen wij het onderwerp van gesprek?’ Ze proberen van alles. D66 en het CDA roepen opeens breekpunten uit, de PvdA van Job Cohen probeert het beeld van Cohen als fatsoenlijke leider te verbinden aan het onderwerp economie – Cohen als iemand die ‘fatsoenlijk bezuinigt’, of zoiets – en Jan Peter Balkenende heeft gewoon helemaal géén boodschap en probeert de VVD maar af te schilderen als ‘te rechts’ en de PvdA als ‘te links’.

Maar de kracht van Rutte is niet het probleem, de partijen zélf zijn het probleem. Zij hebben op het onderwerp economie eenvoudig niet zo’n kraakheldere boodschap kunnen neerzetten als de VVD, die vanaf dag één niet bang was om de meest extreme posities in te nemen op het vlak van bezuinigingen en saneringen. Die duidelijkheid appelleert, de onduidelijkheid doet de aanhangers van de andere partijen twijfelen.

Associaties
Hoe goed het de VVD gelukt is? Ga zelf maar na. Maak je hoofd even leeg. Denk even aan andere dingen, alles behalve politiek. Neem een paar seconden de tijd.

Kop leeg? Klein testje: ik noem namen van lijsttrekkers. Bedenk bij iedere naam, snel achter elkaar, welke boodschap jij direct met de naam associeert.

• Mark Rutte.
• Job Cohen.
• Jan Peter Balkenende.

Ik gok er een goede fles wijn op dat veruit de meesten onder jullie bij het zien van de naam Mark Rutte dachten aan economie, banen en/of bezuinigingen. Bij  Job Cohen iets van leiderschap, rust, kalmte, boel bij elkaar houden, thee drinken misschien. Bij Jan Peter Balkenende zeer waarschijnlijk iets in de sfeer van ‘mislukt’, ‘gefaald’, ‘drie kabinetten laten vallen’ of ‘weet niet’.

Hoe dan ook dachten de meesten onder jullie bij Cohen en Balkenende niet onmiddellijk aan ‘economie’ of ‘banen’, en dáár zit de crux. Want op dit moment overheersen de economie en de vraag ‘hoe moet het nu verder’ de gedachten van de meeste kiezers. Willen Cohen of Balkenende een kans maken om hun partij tot de grootste te maken, dan zullen ze op het onderwerp ‘economie’ met een kraakheldere boodschap moeten komen.

Compassie
Misschien dat de partijen, bij gebrek aan kennis, maar eens over de landsgrenzen moeten kijken. In 2000 won George W. Bush de verkiezingen door zichzelf een ‘compassionate conservative’ te noemen. Conservatieven zijn – in de Amerikaanse context en even plat gezegd – harde, rechtse bezuinigers die weinig op hebben met de armen.

Door zichzelf een conservatief met compassie voor de armen en het milieu te noemen, neutraliseerde Bush effectief veel weerstand tegen zijn persoon. Rutte doet nu exact hetzelfde door glashard te zeggen dat de VVD sociaal is en zorgt voor de sociaal zwakkeren, ook al bewijzen zelfs de eigen berekeningen van de effecten van het VVD-verkiezingsprograma naar aanleiding van de beruchte Netwerk-uitzending dat bijvoorbeeld bijstandsmoeders er in inkomen op achteruit gaan.

Dat is het onderwerp waar de andere partijen, vooral ter linkerzijde, nog zetels op kunnen winnen: het sociale verhaal. Als het hen lukt de VVD neer te zetten als een asociale partij die ‘bijstandsmoeders pakt’, kunnen zij zichzelf profileren als partijen die zorg dragen voor méér dingen dan alleen de economie.

Maar dat neemt nog steeds niet weg dat die partijen op dit moment geen appellerende boodschap hebben. Dat is iets waar zij zich ernstig zorgen om moeten maken. Bush en de zijnen lukte het immers ook om jarenlang de Amerikaanse politiek te domineren omdat het de Democraten ontbrak aan een boodschap: voorwaar een angstbeeld van jewelste voor Cohen, Halsema, Balkenende, Pechtold en Roemer.

Update: Om aan te geven hoe groot het probleem vooral aan de linkerkant is, bladerde ik in mijn geschiedenisfavorites terug naar de verkiezingen van 1998. Toen scoorde de VVD in de Tweede Kamer 38 zetels en het CDA 29. De Christen- democraten deden het toen zelfs nog iets beter dan ze dezer dagen doen, met tussen de 23 en 27 zetels in de peilingen.

Maar kijk eens: de PvdA behaalde toen een monsterscore van 45 zetels, D66 14, Groenlinks 11 en de SP 5. Het verschil tussen toen en nu: Geert Wilders. Tussen 2002 — de opkomst en dood van Fortuyn — en nu gingen PvdA-stemmers achtereenvolgens via de Fortuyn/LPF naar de SP en toen – gedeeltelijk – door naar Wilders. Deze verkiezingen vloeien zelfs kiezers van Wilders naar de VVD van Mark Rutte nu hij steeds het sociale profiel van zijn partij benadrukt.

Dit artikel werd eerder gepubliceerd op DeJaap.nl

We gaan de lijsttrekkers even af aan de hand van het rijtje ‘Doelen’ zoals hier, in de voorbeschouwing, werd opgesteld.

- Rutte: hij is de terechte winnaar. De VVD-leider deed precies wat er van hem verwacht werd: hij maakte geen fouten, en verdedigde zich relatief goed tegen de verwachte aanvallen van Jan Peter Balkenende en Geert Wilders, zijn grootste concurrenten op rechts.

Hij onderscheidde zich van Wilders, en viel – zoals verwacht – Cohen aan om zijn rechtse profiel smoel te geven in de ogen van zijn doelgroep. Hij deed, kortom, precies wat zijn beoogde kiezers van hem verwachtten. Wellicht dat hij door fouten van Wilders nu zelfs meer PVV-stemmers in zijn kamp mag verwelkomen. Rutte is een winnaar van het debat.

- Jan Peter Balkenende: deels geslaagd in zijn opzet om in te breken bij Rutte. Het CDA lekt kiezers naar de VVD en dat moet Balkenende keren. Zijn opmerking dat de VVD “ouderen keihard laat vallen” was een overduidelijke poging om oudere CDA-kiezers — en daar zijn er veel van — binnen het CDA-hek te houden.

Maar hij slaagde minder goed in zijn andere opdracht, namelijk zich opstellen als het ‘sociale geweten van rechts’, in de hoop op die manier aantrekkelijk te worden voor kiezers in het midden die het in Cohen niet zien zitten. Strepen we het pluspunt weg tegen het minpunt, dan heeft Balkenende gewonnen noch verloren.

- Job Cohen: en twijfelen over Cohen, daar hebben die kiezers reden toe. Want ja, het was Cohen’s eerste grote televisiedebat en dus stond hij  met 1-0 achter nog voor het debat begon. Dat neemt niet weg dat hij weinig initiatief nam en zich vaak liet wegzetten. Er was één sterk moment toen hij debatteerde met Wilders en hier en daar had hij een leuke kwinkslag. Maar zijn gebrek aan debatervaring brak hem op toen hem een technische uitdaging over de zorgtoeslag kreeg.

Tijdens zijn pitch aan de kiezer bleken zijn argumenten tweeledig: ‘iedereen telt mee’, en ‘stem op mij, want anders winnen VVD en CDA’. Het laatste is een negatief argument, en zo’n argument is voor de meeste kiezers geen goede motivatie. Cohen heeft vast geen kiezers weggejaagd, maar ook zeker geen nieuwe kiezers aangetrokken met dit debat, en dus heeft hij zijn doel niet bereikt. Cohen moet meer doen dan de nul houden, mensen moeten nu in zijn boodschap gaan geloven; hij brengt geen begeisterung. Cohen is daarmee een verliezer van het debat.

- Geert Wilders: veel geschreeuw, weinig wol. Al met al is heeft hij weinig meer gedaan dan zich onbeschoft gedragen en Rutte, Balkenende en Cohen wegzetten als te soft op het gebied van immigratie en integratie, en te hard op sociaal gebied. Dat is voor zijn harde kern supporters gefundenes Fressen, maar Wilders weet dat die kerngroep kiezers veel kleiner is dan zijn potentieel: maanden geleden stond hij nog op 27 zetels, inmiddels zijn daar 10 van weggesnoept door Rutte.

Het weglopen tijdens een één-op-één debat met Cohen heeft hem geen winst opgeleverd, maar vermoedelijk juist twijfelende Wilders-stemmers extra gemotiveerd om op de beschaafde Mark Rutte te gaan stemmen. Dat was onverstandig. Hij heeft daarmee zijn doel — kiezers terughalen van bij de VVD — hoogstwaarschijnlijk niet gehaald en daarmee is Wilders een verliezer van het debat.

In zijn algemeenheid kan, ook ondanks de winst van Rutte, geen duidelijke winnaar aangewezen worden. Geen van de vier lijsttrekkers wist tijdens het debat de kijker in vervoering te brengen. Betwijfeld mag worden of de heren de zwevende kiezer hebben kunnen overtuigen om eens in hun winkel te komen kijken. Het debat was gespannen, een kakofonie van gebakkelei en jij-bakken, met niemand die boven de herrie uit steeg en de rest achter zich liet.

De constellatie van het eerste debat zal zijn dat Cohen eigenlijk in zijn eentje staat tegen de ‘rechtse’ lijsttrekkers Rutte, Balkenende en Wilders. Dat geeft Cohen gek genoeg een voordeel bij de kijker van het debat, want hij krijgt bij voorbaat van de links-angehauchte kijker de ‘sympathy vote‘ omdat hij in de minderheid is.

DOELEN VAN DE LIJSTTREKKERS:
- Balkenende: stemmen terughalen bij de VVD, en in mindere mate bij de PvdA. Grootste lek zit aan de VVD-kant. Initiatief behouden. Vooral inzetten op fatsoen, de VVD wegzetten als extremistisch.

- Wilders: stemmen terughalen die wegvloeien naar VVD. Zichzelf profileren door de anderen weg te zetten als softe has-beens.

- Cohen: initiatief nemen. Zichzelf neerzetten als leider door te stoppen met alleen incasseren en pareren, en terrein te gaan claimen. Cohen zal meer moeten gaan doen dan hopen dat mensen hem zien als de leider op links die Rutte uit het Torentje gaat houden; mensen moeten eerst in hem gaan geloven.

- Rutte: geen fouten maken, zich niet laten verlokken tot extremiteiten in het onvermijdelijke schreeuwgevecht met Wilders (met wie Rutte het persoonlijk overigens prima kan vinden), opstellen als ‘beschaafd rechts’.

SOCIAAL-CULTURELE ONDERWERPEN:
Rutte & Wilders zijn concurrenten en zullen apart van elkaar Cohen bashen. Wilders moet tegelijkertijd de verschillen tussen hem en de VVD duidelijk maken en voor zijn kiezers bewijzen dat VVD soft is op immigratie en integratie. Wilders loopt hiermee het gevaar zichzelf onverkiesbaar te maken voor groepen kiezers door té extremistische posities in te nemen.

Maar een ontketende Wilders biedt een opening voor Job Cohen om zich te profileren. Hij  kan zichzelf neerzetten als de redelijke antipool van Wilders. Daarbij moet Cohen wel concurreren met Balkenende, die vast van plan is te zorgen dat hij, en niet Cohen zich kan tooien met de morele leiderschapsmantel. Cohen zal het nog moeilijk krijgen om zichzelf te onderscheiden van Balkenende. Maar misschien hoeft dat ook helemaal niet, daar Cohen in de ogen van kiezers volgens peilingen sowieso al meer leiderschapskwaliteiten toegedicht worden dan aan Balkenende.

Cohen voelt zich het meest in zijn element bij de sociaal-culturele onderwerpen integratie, immigratie en veiligheid. Rutte zal zijn aanvallen op Cohen voortzetten onder het motto ‘gebutst metaal verliest zijn glans’. Daarmee neemt Rutte wel een risico want Cohen kan de debatkijker er fijntjes aan herinneren dat hij op het gebied van veiligheid met veel plezier samenwerkte met de VVD in het Amsterdamse college.

Maar Cohen zal zondag vooral een slijpsteen zijn waar Rutte zich in de ogen van de kijker rechts aan kan scherpen. Hij moet afstand nemen van Wilders, maar tegelijkertijd Cohen bashen om weer genoeg rechts over te komen.

SOCIAAL-ECONOMISCHE ONDERWERPEN:
Balkenende zal zijn aanvallen op Rutte, ingezet op vrijdag, doorzetten. Balkenende heeft geen keuze en niks te verliezen, hij móet de aanval kiezen. Rutte werd in het Radio1-debat van vrijdag in een hoek gedrukt en de VVD-campagnestaf snapt dat als Rutte zich dat weer laat overkomen, Balkenende stemmen zal gaan afsnoepen. Helemaal nu Balkenende  de VVD rechts ingehaald heeft door tijdens het debat het CDA-verkiezingsprogramma aan te passen en van de hypotheekrenteaftrek een breekpunt te maken.

Rutte kan hier moeilijk overheen: als het Balkenende lukt om van de HRA weer het hoofdonderwerp te maken tijdens zijn debatmoment met Rutte, laat de laatste zich weer wegzetten. Er is wel één opening voor Rutte, dankzij uitspraken van CDA-minister Jan Kees de Jager in de uitzending van Nova vrijdagavond.

Het CDA wil de verhoging van het eigenwoningforfait niet terugdraaien. Dat was een PvdA-voorstel dat het vorige kabinet overnam, en het CDA wil dat in ere houden, zei De Jager. Dat is een inkoppertje: Rutte kan en zal dit – met enig recht – afschilderen als een verhulde belastingheffing die eigenlijk een indirecte beperking van de hypotheekrenteaftrek is. Zo is het destijds immers ook verkocht door de PvdA, en het CDA bleek daar niet tegen.

Cohen kan punten scoren door zich pro-actiever op te stellen en op beschaafde wijze de aanval te kiezen tegen de VVD en het CDA. Voor een PvdA’er bieden de verkiezingsprogramma’s van die twee partijen daarvoor genoeg aanknopingspunten, waar de PvdA tot nu toe weinig gebruik van heeft gemaakt.

Wilders heeft het meeste te verliezen op sociaal-economisch gebied. Een groot aantal punten heeft hij overgenomen van de SP, zoals het behoud van de AOW-leeftijd op 65 en het behoud van de zorgtoeslag en laag eigen risico. Maar Wilders kan Rutte net als Balkenende om de oren slaan met de hypotheekrenteaftrek, die Wilders ook als breekpunt ziet.

Tenzij er iets wezenlijks verandert, zoals een Cohen die opeens assertief wordt en meer doet dan alleen ‘de nul houden’, valt het meeste vuurwerk wederom te verwachten tussen Rutte en Wilders, en Rutte en Balkenende.

CDA
Het lijkt definitief gedaan met het CDA onder leiding van Jan Peter Balkenende. Natuurlijk, de campagne duurt nog een maand en dat is in campagnetermen een eeuwigheid, maar in de peilingen stabiliseert het CDA niet eens, maar blijft in plaats daarvan inleveren. In een nieuwe peiling van TNS-Nipo deze week daalt het CDA naar 22 zetels, een diepterecord. In de peiling van Maurice de Hond levert de partij ook een zetel in en komt op 26. Aan de dalende trend komt maar geen einde. In de kiezersgunst komen is als een tanker besturen: het gaat allemaal heel langzaam. Het CDA zou daarom nu, met minder dan vier weken te gaan voor de verkiezingen, op zijn minst de neergang moeten hebben stoppen, om vervolgens te stabiliseren en dan in de laatste weken een stijgende lijn te hervinden doordat kiezers toch weer terugkeren op het oude nest omdat zij het gebrek aan affectie voor en vertrouwen in de lijsttrekker inleveren voor de wil om het gedachtengoed van de partij te willen steunen.

Het gedonder met staatssecretaris van Defensie Jack de Vries doet de partij bepaald geen goed en compliceert de mogelijkheden van De Vries om zich al te opzichtig met de campagne te bemoeien – al zal hij dat niet kunnen laten.

Grootste uitdaging: de partij is het initiatief kwijt, heeft geen centrale boodschap en is totaal reactief. De partij domineert op geen enkele manier een terrein van het politiek-publieke discours op dit moment. Het is, mede dankzij het vage verkiezingsprogramma, volstrekt onduidelijk welke drie, twee of zelfs één boodschap de partij wil zenden naar de kiezer, behalve dan dat de partij vindt dat de PvdA te links is en de VVD te rechts. Maar dat is geen boodschap waar mensen in kunnen geloven, dat is een strategisch argument voor in een vergadering met campagnemensen. Het CDA dient dus snel te komen met een centrale boodschap die kiezers raakt.

Mogelijk dat het CDA zich vanaf 20 mei kan neerzetten als de ‘redelijke’ bezuinigingspartij: dat is de datum waarop het CPB komt met doorrekeningen van de financiële onderbouwing van de plannen van alle partijen. Het schijnt dat het CPB niet al te best zal oordelen over de CDA-plannen, maar de VVD zou er  nog slechter uitkomen.

VVD
Natuurlijk, er zijn nog bijna vier weken te gaan en in die periode kan onnoemelijk veel gebeuren om de hele zaak weer op de kop te zetten. Maar als VVD-leider Mark Rutte zelfs in de krant van het christelijke hol van de leeuw gaat spreken over zijn geloof en afkeer van socialisten, daarmee overduidelijk op zoek naar nog meer CDA-kiezers, dan weet je dat Rutte en de zijnen bloed ruiken. Het vertrouwen van de VVD doet vermoeden dat zij zich ook realiseren dat het CDA er erger aan toe is dan tot nu toe werd aangenomen. De Rutte-locomotief tuft rustig verder, zo af en toe stoppend bij kleine stations om een paar wachtende CDA- en PVV-zetels op te pikken, en gaat recht(s) op de eindbestemming af. In de peiling van TNS-Nipo komt de VVD op 30 zetels, van de 22 die ze nu hebben in de Tweede Kamer, en in de peiling van Maurice de Hond komen de conservatief-liberalen deze week zelfs op 34. Dat is dichtbij de all time high van de 38 Kamerzetels die de partij had in de periode 1998-2002.

Het wordt wat saai, maar het is niet anders: Rutte moet gewoon blijven  doen wat hij nu doet. Recht zo die gaat, initiatief blijven nemen, en de PvdA blijven bashen om aan de kiezer op rechts duidelijk te maken dat alleen hij Cohen uit het Torentje kan houden. Veel meer valt er gewoon niet te zeggen. Prima campagne, rustig uitgevoerd. Wel moet men zich afvragen of er niet te vroeg gepiekt wordt.

Grootste uitdaging: niet nerveus worden en geen fouten maken. Want nu de VVD het zo goed doet en de media zich gaan realiseren dat Rutte serieus kans maakt op het premierschap, draaien de schijnwerpers zich naar hem toe. Dat is handig vanwege de aandacht en dus de kans op het trekken van nog meer kiezers, maar ieder klein foutje, iedere verspreking, iedere contradictie en – erger nog – iedere draai wordt dan tien keer feller uitgelicht.

Daarnaast is 20 mei misschien wel de  belangrijkste dag voor de VVD in deze hele campagne. De CPB-doorrekening van de bezuinigingsplannen pakken naar verluidt niet gunstig uit voor de partij. Dat zal het moment zijn voor de PvdA en het CDA om de VVD keihard aan te vallen en de vermeende hardheid van het VVD-program tot een verkiezingsissue te maken. Als de CPB-doorrekening echt gehakt maakt van de financiële onderbouwing van de bezuinigingsplannen, dan is dat een directe aanval op het centrale thema van de VVD – de economie – en dan heeft Rutte een groot probleem waar mogelijk het CDA van zal profiteren.

PvdA
De PvdA doet het in de peilingen beter dan onder Wouter Bos. Maar dat de anderhalve maand geleden nog zo populaire Cohen met zijn partij nu terugzakt naar 29 zetels in de peiling van TNS-Nipo en 32 van Maurice de Hond, van een eerder hoogtepunt van 35 zetels, zou de PvdA-campagne aan het denken moeten zetten. Ja, dit blog voorspelde dat Cohen de PvdA inderdaad even tot grote hoogte zou brengen, waarna een periode van stabilisatie zou optreden in de peilingen, en daarna – zo hoopt de PvdA natuurlijk – weer de lijn omhoog terug zou vinden tijdens de laatste weken. Dan gaan de verschillen tussen de partijen zich uitkristalliseren, met name tussen de PvdA en de VVD, terwijl het CDA zou imploderen door een gebrek aan aandacht en een bandwagon- en negatieve keuze-effect voor de PvdA en VVD.

Dat is nog steeds een plausibel scenario, maar er is een probleem. Waar wil Cohen heen, behalve nu de ‘boel bij elkaar houden’? Hoe ziet Nederland er over 30 jaar uit, in zijn visie?  Juist omdat hij premiersmateriaal is wordt ieder woord op een gouden schaaltje gewogen. En de vraag is dan: wat is nu eigenlijk zijn boodschap? Kan ik hem mijn portemonnee toevertrouwen? Mensen kijken over Cohen’s schouder om te weten wat er achter hem staat, en vragen zich af of wat ze zien hen bevalt. De PvdA kwam met ‘Iedereen telt mee’ als alomvattende centrale boodschap, maar zo’n oproep tot solidariteit – want dat is het – doet hen twijfelen. Solidair zijn kost vaak geld, dus is de volgende vraag: hóe telt iedereen dan mee? Het PvdA-programma blinkt niet bepaald uit in duidelijkheid en  Cohen’s staatsmannelijke oproep tot nationale akkoorden over sociaal beleid en democratisering bleek een losse flodder, waarschijnlijk omdat Cohen aan het eerste geen startinvulling gaf en het tweede gewoon totaal niet leeft.

Grootste uitdaging: de centrale boodschap, het podium waar Cohen op staat, beter tot uitdrukking brengen door het duidelijker handen en voeten te geven. Jezelf alleen maar spiegelen aan de ideologische tegenstander is een keuze uit armoede, een strategische negatieve keuze, en mensen willen iets om in te geloven hebben. Alleen het statische containerbegrip ‘Iedereen telt mee’ is niet voldoende, hoezeer Cohen ook de verpersoonlijking daarvan is.

De meeste mensen kiezen nog altijd Partij X omdat ze achter de ideeën van Partij X kunnen staan, niet omdat ze via een stem op Partij X kunnen voorkomen dat Partij Z de grootste wordt. Vooralsnog halen teveel mensen nog hun schouders op over de bezuinigingsplannen van de VVD om bang te zijn voor die partij, en is eenvoudig nog onduidelijk waar de PvdA vóór is.

Noot: Ja, het Partij X versus Partij Z-idee geldt andersom óók voor de VVD, dat graag de verschillen met de PvdA aanstipt. Het verschil is alleen dat het VVD-program zo helder en duidelijk is dat het bijna pijn doet aan je ogen. Dat kan de PvdA niet zeggen.

De veranderende kleurzetting van de campagne zorgt ook voor een verschuiving van prioriteiten – voor met name de PvdA en het CDA.

Rutte gaat op rechts rustig door met de ingeslagen koers. Want doorgewinterde campagneveteranen weten dat het zogenaamde ‘bandwagon’-effect ook andersom kan werken. De bandwagon is de praalwagen waar mensen op aanhaken, en stelt een partij voor die het goed doet in de peilingen. Kiezers sluiten zich graag aan bij een kiezer; van dat bandwagon-effect heeft Wilders gretig gebruik gemaakt de afgelopen jaren. Maar in deze peiling zakt Wilders onder de 20 zetels en daarmee moet hij nu uit gaan kijken voor het omgekeerde effect: kiezers houden niet van verliezers. Het omgekeerde bandwagon-effect betekent dat je als partij twee keer zo hard moet werken om het vertrouwen van die weifelende kiezers weer terug te winnen.

Omgekeerde wereld voor Wilders
Dat betekent niet dat alles verloren is voor Wilders; verre van dat, een verdubbeling (hij heeft nu 9 zetels in de Tweede Kamer) is zeer wel mogelijk op 9 juni. Maar tenzij er een incident gebeurt op het gebied van integratie en veiligheid, heeft Wilders weinig om op aan te haken. Daar komt het gedoe met enkele PVV-kandidaten voor de Tweede Kamer bij. Zulke negatieve verhalen stralen meteen slecht af op de persoon Wilders, en hij is de verpersoonlijking van de PVV.

De afwezigheid van zulke incidenten op het sociaal-culturele vlak (Wilders’ favoriete speelplein) zorgt dat sociaal-economische thema’s aan belang hebben gewonnen in de overwegingen van kiezers. De 20 ambtelijke commissies hebben hun – veelal forse – bezuinigingsproefballonnetjes opgelaten en vrijwel alle partijen kwamen met bezuinigingsvoorstellen. Sociaal-economische thema’s overheersten de afgelopen drie weken de media en dat helpt ook met het verschuiven van de aandacht.

Dit alles betekent dat op rechts de VVD en het CDA nu daadwerkelijk gaan strijden om het leiderschapsbanier. De steeds pranger wordende vraag ‘wie wordt de lijstrekker van rechts tegen Job Cohen?’ zorgt ervoor dat in ieder geval het CDA nu een oorlog op twee fronten moet voeren: zowel tegen de PvdA als tegen de VVD. Daarbij moet het CDA nu hinken op twee benen: aan de ene kant wil de partij niet teveel naar rechts doorschieten om linkse CDA’ers niet van zich te vervreemden (de Christenunie sprokkelt er steeds meer zetels bij), maar men wil ook niet teveel naar links overhellen omdat de kans op groter worden dan de VVD in de peilingen dan definitief verkeken is.

PvdA
De PvdA heeft niets liever dan dat de VVD het pleit op rechts wint. Het sociale gezicht van de PvdA steekt veel beter af tegen de rechtse VVD dan tegen het CDA; de PvdA kan zich met de VVD als de grote rechtse tegenstander beter afficheren als een linkse partij en daardoor naar SP- en Groenlinks-kiezers lonken.

De PvdA moet wel op zoek naar een tegenstander op rechts, want met het langzaam naar de achtergrond verdwijnen van sociaal-culturele thema’s boet het belang van Job Cohen’s centrale thema, ‘de boel bij elkaar houden’, ook aan prominentie in.Veelzeggend en problematisch voor de PvdA is daarbij dat veel kiezers die nu in de peilingen zeggen weer op de PvdA te zullen stemmen dat vooral doen vanwege de persoon Job Cohen, niet per sé vanwege het PvdA-programma.

Zoals peiler Maurice de Hond terecht opmerkt in de conclusies van zijn laatste  peiling loopt de PvdA hiermee een groot gevaar. Tenzij de partij op het partijcongres aanstaande zondag 24 april een stevige centrale boodschap kan neerzetten op sociaal-economisch vlak, een visie die een perspectief biedt en richting geeft, staat of valt de hele verkiezingswinst met de wedervaardigheden van Job Cohen tijdens de campagne. Eén fout van Cohen kan de PvdA dan al fataal worden. Bijna exact het omgekeerde zien we bij de VVD: daar weet Mark Rutte zich gesteund door de boodschap van een onvervalst, bijna typisch VVD-verkiezingsprogramma. Het is veel kiezers duidelijk waar de VVD deze verkiezingscampagne voor staat.

CDA
Het CDA zal het met de beschadigde lijsttrekker Jan Peter Balkenende alleen maar lastiger krijgen als het er niet snel in slaagt om de VVD met een dikke marge voorbij te streven in de peilingen, de komende maand. Het is niet erg duidelijk over de boodschap die het wil uitstralen. Dat is ingegeven door de aloude strategie van het CDA om noch naar links, noch naar rechts te willen buigen. Maar die strategie wreekt zich nu, want Jan Peter Balkenende lijkt vooralsnog niet genoeg kiezers te kunnen overtuigen van de noodzaak om op hem te stemmen.

Het kan zeer goed zijn dat het CDA gokt op de debatten, dat men hoopt dat Balkenende het op ervaring en staatsmanschap wint van Job Cohen en Mark Rutte. Nieuwe initiatieven op sociaal-economische thema’s lijken vooralsnog niet voorhanden, daar het verkiezingsprogramma al gepresenteerd is. Maar wie weet hebben de slimme campagnevoerders bij het CDA toch nog een paar konijnen in de hoge hoed die men tevoorschijn kan toveren.

Alleen maar hopen dat de tegenstander fouten gaat maken is in ieder geval niet genoeg. Tenzij er een incident plaatsvindt dat de hele boel weer op zijn kop zet, gaat deze campagne waarschijnlijk de boeken in als De Campagne Waarin De Kiezer Om Heldere Keuzes Vroeg.