Obama krijgt waarschijnlijk zijn tweede termijn, maar met veel liefde zal het niet gaan. In plaats van de enthousiaste meute die in 2008 stond te popelen om de nieuwe belofte in het Witte Huis te krijgen, moet Obama vechten voor iedere stem. Daarna zal hij vier jaar lang in de loopgraven moeten doorbrengen om zijn hervormingen uit zijn eerste termijn veilig te stellen.

Mitt Romney is Obama’s grootste bedreiging. Niet om waar Romney voor staat – dat kan namelijk iedere dag veranderen – maar omdat het enthousiasme voor Obama zelf zó enorm laag is dat steeds meer mensen een keuze tussen Obama en Romney zien als een keuze tussen lood of oud ijzer. Gedesillusioneerde Democraten zullen in een strijd tussen Romney en Obama thuis blijven of uit boosheid misschien zelfs op Romney stemmen. Het is precies dat sentiment dat Team Romney wil voeden door politiek in het midden te blijven en de verschillen tussen hem en Obama te minimaliseren.

Team Romney ondertussen vaart een gevaarlijke koers. Romney mag niet te ver afdrijven van Obama, maar ook weer niet te veel naar links overhellen om onacceptabel te zijn voor de rechtse kiezers in de Republikeinse voorverkiezingen. Maar als hij slaagt in die spagaat en hij wordt de kandidaat, dan wordt Obama gedwongen zelf naar links te gaan bewegen om het broodnodige ideologische contrast met zijn opponent te creëren. Er moet immers wat te kiezen zijn. Het gevaar is duidelijk: schuift Obama te veel op naar links, dan wordt Romney vanzelf aantrekkelijker als de veilige kandidaat van het midden. En daar, in het electorale midden, worden de verkiezingen gewonnen.

Zie hier waarom Obama in de campagne veel liever een rechtse extremist als Rick Perry als opponent heeft. Als het aan Obama ligt worden de verkiezingen van 2012 dus al beslist tijdens de Republikeinse primaries.

Contrast
Het soort opponent dat Obama wil is daarmee duidelijk. Wat hij inhoudelijk tijdens de verkiezingscampagne zal proberen te vermijden is een referendum over vier jaar Obama. Want qua gerealiseerde, populaire hervormingen heeft Obama niet bepaald een sterk CV voor zo’n referendum. Ja, hij heeft voor een Democratische president in zijn eerste termijn veel bereikt, meer dan bijvoorbeeld Bill Clinton. Maar voor iemand die zo geweldig kan communiceren met mensen is het verrassend hoe Obama er de afgelopen 3,5 jaar niet in geslaagd is duidelijk te maken waarom zijn hervormingen goed zijn voor het land en de mensen.

Zijn tegenstanders hebben vervolgens die braakliggende ruimte gepakt om zijn hervormingen negatief te framen. Obama heeft dus qua beleid veel bereikt, maar zijn tegenstanders hebben de veel belangrijkere perceptie gekaapt en ingekleurd. Hierdoor kan het gebeuren dat de door een grote meerderheid van Amerikanen verlangde hervorming van het zorgverzekeringsstelsel nu in peilingen negatief beoordeeld wordt.

Niet dat de Republikeinen een beter voorstel hebben – verre van dat zelfs – maar ze zijn er in ieder geval in geslaagd Obama’s meest belangrijke en in het oog springende hervorming af te kraken. En dat heeft gevolgen, want Obama kan zich nu nauwelijks beroepen op belangrijke – en vooral populaire – successen in de binnenlandse politiek.

Het gevolg: neem peilingen als Obama versus een generieke Republikein. Dus niet één van de bestaande Republikeinse kandidaten, maar gewoon een anonieme Republikeinse kandidaat. Dan komt Obama er al maanden peiling na peiling bijzonder slecht vanaf, zoals ook blijkt uit deze meest recente ‘Obama versus “generic” Republican candidate’ van CBS News. (Zie trouwens ook nog even de cijfers onderaan het hierboven gelinkte bericht om te zien hoe smal de marge tussen Obama en Romney is.)

Wie saai praat, wordt als saai beoordeeld
Het zijn zure druiven voor Obama. Hij is de Democratische president die één van de grootste wensen van de Democraten sinds de Tweede Wereldoorlog voor elkaar gebokst heeft, namelijk een hervorming van het complete Amerikaanse zorgverzekeringsstelsel. Maar omdat deze getalenteerde communicator ervoor gekozen heeft zijn hele eerste termijn de oersaaie professor uit te hangen in plaats van zijn successen te verkopen, wordt het in november een ware fotofinish.

Eentje die hij waarschijnlijk wel wint omdat hij straks de grotere campagnekas heeft waardoor hij de Republikeinen steeds een stapje voor zal zijn. Net als in 2008 zal hij zijn tegenstander dwingen geld uit te geven in meer staten dan die tegenstander wil. Maar een prettige campagne wordt het niet. En dan moet Obama ook nog maar hopen dat zijn partijkornuiten in ieder geval de Senaat behouden. De kans dat hij vier jaar te maken krijgen met een uiterst vijandig Republikeins Congres is heel groot.

Zoals Sisyfus zal Obama vermoedelijk weinig lol beleven aan die komende vier jaar in dat Witte Huis.

Op 2 maart zijn er Statenverkiezingen, die bepalend zijn voor de samenstelling van de Senaat. Die is weer cruciaal voor het goedkeuren van door het minderheidskabinet goedgekeurde wetten. Dus voor het kabinet Rutte-1 hangt heel wat van die verkiezingen af: in de Eerste Kamer moet een meerderheid komen. Voor de oppositie geldt dat zij dat juist moeten zien te voorkomen. Voor alle partijen geldt dat de hele zaak draait om de opkomst, want de Statenverkiezingen interesseren kiezers bar weinig.

VVD

En dat is meteen het grote probleem voor premier Rutte, want qua opkomst is hierdoor veel onzeker. Hij wil dat zijn VVD, coalitiepartner CDA en gedoogpartner PVV met elkaar een meerderheid behalen in de Eerste Kamer. Zo belangrijk is dat voor de stabiliteit van zijn minderheidskabinet dat Rutte in een interview in een tijdschrift de kiezer opriep om op één van de coalitiepartijen te stemmen. (De PVV wordt op dit blog gewoon als een stille coalitiepartij omschreven, zoals een stille vennoot.) Maar hij heeft een probleem: de VVD, het CDA en de PVV zijn concurrenten van elkaar. Net als op links, is op rechts het waterbed-syndroom van toepassing: als je op het midden van een waterbed met je vinger drukt, vloeit het water alle kanten uit.

De waterbedden zijn normaliter ferm van elkaar gescheiden. Het water in het linkerbed blijft op links en wordt verdeeld tussen de linkse partijen, het water in het rechter waterbed stroomt alleen naar rechtse partijen. Rutte’s opdracht is dan ook het vergroten van het waterbed op rechts. Historisch gezien heeft hij het tij mee: van 1977 tot aan 2007 (het CDA bestond al wel in de Senaat in ’77) hebben CDA en VVD altijd een meerderheid gehad in de Senaat.

Wat Rutte helpt, is dat de rechtse partijen historisch gezien dus een groter stemmenpotentieel hebben (zelfs zonder hulp van de SGP) dan de linkse partijen. Het probleem is dat uiterst onzeker is wat de PVV voor invloed zal hebben nu die partij meedoet aan de Statenverkiezingen, gezien het eerder beschreven waterbed-syndroom.

Grootste uitdaging: de opkomst vergroten, en vooral kiezers op de rechterflank mobiliseren. Tot nu toe heeft hij de wind mee in peilingen die iets zeggen over de Tweede Kamer.
Grootste probleem: de afhankelijkheid van de PVV, het verdelen van de stemmen op rechts tussen drie partijen, en in media breed uitgemeten bezuinigingen.

CDA

Rutte’s probleem is eigenlijk ook Maxime Verhagen’s probleem, zij het dat het probleem aan de kant van het CDA vele malen groter is: CDA’ers lopen weg naar de VVD (en VVD’ers lopen over naar de PVV), terwijl linkse CDA”ers verbolgen zijn over de samenwerking met de PVV. Ook voor het CDA is de kiezersopkomst de sleutel, maar daar fietst sinds de Tweede Kamerverkiezingen van 9 juni nog een probleem doorheen, namelijk wélke CDA-kiezer op zal komen. Want er bestaat nu even niet zoiets als ‘dé CDA-kiezer’. Die is verdeeld tussen drie groepen: linkse CDA’ers, die niets willen weten van een CDA dat deals sluit met de PVV, rechtse CDA’ers die overgelopen zijn naar de VVD, en CDA’ers die coute-que-coute trouw blijven aan de partij. De laatste groep zorgt ervoor dat het CDA in peilingen tussen tenminste 19 en 21 zetels scoort.

De recente geschiedenis wijst uit dat een relatief lage opkomst het CDA nog ten goede kwam. Dat betekent dat het CDA altijd kon rekenen op een trouwe schare kiezers, die in relatief hoge aantallen naar de stembus gingen waar kiezers van andere partijen het lieten afweten. Een belangrijke categorie vormde de oudere CDA-kiezer, loyale mensen die vonden dat stemmen een plicht is, en als ze dan in het stemhokje stonden, dan stemden ze confessioneel en dus CDA. Want dat deden hun ouders ook. Maar die tijden zijn veranderd en het is de vraag wat precies die groep kiezers op 2 maart gaat doen. Gaan ze weer overlopen naar de VVD en – in mindere mate – de PVV, of is dit nou net de groep kiezers die in de peilingen de partij nog trouw blijft?

Grootste uitdaging: de ‘harde kern’ CDA-kiezers weer naar de stembus krijgen. Juist deze groep kiezers kan bij een laag opkomstcijfer het verschil maken voor het CDA.
Grootste probleem: het CDA is verdeeld, stuurloos want nog steeds inhoudsloos, heeft last van een verliezersimago en juist oudere CDA’ers maken zich zorgen over de ouderenzorg.

PVV

En laat nou net Geert Wilders grote sier maken met de ouderenzorg. Bovendien gooit de PVV sowieso hoge ogen in de peilingen, waar de partij rond de 25 zetels schommelt, ongeveer op hetzelfde niveau als de uitslagen van de Tweede Kamerverkiezingen. Veel VVD’ers liepen naar de PVV over, maar er is een reden waarom VVD-premier Rutte desondanks tóch ook de PVV noemde in het geruchtmakende interview. Want de PVV trekt, naast VVD’ers, ook nog twee andere kiezersgroepen aan: zij die normaliter niet gaan stemmen, en gedesillusioneerde SP’ers. De PVV is dus de partij die aan de ene kant water van de VVD en het CDA naar zichzelf toedrukt, maar aan de andere kant heeft de PVV de unieke mogelijkheid om zowel kiezers weg te halen bij de SP als ‘nieuwe’ kiezers aan te trekken.

Daarmee is de PVV de stille coalitiepartij die de omvang van het waterbed op rechts kan vergroten, ten koste van de linkse oppositie, en daarmee het minderheidskabinet alsnog aan een meerderheid in de Senaat kan helpen. Zelfs zonder de mannenbroeders van de SGP.

Grootste uitdaging: gedonder rond PVV’ers voorkomen. Daarnaast voorkomen dat voor PVV-stemmers pijnlijke compromissen (integratie, veiligheid, Europa, zorg, sociale zekerheid) getekend moeten worden. Maar het allerbelangrijkste: de opkomst bevorderen onder een weerbarstig, a-politiek electoraat.
Grootste probleem: de PVV is een partij met regeringsmacht, en dat betekent dat de partij extra kritisch bekeken wordt door de media. Dat betekent dat juist ook vervelende compromissen extra onder een vergrootglas komen te liggen. Bovendien liggen de verwachtingen heel hoog.

SP

Waar de PVV een sleutelpositie heeft op rechts, heeft de SP die op links. Dat komt doordat de partij in 2007 doorbrak in de Senaat: de socialisten sprongen van 4 zetels naar 12. De partij profiteerde nog van een hoge populariteit na de gewonnen verkiezingen van 2006. Dat betekent dat Emile Roemer nogal wat te verdedigen heeft, want op 9 juni van dit jaar werd de SP tijdens de verkiezingen voor de Tweede Kamer bijna gehalveerd. Sindsdien wint de SP mondjesmaat terrein terug maar de steun is nog lang niet zodanig dat de partij de 12 zetels in de Senaat zal kunnen behouden. Zouden er vandaag verkiezingen gehouden zijn, dan was de SP waarschijnlijk teruggezakt naar rond de 8 zetels.

Roemer heeft een dubbele opdracht: hij moet kiezers weghalen bij de PvdA, dan wel voorkomen dat ze naar die partij vloeien, en hij moet kiezers zien terug te halen die naar de PVV zijn gegaan. SP’ers willen de overloop van kiezers naar de PVV nog wel eens bagatelliseren, maar er is een reden waarom Roemer in Kamerdebatten stelstelmatig de PVV aanvalt op de sociale zekerheid- en zorg-dossiers. De SP is hoe dan ook essentieel in de queeste van de oppositie om het kabinet van een meerderheid in de Senaat te weerhouden.

Grootste uitdaging: kiezers halen op zowel links als rechts.
Grootste probleem: de PVV heeft de macht, kan daadwerkelijk beslissingen forceren en is daarom aantrekkelijker voor weggelopen kiezers die zich ernstige zorgen maken over de afbraak van de verzorgingsstaat.

PvdA

Is het bevorderen van opkomst een uitdaging voor alle partijen, voor de PvdA komt er nog een uitdaging bij: een enorm gebrek aan enthousiasme onder het PvdA-electoraat. Het lukt partijleider Job Cohen maar niet de boel bij elkaar te houden. Dat komt doordat hij nog steeds zijn mojo niet heeft gevonden, en dat terwijl hij toch het enkelbijtertje zou moeten zijn die als de bijna natuurlijke opponent het leven van premier Mark Rutte zuur maakt. De strijd zou weer opgepakt moeten worden waar die op 9 juni staakte, namelijk Job Cohen als het centrumlinkse alternatief voor een rechts kabinet onder Mark Rutte. Toen Cohen een campaigner met gebreken bleek te zijn, gooide de PvdA het over een (ietwat wanhopige) andere boeg. De boodschap werd dat alleen een grote PvdA een rechts kabinet met Geert Wilders erin zou kunnen voorkomen.

Mark Rutte wist de slagkracht van die strategie enigszins te ontkrachten door de weigering zich expliciet uit te spreken voor een coalitie met Wilders. Maar Rutte kan nu niet anders meer dan zijn huidige coalitie met de PVV verdedigen. Dat geeft de PvdA de kans om van de Statenverkiezingen een laatste poging te maken om dit kabinet alsnog de nek om te draaien. Dat is de enige boodschap die de PvdA veilig uit kan dragen; inhoudelijk is de PvdA te zeer verdeeld, en de vlam van Cohen op dit moment goeddeels uitgedoofd.

Grootste uitdaging: kiezers op links (en ook progressieve CDA’ers) overtuigen dat een stem op de PvdA tijdens de Statenverkiezingen een bom legt onder het minderheidskabinet.
Grootste probleem: Job Cohen en onduidelijkheid over de koers van de PvdA.

Groenlinks

Net op het schild gehesen, en Sap moet meteen aan de bak voor de Statenverkiezingen. Voor Groenlinks hangt veel van deze verkiezingen af, want de partij hoopt dat het minderheidskabinet snel zal vallen als rechts geen meerderheid kan halen in de Senaat. Groenlinks snakt naar regeringsdeelname als middel om door te breken in het politieke landschap, zoals dat de collega’s van Bundnis/die Grünen in Duitsland lukte. Valt het kabinet, dan wordt de kans op regeringsdeelname heel groot. Maar Jolande Sap heeft wel een paar draken die ze moet slechten na het zo abrupte vertrek van de populaire Femke Halsema. Zij wist veel kiezers aan zich te binden, kiezers van wie niet zeker is of zij ook op een Groenlinks zónder Halsema zullen stemmen.

Daar komt bij dat Sap een relatieve onbekende is. Aangezien de politiek leider van een partij in de Tweede Kamer toch het gezicht is van de hele partij, en dus ook voor de Eerste Kamer, zal Sap zich in korte tijd omhoog moeten vechten om op gelijke voet te komen met concurrenten Job Cohen en Alexander Pechtold van D66. Groenlinks, de PvdA en D66 kennen een relatief hoog verloop van (vooral jonge) kiezers onder elkaar.

Grootste uitdaging: de kiezersschare die Halsema trok bij de partij houden, en tegelijkertijd nieuwe kiezers van de PvdA en D66 blijven trekken.
Grootste probleem: wie is Jolande Sap, en: is het ‘merk’ Groenlinks sterk genoeg om veel stemmen te trekken bij Statenverkiezingen, tijdens welke traditioneel de grote partijen bovengemiddeld profiteren van een lage opkomst?

D66

Alexander Pechtold hinkt op twee gedachten, te weten een sociaal-economisch rechts programma en een sociaal-cultureel linksig gedachtengoed. Dat kan een kracht zijn maar ook een zwakte, zoals de pieken en dalen van D66 sinds de oprichting van de partij uitwijzen. Aan die dynamiek is ook onder Pechtold weinig veranderd, zij het dat hij D66 in ieder geval weer uit de diepe put (3 zetels in de Tweede Kamer) wist te trekken. Enige tijd flirtte D66 met het idee om samen te werken met Groenlinks. Pechtold en Halsema waren goede vrienden en dat werkte toch ook door in hoe de partijen tegen elkaar aankeken. Maar met de volksverhuizing op de rechterflank, waar de VVD en het CDA stevig naar rechts zijn opgeschoven, ontstaat in het midden ruimte voor D66, zo calculeert de top van de partij.

En dus schuift D66 dezer dagen ook op naar rechts. Proefballonnetjes over linkse samenwerking worden tegenwoordig proactief neergeschoten om te voorkomen dat D66 links gekleurd wordt. Dat zou immers linkse VVD’ers ervan kunnen weerhouden om de overstap te maken naar D66. Voor Pechtold en de zijnen zijn de Statenverkiezingen de eerste graadmeter die uit moeten wijzen of hun ‘strategie van het radicale midden’ vruchten afwerpt, oftewel: of er inderdaad een brug geslagen is tussen D66 en linkse VVD’ers.

Grootste uitdaging: het oude verhaal. Kiezers van zowel links als rechts aantrekken met een centristisch verhaal, waarbij de partij zich wel op sociaal-cultureel vlak afzet tegen de samenwerking met de PVV door de VVD en het CDA.
Grootste probleem: op een moment van grote polarisatie een centristisch en constructief verhaal willen houden, en je tegelijkertijd afzetten tegen het rechtse kabinet.

[poll id="10"]

(Beeld: Creative Commons)

In heel Nederland kwamen enkele tienduizenden mensen bijeen om te schreeuwen tegen de bezuinigingen op cultuur (in feite: de uitgaven op die van 2010 zetten voor de komende jaren) en de verhoging van de BTW op kaartjes voor de podiumkunsten. Linkse partijen zijn content: ze denken een belangrijk onderwerp te pakken te hebben, een stok waar ze Rutte’s kabinet mee kunnen slaan. Dat zou nog wel eens tegen kunnen vallen. Kan de linkse oppositie niet iets beters verzinnen, iets dat dichter bij de mensen staat?

Erst kommt das Fressen / Dann die Moral. Een Brechtiaanse zin gebruikt in een heel andere context, maar wel zo toepasselijk in een discussie over de financiering van podiumkunsten. Ook de inhoud liegt er niet om, want in een tijd van somberheid, overheidstekorten en bezuinigingen denken ook kiezers aan de linkerzijde eerst aan hun portemonnee, en dan aan de moraal.

In een tijd waarin die overgrote meerderheid van de Nederlanders best zonder een theater- of dansvoorstelling kan, nooit een museum van binnen ziet maar wel het idee heeft veel belasting te betalen voor een overheid die in de beeldvorming vaak steken laat vallen,  klinkt een sobere boodschap helemaal zo gek nog niet. In een tijd waarin mensen, voornamelijk de babyboomers, liever zien dat alle sectoren wat inleveren opdat hun pensioen veilig wordt gesteld, vinden velen het niet zo erg om te weten dat balletdansers iets minder vaak hun maillot aantrekken. Liever zij dan wij.

De pensioenleeftijd stijgt naar 66 maar pas in 2020 – wie dan leeft (lees: wie dan nog geen pensioen heeft), wie dan zorgt. Zelfs voor kiezers ter linkerzijde klinkt dit helemaal niet zo gek. Voor veel PvdA-kiezers is deze muziek zelfs prima te doen; toen hun partij nog in Balkenende-IV zat, was de PvdA nog voor een pensioenleeftijd van 67. ‘Slechts’ naar 66, ach, dat is maar één jaartje bovenop 65. Niet twee jaar, wat toch een jaar extra is.

Tegen deze angstige achtergrond tamboereren de oppositiepartijen SP, Groenlinks, PvdA en D66 in de aanloop naar de Statenverkiezingen luid de trom van de cultuurbezuinigingen. Dit vanwege de illusie dat het Belastingplan van het kabinet-Rutte, waar de verhoging van de BTW op kaartjes voor podiumkunsten ook in zit, tegengehouden zal worden door de Senaat. De stille hoop op links is dat zoiets Rutte een gevoelige slag zal toebrengen, slechts enkele maanden voor de Statenverkiezingen.

Dat is ijdele hoop. Integendeel, het is onzeker of de PvdA, de SP en Groenlinks zowel D66 als de Christenunie als de Partij voor de Dieren en de Onafhankelijke Senaats Fractie aan hun ‘nee’-stem kunnen binden. D66 ziet toch ook pluspunten in het Belastingplan (en de Senaat kan alleen voor of tegen het héle Belastingplan stemmen), en de Christenunie is niet snel geneigd om coute-que-coute tegen een kabinetsvoorstel te stemmen. De VVD en het CDA kunnen in ieder geval rekenen op de steun van de SGP. Rutte vindt het ondertussen prima dat het over de cultuurbezuinigingen gaat: zolang dit onderwerp domineert, kan hij blijven rekenen op de behoudende, anti-linkse stem.

Maar belangrijker dan dit Haagse potje hoopvoetbal is dat de Senaat ook een rol speelt in het succes of falen van dit kabinet op de middellange termijn. Zonder een meerderheid in de Senaat kan Mark Rutte het regeerakkoord niet uitvoeren. In maart zijn er Statenverkiezingen, die de samenstelling van de Senaat bepalen. De oppositie is naarstig op zoek naar argumenten om het kabinet mee te bestrijden in de campagne naar die verkiezingen toe.

Zeer waarschijnlijk spelen cultuurbezuinigingen nauwelijks een rol in de hoofden van mensen. Die hebben wel andere zorgen. Uit onderzoeken blijkt dat niet minder dan 90% van de Nederlanders zich zorgen maakt over de toekomst van het pensioenstelsel. Een bijna even grote meerderheid vreest dat hun kinderen en/of kleinkinderen het slechter zullen krijgen dan zij het nu hebben. Deze angsten zijn bijna universeel en zwerven door vrijwel alle electorale doelgroepen heen.

Die angsten hebben één ding gemeen: zorgen over de toekomst. Node gemist wordt een verhaal dat voor Nederland een breed, solide, bindend en toch realistisch toekomstperspectief biedt waar mensen in durven te geloven.

Niet één van de partijen heeft zo’n overtuigend perspectief voor de toekomst kunnen schetsen. Tijdens de campagne voor de landelijke verkiezingen bleven alle partijen, van links tot rechts, hangen in het schetsen van de huidige situatie en hoe we hier gekomen zijn, of het schetsen van technische oplossingen om huidige en toekomstige problemen op te lossen – maar altijd met het oog op bepaalde electorale doelgroepen.

Niet één partij wist een bindende visie te presenteren. Mark Rutte en zijn VVD hadden het constant over ‘hardwerkende Nederlanders’, daarbij even vergetend een definitie te geven van wie die hardwerkende Nederlanders dan wel (of niet) zijn. Hoe dan ook, niet iedereen voelde zich aangesproken. Het CDA, ach, dat had geen boodschap en watertrappelde maar wat om boven te blijven.

De SP zette zich af, de PvdA wierp zich bij gebrek aan een visie op het Nederland van de toekomst maar op als de nieuwe anti-Wilders, het D66 van Alexander Pechtold wist uiteindelijk niet meer waar men het zoeken moest en plakte olijk paarse posters, terwijl Groenlinks benadrukte dat het wil hervormen maar niet uitlegde hoe die hervormingen leiden tot zekerheid en geborgenheid.

Van alle partijen wist uiteindelijk de nieuwe volkspartij PVV nog de meest coherente, inherent cliëntelistische boodschap uit te dragen die niets anders was dan ‘als u op ons stemt, blijft alles hetzelfde en sterker nog, u krijgt zelfs meer geld’. Mensen snappen dondersgoed dat dit verhaal geen stand houdt, maar ja – erst das Fressen, natuurlijk, en daarna zien we wel.

En sinds de landelijke verkiezingen van 9 juni is er maar bar weinig veranderd. Niet één partij is tot nu toe tot het inzicht gekomen dat de bindende, bruggen slaande boodschap mist. Of – en dat is misschien nog erger – geen van de partijen heeft zo’n visie kunnen formuleren.

Wie verkiezingen wil winnen de komende jaren, kan maar beter hard gaan nadenken over een boodschap die mensen bindt, die mensen uit verschillende electorale doelgroepen weer doet inzien dat Nederland alles aankan, zolang men maar vereend de schouders eronder zet.

Blijven steken in moddergooien, vliegen afvangen en energieverslindende zaken als cultuurbezuinigingen zet in ieder geval weinig zoden aan de dijk. Na de hectiek van de Statenverkiezingen moeten alle partijen eens flink na gaan denken over waar zij nu eigenlijk naartoe willen met Nederland.

Femke Halsema heeft de aanval geopend op de Partij van de Arbeid. Met een slim uitgekiende strategie kon zij het initiatief nemen, de PvdA in het defensief drijven, zichzelf profileren en tegelijkertijd het inhoudelijk tekort van de PvdA bloot leggen. Halsema wint op alle fronten.

Femke Halsema is bevrijd. Ze is bezig aan haar laatste termijn als politiek leider van Groenlinks en ze heeft besloten in haar nadagen haar schroom af te gooien. Was Groenlinks altijd voorzichtig met het aanvallen van de PvdA omdat Groenlinks die partij zag als een natuurlijke bondgenoot, nu de PvdA onder de zwakke leider Job Cohen in de peilingen weer op apegapen ligt en er Statenverkiezingen aankomen, ziet Halsema haar kans schoon.

Ze wil haar partij in goede doen achterlaten. Daartoe doorbreekt ze nu een ijzeren strategische regel, die stelt dat er geen ‘burgeroorlog’ op links moet zijn tijdens verkiezingen omdat dit de rechtse partijen in de kaart speelt.

Over vier maanden vinden de Statenverkiezingen plaats. Die uitslag is leidinggevend voor de samenstelling van de Senaat, een voor het minderheidskabinet belangrijke horde. Premier Mark Rutte wil dat de VVD, het CDA en de PVV een meerderheid behalen in de Senaat. Dat is belangrijk voor de stabiliteit van zijn kabinet; mochten oppositiepartijen een meerderheid behalen, dan kan die het ‘t kabinet extra lastig maken om het regeer- en gedoogakkoord gerealiseerd te krijgen.

Maar dit keer speelt Groenlinks dus niet de bijzettafel van de PvdA. Groenlinks maakt zich niet ondergeschikt aan een brede, linkse strategie (voor zover daar in oorlogstijd al gecoördineerd sprake van is). En dat hoeft ook niet, want er valt wat te winnen.

Ruimte
Er is een verandering gaande onder vooral het jongere, links angehauchte electoraat in de grote en middelgrote steden. Hoogopgeleide progressieve jongeren, tussen de 18 en 35 jaar, voelen steeds minder een band met de Partij van de Arbeid. Groenlinks en  D66 rolden al over hun lippen tijdens de landelijke verkiezingen van 9 juni; op Job Cohen stemden zij vooral omdat hij zichzelf neerzette als de tegenpool voor een rechts kabinet waarin Wilders een rol zou spelen. Op de uitslagenavond bleek dat de strategie van de PvdA was mislukt. De partij verloor zelfs en ging van 33 naar 30 zetels.

Sindsdien heeft de PvdA nagelaten het gesprek aan te gaan met voor die partij cruciale kiezers, met name de groep twintigers en jonge dertigers. De constante richtingenstrijd, de twijfel die spreekt uit het gezwabber van de partij, de weigering om te kiezen voor óf een sociaal-conservatief profiel óf een sociaal-progressieve koers doen kiezers kijken naar partijen die wel duidelijk zijn in hun mening over welke richting het volgens hen op moet met Nederland. De peilingen bewijzen het: de PvdA verkent weer de electorale diepterecords van vóór de val van het kabinet Balkenende-IV.

De PvdA laat, kortom, een flink deel van het eigen electorale speelveld braak liggen terwijl het bezig is met navelstaren. Tegelijkertijd trekt D66 meer naar rechts omdat die partij ruimte ziet in het midden, daar de VVD en het CDA sterk naar rechts getrokken zijn. Halsema heeft besloten de stoute schoenen aan te trekken en het speelveld van de PvdA binnen te trekken nu D66 zich rechtser profileert en die partij daardoor onaantrekkelijker wordt als progressief alternatief voor gedesillusioneerde PvdA-stemmers.

It’s nothing personal, Job. It’s strictly business
Heel slim eist Halsema dat de PvdA kiest voor de koers van de SP, of die van haar partij. Dat is bewust een valse keuze: de Partij van de Arbeid kon niet anders doen dan de keuze te weigeren. Immers: zou de partij kiezen voor samenwerking met de SP, dan zou het progressievere kiezers van zich vervreemden en definitief in de armen drijven van Halsema. Zou Cohen kiezen voor samenwerking met Groenlinks, dan kiezen sociaal-conservatieve kiezers voor de SP. Een heuse scheiding der geesten binnen de PvdA zou niet denkbeeldig zijn.

Halsema wist dat de weigering van de PvdA het beeld van een weifelende partij zou versterken. Daarnaast doet de oproep van Halsema nog iets: het dwingt de PvdA om kleur te bekennen en aan de buitenwacht de laten zien dat de partij op dit moment geen sterk eigen verhaal heeft.

Daar komt heel eenvoudig ook nog de beeldvorming van een winnaar versus een verliezer bij. Halsema zet de PvdA voor het blok en Cohen kan weinig anders doen dan zich proberen te verdedigen. Groenlinks heeft dus in de beeldvorming het initiatief, de PvdA hangt in de touwen. Mensen kiezen doorgaans voor winnaars, niet voor verliezers.

En als laatste scoort Halsema ook nog eens punten ten opzichte van de persoon Cohen. Binnengehaald als de ‘gedroomde premier’ en dus zo goed als onaanraakbaar, is Job Cohen heden ten dage politiek gezien een gewond dier. Met haar uitgekiende aanval overvleugelt Halsema nu Cohen, daarmee het laatste restje glans van zijn blazoen wegnemend.

Halsema heeft de PvdA dus op alle punten klem, en dat met vier maanden te gaan voor belangrijke verkiezingen. Maakt Halsema tot die tijd geen fouten, dan zou haar partij bij de Statenverkiezingen zomaar een grote klapper kunnen maken, net als D66. Dat gaat dan ten koste van de Partij van de Arbeid, maar dat is grotendeels eigen schuld: Halsema doet tenslotte niets anders dan gebruik maken van de zwaktes die de PvdA zelf gecreëerd heeft.

Het CDA heeft sinds de verkiezingen van 9 juni leden verloren vanwege de commotie rond de CDA-fractie in de Tweede Kamer, en de op handen zijnde samenwerking met de PVV. Tegelijkertijd blijft de SP in rap tempo leden kwijtraken na enkele jaren van stevige stijgingen, wint Groenlinks veel leden en heroverden de PvdA en de VVD eerder verloren terrein.

Dat blijkt uit een rondgang langs politieke partijen. Gevraagd werd of het aantal leden sinds de verkiezingen van 9 juni, en alles wat sindsdien gebeurd is, netto is toe- of afgenomen. Gewoonlijk nemen de ledenaantallen van partijen toe rond verkiezingstijd, dankzij de vele media-aandacht en de wens van kiezers om in het heetst van de strijd actief te worden voor de partij van hun keuze.

Het CDA is sinds de verkiezingen netto leden kwijtgeraakt, waar alle andere benaderde partijen juist kiezers wonnen. Sinds de Tweede Kamerverkiezingen van dit jaar meldden zich 757 nieuwe leden bij de christendemocraten, terwijl 999 mensen hun lidmaatschap opzegden, zegt een CDA-woordvoerder. Een netto verlies van 242 leden dus, al is het redelijk verwaarloosbaar op een totaal van 67,592 (peildatum: 1 januari 2010, bron: Documentatiecentrum Nederlandse Politieke Partijen).

Hoewel de aantallen dus klein zijn, is volgens de woordvoerder het aantal mensen dat om politiek-inhoudelijke redenen opstapt wel hoger dan normaal: 30 procent van de opzeggers zond een bedankbriefje vanwege het interne gedoe rond de dissidente fractieleden in de Tweede Kamer (Ab Klink, Kathleen Ferrier en Ad Koppejan), dan wel de formatieonderhandelingen die het CDA nu voert met de PVV van Geert Wilders. De woordvoerder kon niet aangeven hoe de verhoudingen tussen die twee motivaties zijn.

Normaliter ligt het aantal leden dat bij het CDA opzegt om politieke redenen, gemeten over een heel jaar, tussen de 15 en 20 procent. Een andere belangrijke reden voor het ledenverlies bij de partij, 20 procent, is volgens de woordvoerder overlijden; de partij kent een relatief groot aantal oudere leden.

SP blijft leden lekken
Bij de SP zet het ledenverlies, ingezet in 2009, onverminderd door. De partij telde in het oprichtingsjaar 1992 15,122 leden en bereikte het hoogtepunt in 2007, toen het 50,740 leden rapporteerde. Sindsdien nemen de ledenaantallen af, met een dramatische versnelling in 2009: telde de partij op 1 januari van dat jaar 50,444 leden, exact 12 maanden later was dat 46,507.

Niettemin kreeg de SP er volgens partijsecretaris Hans van Heijningen “enkele honderden leden bij”, tijdens en na de verkiezingen, maar dat heeft de partij netto niet veel geholpen: de SP telt nu ongeveer 45,000 leden, aldus Van Heijningen. Toch zo’n 1500 leden minder dan op 1 januari van dit jaar.

Licht herstel VVD, PvdA
De VVD lijkt te profiteren van enthousiasme over het aankomende kabinet met Mark Rutte aan het hoofd, en het feit dat de partij de verkiezingen won. Volgens een woordvoerder kon de VVD sinds de verkiezingen 1457 nieuwe leden verwelkomen, waardoor de partij nu over “meer dan 38,000 leden” beschikt. (Precieze cijfers waren volgens de woordvoerder nog niet beschikbaar.) Op 1 januari van dit jaar telde de VVD nog 36,371 leden. De partij verloor sinds 2007 veel leden, maar herovert nu dus terrein.

Ook de PvdA heeft er sinds de verkiezingen weer nieuwe leden bij: netto bijna 1200 mensen. De teller staat voor de sociaaldemocraten op 56,208, vergeleken met 54,504 leden op 1 januari van dit jaar. Daarmee lijkt de afkalving van het ledenbestand — de partij had in 2006, het hoogtepunt van de oppositiejaren tegen de kabinetten-Balkenende, 61,913 leden — enigszins gestuit.

Groenlinks wint fors
De echte winnaar is Groenlinks. De laatste heeft sinds 1 januari van dit jaar ongeveer 4500 nieuwe leden mogen inschrijven, stelt een woordvoerder, waarvan ongeveer 1500 rond en na de verkiezingen. Daarmee telt Groenlinks nu ongeveer 25,500 leden, waar het er op 1 januari van dit jaar 20,961 had.

D66 bleek niet in staat de cijfers te kunnen leveren, ondanks herhaalde contacten met diverse partijvoorlichters.

(Foto: Creative Commons)

Wouter Bos en een select clubje getrouwen nam een gok: Job Cohen moest de kar gaan trekken. Nu heeft Cohen en het PvdA-campagneteam niets anders gedaan dan de verkiezingen verliezen. De PvdA zakte van 33 zetels in 2006 naar 30 zetels nu. Consequenties kunnen niet uitblijven.

Na het verkiezingsdebacle van 2006 trok een onderzoekscommissie ingesteld door de PvdA harde conclusies. De partij had de vernieuwingsslag uit 2002 niet doorgezet, had last van een onduidelijke identiteit en er was een onduidelijke regie over de verkiezingscampagne.

Dat rapport kan zó weer uit de kast worden gehaald, hooguit voorzien van een nieuwe titel en datum. Want de partij heeft niks geleerd, en er is weinig veranderd. De partij heeft nog steeds geen heldere politieke identiteit, geen visie op de toekomst anders dan nu “de boel een beetje bij elkaar houden”, en aan het hoofd stond dit keer een als campaigner onervaren partijleider over wie torenhoge verwachtingen waren die hij niet waar maakte.

Omdat de identiteit en de visie van de PvdA onduidelijk bleven, en het verkiezingsprogramma vooral een poging was om iedereen gerust te stellen, bleef het profiel van de partij in de campagne vaag. Wat de PvdA niet wilde was duidelijk, maar wat de partij nu wel wilde, wat de visie van de partij voor de langere termijn was, dat bleef in nevelen gehuld.

Tegenpool VVD presteerde slechter dan in 1998, electoraal het beste jaar ooit voor de VVD, maar de PvdA haalde nu bij lange na niet de 45 zetels die zittend premier Wim Kok toen haalde. Het verschil dit jaar is dat mensen op rechts vooral op de VVD stemden vanwege de helderheid van het verkiezingsprogramma, niet zozeer de persoon Mark Rutte. Bij de PvdA was dat dit jaar precies andersom: alles draaide om de persoon Cohen.

Want het profiel van de PvdA is nog immer vaag, de boodschap nauwelijks onderscheidend.

Er kwam een verkiezingsprogramma, waar de vertrokken partijleider Wouter Bos zich nadrukkelijk mee had bemoeid. Gaande de campagne paste de nieuwe partijleider Cohen dat programma op enkele punten aan. Terecht of niet, en ook al had de partij de ruimte gekregen van de PvdA-leden om dat zo te doen, al wat het gedoe deed was het onduidelijke profiel van de PvdA nog vager maken.

Prominente PvdA’ers spraken heimelijk schande van het partijprogramma. Het zei niks, had geen visie en was vooral bedoeld om te proberen de linker- en rechtervleugels binnen de partij gerust te stellen. Er werden geen keuzes gemaakt.

Verder wenste Cohen zich iets linkser te profileren dan Bos. Dat is zijn prerogatief als partijleider, maar hij was daarin niet expliciet. Bovendien gebeurde dat veel te laat, vlak voor de verkiezingen. Ook dat droeg bij aan de verwarring over welke richting de PvdA nu eigenlijk in wenste te slaan.

Vaag, vaag, vaag
Het onduidelijke profiel en de succesvolle nadruk van de campagne op de lijsttrekker Cohen zorgden ervoor dat twijfelende kiezers inderdaad op zoek gingen bij Cohen om daar dan maar een gevoel van richting te halen.

Helaas bleek Cohen op de belangrijkste momenten op zijn best een onevenwichtige kandidaat. Kiezers moesten via de media vernemen wat de PvdA wilde. De debatten waren voor veel partijen, zoals de SP en D66, de momenten om zich te profileren. Maar de debatten bleken juist voor de PvdA het belangrijkste moment.

Cohen’s belangrijkste en meest gewaardeerde eigenschap was op 12 maart, toen hij zich kandideerde voor het lijsttrekkerschap, ‘leiderschap’. Cohen werd na het gestuntel van Balkenende door kiezers gezien als een sterke leider die boven de partijen stond. Eloquent, weinig woorden nodig hebbend, een vaderfiguur.

Helaas hielp Cohen dat beeld eigenhandig om zeep door het gestotter, het gehakkel en het niet bepaald standvastige gedraai op programmapunten.

Tot frustratie van het campagneteam stond daar in de ogen van de kiezers geen leider bij de debatten. Geen alwetend vaderfiguur, maar een amateur die niet uit zijn eigen woorden kon komen, iemand die op cruciale punten zwak uit de hoek kwam. Hij zelf noemde dat juist ‘verfrissend’; hij wilde niet meedoen aan het ‘vliegen afvangen’. Allemaal mooi en aardig, maar het neemt nog steeds niet weg dat Cohen’s onervarenheid als campaigner zijn eigen imago aan diggelen hielp. Zijn kracht werd binnen twee debatten zijn zwakte.

Bovendien: je kunt als lijsttrekker dan wel andere normen en waarden aanhangen over hoe jij vindt dat de politieke strijd gevoerd moet worden, als de kiezer bepaalde verwachtingen heeft dan moet je daar gewoon aan voldoen. In goed Nederlands: “If you can’t take the heat, stay out of the kitchen.”

Twijfel, twijfel
Voorheen overtuigde Cohen-stemmers gingen twijfelen en begonnen terug te vloeien naar D66 en Groenlinks, juist op het moment dat de PvdA hoopte dat mensen angstig zouden zijn voor een rechts kabinet onder VVD’er Mark Rutte. Zo’n tactiek – de een of de ander – stamt uit 1998, toen de PvdA hem succesvol toepaste in de tweestrijd met de VVD van Frits Bolkestein.

Maar toen had de PvdA het geluk van een populaire, zittende premier, Wim Kok. Men dacht het kunstje te herhalen met Cohen. Maar toen uit de peilingen bleek dat de PvdA structureel tussen de 5 en 6 zetels achter bleef lopen op de VVD, bleek de kans dat de PvdA inderdaad nog de VVD zou gaan inhalen te klein, dus nam de noodzaak voor een stem op Cohen af – en gingen kiezers weer terug naar hun ‘eigen’ partijen, de SP, Groenlinks en D66.

Om even aan te geven hoe groot het inhoudelijk tekort van de PvdA is: volgens een onderzoek van Maurice de Hond – http://www.peil.nl/?2987 – bleek dat niet minder dan 30% van de PvdA-stemmers de dag vóór de verkiezingen aangaf om strategische redenen op Cohen te stemmen. Dus niet omdat zij de PvdA nou zo’n warm hart toedragen, maar omdat men wilde voorkomen dat er een rechts kabinet aan de macht kwam.

Verantwoordelijkheid
Concluderend: de kritiek uit ‘De Scherven Opgeveegd’ staat nog steeds als een huis, en dat moet ook partijvoorzitter Lilianne Ploumen aangerekend worden, alsmede de ‘strategen’ Martijn van Dam en Diederik Samsom. Zij dragen hiervoor mede-verantwoordelijkheid.

De PvdA dient de komende jaren hard na te denken over de koers die zij wenst te varen. Daarbij moet de partij niet bang zijn om afscheid te nemen van kiezers, teneinde nieuwe kiezers te verwelkomen. Hoe dan ook moet de partij komen tot een helder profiel waarmee kiezers een heldere keuze voorlegt.

Tegelijkertijd valt lijsttrekker Job Cohen aan te rekenen dat hij gefaald heeft als lijsttrekker. De PvdA is onder zijn leiding uitgekomen onder de 33 zetels die Wouter Bos behaalde in 2006, en ook dat was een verlies. Ja, Cohen had een (zeer) korte voorbereidingstijd, evenals de campagne. Het zou daarom veel beter geweest zijn als Bos, immers veel beter bedreven in het debat en vele malen beter onderlegd in economische onderwerpen dan Cohen, lijsttrekker was gebleven en na de verkiezingen als fractievoorzitter plaats had genomen in de Tweede Kamer, om dan afscheid te nemen en te voldoen aan de roep van zijn gezin.

Dan had Bos ook het eventuele verlies na jaren van mede door hem veroorzaakte stilstand van de partij met zich mee kunnen nemen. Nu zitten Ploumen, Cohen en de hele PvdA met de scherven.

Maar dat neemt niet weg dat het de PvdA ontbreekt aan een helder, ideologisch profiel.

In 2003 riep Frits Wester de kersverse PvdA-leider Wouter Bos uit tot winnaar van het eerste grote TV-debat. Hij won daarna de 20 zetels terug die de PvdA was verloren. Het bewees dat een debat  alles kan veranderen. Dat heeft vooral te maken met wie de toon zet. Een rake opmerking (“U draait, en u bent niet eerlijk”, of “Noem eens drie dingen die u gedaan heeft om de topinkomens aan te pakken?”) kan een hele verkiezingscampagne in één bepalend, allesoverheersend kader zetten. Deze campagne zijn de debatten belangrijker dan ooit. Een vooruitblik op het eerste televisiedebat tussen Job Cohen, Jan Peter Balkenende, Mark Rutte en Geert Wilders.

De constellatie van het eerste debat zal zijn dat Cohen eigenlijk in zijn eentje staat tegen de ‘rechtse’ lijsttrekkers Rutte, Balkenende en Wilders. Dat geeft Cohen gek genoeg een voordeel bij de kijker van het debat, want hij krijgt bij voorbaat van de links-angehauchte kijker de ‘sympathy vote‘ omdat hij in de minderheid is.

DOELEN VAN DE LIJSTTREKKERS:
- Balkenende: stemmen terughalen bij de VVD, en in mindere mate bij de PvdA. Grootste lek zit aan de VVD-kant. Initiatief behouden. Vooral inzetten op fatsoen, de VVD wegzetten als extremistisch.

- Wilders: stemmen terughalen die wegvloeien naar VVD. Zichzelf profileren door de anderen weg te zetten als softe has-beens.

- Cohen: initiatief nemen. Zichzelf neerzetten als leider door te stoppen met alleen incasseren en pareren, en terrein te gaan claimen. Cohen zal meer moeten gaan doen dan hopen dat mensen hem zien als de leider op links die Rutte uit het Torentje gaat houden; mensen moeten eerst in hem gaan geloven.

- Rutte: geen fouten maken, zich niet laten verlokken tot extremiteiten in het onvermijdelijke schreeuwgevecht met Wilders (met wie Rutte het persoonlijk overigens prima kan vinden), opstellen als ‘beschaafd rechts’.

SOCIAAL-CULTURELE ONDERWERPEN:
Rutte & Wilders zijn concurrenten en zullen apart van elkaar Cohen bashen. Wilders moet tegelijkertijd de verschillen tussen hem en de VVD duidelijk maken en voor zijn kiezers bewijzen dat VVD soft is op immigratie en integratie. Wilders loopt hiermee het gevaar zichzelf onverkiesbaar te maken voor groepen kiezers door té extremistische posities in te nemen.

Maar een ontketende Wilders biedt een opening voor Job Cohen om zich te profileren. Hij  kan zichzelf neerzetten als de redelijke antipool van Wilders. Daarbij moet Cohen wel concurreren met Balkenende, die vast van plan is te zorgen dat hij, en niet Cohen zich kan tooien met de morele leiderschapsmantel. Cohen zal het nog moeilijk krijgen om zichzelf te onderscheiden van Balkenende. Maar misschien hoeft dat ook helemaal niet, daar Cohen in de ogen van kiezers volgens peilingen sowieso al meer leiderschapskwaliteiten toegedicht worden dan aan Balkenende.

Cohen voelt zich het meest in zijn element bij de sociaal-culturele onderwerpen integratie, immigratie en veiligheid. Rutte zal zijn aanvallen op Cohen voortzetten onder het motto ‘gebutst metaal verliest zijn glans’. Daarmee neemt Rutte wel een risico want Cohen kan de debatkijker er fijntjes aan herinneren dat hij op het gebied van veiligheid met veel plezier samenwerkte met de VVD in het Amsterdamse college.

Maar Cohen zal zondag vooral een slijpsteen zijn waar Rutte zich in de ogen van de kijker rechts aan kan scherpen. Hij moet afstand nemen van Wilders, maar tegelijkertijd Cohen bashen om weer genoeg rechts over te komen.

SOCIAAL-ECONOMISCHE ONDERWERPEN:
Balkenende zal zijn aanvallen op Rutte, ingezet op vrijdag, doorzetten. Balkenende heeft geen keuze en niks te verliezen, hij móet de aanval kiezen. Rutte werd in het Radio1-debat van vrijdag in een hoek gedrukt en de VVD-campagnestaf snapt dat als Rutte zich dat weer laat overkomen, Balkenende stemmen zal gaan afsnoepen. Helemaal nu Balkenende  de VVD rechts ingehaald heeft door tijdens het debat het CDA-verkiezingsprogramma aan te passen en van de hypotheekrenteaftrek een breekpunt te maken.

Rutte kan hier moeilijk overheen: als het Balkenende lukt om van de HRA weer het hoofdonderwerp te maken tijdens zijn debatmoment met Rutte, laat de laatste zich weer wegzetten. Er is wel één opening voor Rutte, dankzij uitspraken van CDA-minister Jan Kees de Jager in de uitzending van Nova vrijdagavond.

Het CDA wil de verhoging van het eigenwoningforfait niet terugdraaien. Dat was een PvdA-voorstel dat het vorige kabinet overnam, en het CDA wil dat in ere houden, zei De Jager. Dat is een inkoppertje: Rutte kan en zal dit – met enig recht – afschilderen als een verhulde belastingheffing die eigenlijk een indirecte beperking van de hypotheekrenteaftrek is. Zo is het destijds immers ook verkocht door de PvdA, en het CDA bleek daar niet tegen.

Cohen kan punten scoren door zich pro-actiever op te stellen en op beschaafde wijze de aanval te kiezen tegen de VVD en het CDA. Voor een PvdA’er bieden de verkiezingsprogramma’s van die twee partijen daarvoor genoeg aanknopingspunten, waar de PvdA tot nu toe weinig gebruik van heeft gemaakt.

Wilders heeft het meeste te verliezen op sociaal-economisch gebied. Een groot aantal punten heeft hij overgenomen van de SP, zoals het behoud van de AOW-leeftijd op 65 en het behoud van de zorgtoeslag en laag eigen risico. Maar Wilders kan Rutte net als Balkenende om de oren slaan met de hypotheekrenteaftrek, die Wilders ook als breekpunt ziet.

Tenzij er iets wezenlijks verandert, zoals een Cohen die opeens assertief wordt en meer doet dan alleen ‘de nul houden’, valt het meeste vuurwerk wederom te verwachten tussen Rutte en Wilders, en Rutte en Balkenende.

Het blijft vooralsnog verborgen onder het geweld van de campagne, en het CDA houdt het om begrijpelijke redenen liever stil. Maar onderhuids strijden afwisselend de onzekerheid, de twijfel, verzwegen defaitisme en een stille paniek om de hoofdrol bij het CDA. De partij heeft inmiddels zwijgend geaccepteerd dat het met Jan Peter Balkenende de verkiezingen gaat verliezen. Maar belangrijker is dat niemand weet wie na 9 juni de partij weer uit het moeras moet trekken. En dat zorgt voor klotsende oksels.

Als het blijft gaan zoals het nu gaat, verliest het CDA de verkiezingen, en niet zo’n klein beetje ook. Dat snapt men bij het CDA zelf dondersgoed, al zal men dat niet toegeven – althans niet nu, en zelfs na de verkiezingen anoniem. Maar angstig kijken CDA’ers in den lande al voorzichtig over hun schouders en verkennen ze het speelveld, op zoek naar de leider die het van Balkenende over moet nemen.

De mogelijkheden zijn beperkt. Het CDA bevindt zich niet alleen qua verkiezingscampagne, maar ook qua leiderschapskwestie in een zogenaamde ‘perfect storm’: alles komt op precies het verkeerde moment bijeen om precies de verkeerde situatie te creëren voor de partij. Camiel Eurlings, de gedoodverfde schoonzoonkandidaat, voelt de behoefte om zijn genen te verspreiden en neemt afscheid, al is het maar tijdelijk. Gerd Leers, hoewel populair beneden de rivieren, verdeelt de partij en valt af. Herman Wijffels moet er niet aan denken en Jack de Vries, sowieso al gezien als een ‘B-kandidaat’, ook al omdat hij de rol van partijleider niet voor zichzelf ziet weggelegd, verbrandde zijn schepen achter zich toen hij voor Melissa koos.

Ab Klink kan het niet, partijleidertje spelen. Daarvoor is hij te eigengereid en te eigenzinnig, zo klinkt het, en bovendien is hij niet zo van de ‘politiek met een kleine p’. Maxime Verhagen – ach, Maxime komt niet eens im Frage in CDA-kringen. Hij sleept de factor ‘onbetrouwbaar’ als een aangeboren gezwel achter zich aan. Maxime aanwijzen als partijleider zou een noodgreep zijn, zo zou het ook uitgelegd worden, en de volgende verkiezingen zou het CDA verliezen.

Jan Kees de Jager valt ook af. Hoewel aimabel geldt hij als een lichtgewicht, prima materiaal voor een staatssecretariaat maar het (demissionair) ministerschap gaat hem nu bij tijd en wijle al boven het hoofd. Hij drijft vooral op zijn goed ingevoerde staf bij het ministerie van Financiën. Maar aan zijn horizon ziet hij nu een klein politiek vlekje op zich afkomen, dat na 9 juni een sloopkogel zal blijken te zijn met in grote witte letters de woorden ‘RAPPORT SCHELTEMA’ erop. Naar verluidt staan er zaken in dat rapport (waarvan een concept-versie al binnen het ministerie van Financiën zou circuleren) die  het ‘t politieke leven van De Jager zeer moeilijk zouden gaan maken.

Dat het rapport wordt achtergehouden om groot gedonder voor de demissionaire CDA-minister te voorkomen, zo vlak voor de verkiezingen, staat voor ingewijden – waaronder ook enkelen die geacht worden (delen van) de inhoud te kennen – buiten kijf. De Tweede Kamer heeft deze verhalen inmiddels ook vernomen. Kamerleden bewegen daarom nu hemel en aarde om het rapport vóór 9 juni openbaar te krijgen.

L’histoire…
Met angst en beven kijken CDA’ers uit naar een herhaling van de Tocht door de Woestijn van 1994-2002, toen het CDA leiderloos was en het bij de kiezer geen poot aan de grond kreeg tegen het zittende Paarse kabinet. Er was geen noodzaak om CDA te stemmen, de behoudende kiezer kon immers terecht bij de VVD van Frits Bolkestein, de linksige CDA’er bij de vaderlijke Wim ‘keine Experimente!’ Kok. Het CDA als visionair alternatief miste. Een duivelse alliantie met Pim Fortuyn bleek noodzakelijk om de partij weer in het centrum van de macht te manoeuvreren.

Zeker is dat het CDA na 9 juni niet verder wil met Jan Peter Balkenende. Dat kan ook niet; de partij ging eigenlijk met tegenzin akkoord met zijn lijsttrekkerschap, want de vroege val van het kabinet trok voor de tweede keer sinds 2006 een streep door een goed geregisseerde leiderschapswissel.

Het CDA staat roerige tijden te wachten, vol van introspectie, navelstaarderij, zoeken en leiderschapsoorlogen. Voor een zo goed mogelijke overgangsperiode zou het daarom goed zijn als de partij tóch deelneemt aan een kabinet, zij het als onderliggende partij. De oppositierol snapt de machtspartij eenvoudig niet.

Het beeld van de campagne begint te draaien. Steeds meer peilingen wijzen op een afkalvend vertrouwen in de PVV en de VVD spint daar garen bij. Rutte heeft een ruk naar rechts gemaakt in de hoop kiezers af te snoepen van Wilders en dat lijkt te lukken. De strategie van Wilders om met grote winsten in Almere en Den Haag de campagne te domineren is mislukt; de euforie is omgeslagen in desillusie omdat de PVV in zowel Almere als Den Haag niet meedoet, wat leidt tot teleurstelling onder PVV-kiezers. De meesten van hen zijn niet per definitie tegen hoofddoekjes, wel tegen criminaliteit. En dus had de PVV in de colleges moeten gaan zitten – wat de partij onmogelijk maakte.

De veranderende kleurzetting van de campagne zorgt ook voor een verschuiving van prioriteiten – voor met name de PvdA en het CDA.

Rutte gaat op rechts rustig door met de ingeslagen koers. Want doorgewinterde campagneveteranen weten dat het zogenaamde ‘bandwagon’-effect ook andersom kan werken. De bandwagon is de praalwagen waar mensen op aanhaken, en stelt een partij voor die het goed doet in de peilingen. Kiezers sluiten zich graag aan bij een kiezer; van dat bandwagon-effect heeft Wilders gretig gebruik gemaakt de afgelopen jaren. Maar in deze peiling zakt Wilders onder de 20 zetels en daarmee moet hij nu uit gaan kijken voor het omgekeerde effect: kiezers houden niet van verliezers. Het omgekeerde bandwagon-effect betekent dat je als partij twee keer zo hard moet werken om het vertrouwen van die weifelende kiezers weer terug te winnen.

Omgekeerde wereld voor Wilders
Dat betekent niet dat alles verloren is voor Wilders; verre van dat, een verdubbeling (hij heeft nu 9 zetels in de Tweede Kamer) is zeer wel mogelijk op 9 juni. Maar tenzij er een incident gebeurt op het gebied van integratie en veiligheid, heeft Wilders weinig om op aan te haken. Daar komt het gedoe met enkele PVV-kandidaten voor de Tweede Kamer bij. Zulke negatieve verhalen stralen meteen slecht af op de persoon Wilders, en hij is de verpersoonlijking van de PVV.

De afwezigheid van zulke incidenten op het sociaal-culturele vlak (Wilders’ favoriete speelplein) zorgt dat sociaal-economische thema’s aan belang hebben gewonnen in de overwegingen van kiezers. De 20 ambtelijke commissies hebben hun – veelal forse – bezuinigingsproefballonnetjes opgelaten en vrijwel alle partijen kwamen met bezuinigingsvoorstellen. Sociaal-economische thema’s overheersten de afgelopen drie weken de media en dat helpt ook met het verschuiven van de aandacht.

Dit alles betekent dat op rechts de VVD en het CDA nu daadwerkelijk gaan strijden om het leiderschapsbanier. De steeds pranger wordende vraag ‘wie wordt de lijstrekker van rechts tegen Job Cohen?’ zorgt ervoor dat in ieder geval het CDA nu een oorlog op twee fronten moet voeren: zowel tegen de PvdA als tegen de VVD. Daarbij moet het CDA nu hinken op twee benen: aan de ene kant wil de partij niet teveel naar rechts doorschieten om linkse CDA’ers niet van zich te vervreemden (de Christenunie sprokkelt er steeds meer zetels bij), maar men wil ook niet teveel naar links overhellen omdat de kans op groter worden dan de VVD in de peilingen dan definitief verkeken is.

PvdA
De PvdA heeft niets liever dan dat de VVD het pleit op rechts wint. Het sociale gezicht van de PvdA steekt veel beter af tegen de rechtse VVD dan tegen het CDA; de PvdA kan zich met de VVD als de grote rechtse tegenstander beter afficheren als een linkse partij en daardoor naar SP- en Groenlinks-kiezers lonken.

De PvdA moet wel op zoek naar een tegenstander op rechts, want met het langzaam naar de achtergrond verdwijnen van sociaal-culturele thema’s boet het belang van Job Cohen’s centrale thema, ‘de boel bij elkaar houden’, ook aan prominentie in.Veelzeggend en problematisch voor de PvdA is daarbij dat veel kiezers die nu in de peilingen zeggen weer op de PvdA te zullen stemmen dat vooral doen vanwege de persoon Job Cohen, niet per sé vanwege het PvdA-programma.

Zoals peiler Maurice de Hond terecht opmerkt in de conclusies van zijn laatste  peiling loopt de PvdA hiermee een groot gevaar. Tenzij de partij op het partijcongres aanstaande zondag 24 april een stevige centrale boodschap kan neerzetten op sociaal-economisch vlak, een visie die een perspectief biedt en richting geeft, staat of valt de hele verkiezingswinst met de wedervaardigheden van Job Cohen tijdens de campagne. Eén fout van Cohen kan de PvdA dan al fataal worden. Bijna exact het omgekeerde zien we bij de VVD: daar weet Mark Rutte zich gesteund door de boodschap van een onvervalst, bijna typisch VVD-verkiezingsprogramma. Het is veel kiezers duidelijk waar de VVD deze verkiezingscampagne voor staat.

CDA
Het CDA zal het met de beschadigde lijsttrekker Jan Peter Balkenende alleen maar lastiger krijgen als het er niet snel in slaagt om de VVD met een dikke marge voorbij te streven in de peilingen, de komende maand. Het is niet erg duidelijk over de boodschap die het wil uitstralen. Dat is ingegeven door de aloude strategie van het CDA om noch naar links, noch naar rechts te willen buigen. Maar die strategie wreekt zich nu, want Jan Peter Balkenende lijkt vooralsnog niet genoeg kiezers te kunnen overtuigen van de noodzaak om op hem te stemmen.

Het kan zeer goed zijn dat het CDA gokt op de debatten, dat men hoopt dat Balkenende het op ervaring en staatsmanschap wint van Job Cohen en Mark Rutte. Nieuwe initiatieven op sociaal-economische thema’s lijken vooralsnog niet voorhanden, daar het verkiezingsprogramma al gepresenteerd is. Maar wie weet hebben de slimme campagnevoerders bij het CDA toch nog een paar konijnen in de hoge hoed die men tevoorschijn kan toveren.

Alleen maar hopen dat de tegenstander fouten gaat maken is in ieder geval niet genoeg. Tenzij er een incident plaatsvindt dat de hele boel weer op zijn kop zet, gaat deze campagne waarschijnlijk de boeken in als De Campagne Waarin De Kiezer Om Heldere Keuzes Vroeg.

De verkiezingscampagne belooft inhoudelijk een saaie te worden. De partijen zijn in bezuinigingsmodus en het debat zit dan ook boordevol negatieve argumenten: er wordt vooral veel gereageerd op elkaars slechte voorstellen. Echte visies ontbreken, en dat terwijl Nederland juist zit te wachten op die ene partij, die ene lijsttrekker die licht in de duisternis ontsteekt en een pad naar de toekomst verlicht.

Nederland zit met een rekening. Zoals door vrijwel alle overheden ter wereld is tijdens de afgelopen kredietcrisis en recessie fors geld verstookt door de regering om de economie draaiende te houden en massa-werkloosheid te voorkomen. In plaats van dat de overheid de uitgaven fors terugschaalde om gelijke tred te houden met bijvoorbeeld gedaalde inkomsten als gevolg van lagere belastinginkomsten, hield de overheid de uitgaven op peil. Bestaande sociale voorzieningen werkten daarom als ‘automatische stabilisatoren’.

Prima, maar die rekening moet de komende tijd wel worden betaald. Partijen wachtten bijna smachtend de schadeberekeningen van het Centraal Plan Bureau af, om daar hun bezuinigingen op vast te stellen. De partijen onderscheiden zich op links en rechts van elkaar door de totale bezuinigingsplaatjes waarmee men schermt. De VVD is dan het meest ‘rechts’, door te stellen dat het 30 miljard euro wil bezuinigen, de SP het meest ‘links’, door slechts 14 miljard euro aan bezuinigingen in te boeken.

Vervolgens gaan de partijen, als ware het een gezelschapsspel, elkaar beschuldigen van onverantwoordelijkheid. Links beschuldigt rechts ervan dat het de economie kapot wil bezuinigen, en rechts beschuldigt links ervan dat het de economie kapot maakt doordat men te weinig bezuinigt. De TV-debatten worden straks gevoerd door wollig pratende accountants die elkaar de maat nemen, niet door lijsttrekkers. Kan het nog saaier?

Echte visies ontbreken. Waar zijn de Grote Ideeën? Nederlanders willen graag van lijsttrekkers horen hoe zij denken dat het land er over 30 jaar uit ziet, als het aan hen zou liggen. En dan moet het wel een onsje meer zijn dan ‘een fatsoenlijk land’, of ‘een land waar we aardig tegen elkaar zijn’. Denk niet dat dit gericht is tegen alleen Cohen: alle partijen bezigen deze dooddoeners. Roemer, Halsema, Rutte, Balkenende, allemaal.

Dromen van een Paars+ (een monsterverbond tussen Groenlinks, PvdA, D66 en de VVD) is, hoewel in politieke zin licht revolutionair en bijna seksueel opwindend voor Haagse ingewijden, ook geen Groot Idee. Het gevaar van zo’n coalitie is dat de partijen uit angst voor elkaar een regeerakkoord zoveel mogelijk zullen willen dichttimmeren, om nare verrassingen voor de eigen achterban te voorkomen. In zulk uitruilgeweld sterft de uitdaging om met Grote Ideeën te komen, zoals: hoe gaat Nederland om met het komende economisch kwantitatieve geweld uit Azië?

Vermoedelijk wil iedere burger dat Nederland een land blijft waarin men fatsoenlijk met elkaar om gaat. De kwestie is hóe. Slechts roepen dat je nationale akkoorden wilt is niet genoeg. Mag dat PvdA-voorstel voor een nationaal akkoord over de democratie trouwens vervangen worden door een nationaal akkoord over onderwijs? En willen alle partijen alstublieft meedoen aan zo’n akkoord? Onderwijs is momenteel ietsjepietsje belangrijker dan de vraag of we vaker mogen stemmen.

De verkiezingscampagne dient kortom wat meer te zijn dan de som der bezuinigingen. De vraag is nu wie die handschoen oppakt. Doet niemand dat, dan dreigen niet alleen zeer saaie debatten en een gortdroge austausch van plussen en minnen tijdens de coalitieonderhandelingen, maar is de kans levensgroot dat Nederland op zijn minst 4 jaar vast staat terwijl de wereld om ons heen verandert en de kiezer kompasloos blijft ronddolen.