In de landelijke peilingen snoept D66 zo’n beetje de helft van het PvdA-electoraat weg. Wouter Bos en Mariette Hamer kunnen bij die overgestapte kiezer geen goed meer doen. Wat Bos of Hamer ook zeggen, de boze PvdA’er blijft met zijn proteststem hardnekkig ‘Pechtold!’ roepen bij iedere enquete en peiling. En dat is volstrekt logisch. Minder logisch is het dat D66 Amsterdam zo’n puinhoop maakt van de eigen campagne.

Het lijkt wel alsof het team voor D66 Amsterdam een eigen campagne voert, los van de afdelingen. Daar bovenop lijkt het ook wel alsof lijsttrekker Telleman een campagne voert die los staat van D66, of in ieder geval het verkiezingsprogramma. En iedere fout die zij maakt wordt dagenlang uitvergroot in de Amsterdamse media. En dat is óók weer logisch, want dankzij de landelijke peilingen geldt D66 als de grote belofte in Amsterdam. Die partij moet het nu waarmaken, steekt meters hoog boven het koren uit, en dan kunnen koppen hard rollen.

Door al dit gedoe krijgt D66 het niet voor elkaar het eigen programma voor het voetlicht te brengen. Al wat de kiezer nu zo’n beetje weet is dat D66 graag de PvdA zou aflossen als de grootste partij in Amsterdam, of althans: dat de PvdA van de troon gestoten moet worden. Maar daarin verschilt D66 niet van de VVD, de SP en zelfs het CDA in de raad. Maar zelfs als je wel bij de volgende vraag komt die de kiezer stelt – waarom zou ik D66 moeten stemmen? – dan heeft de partij ook een probleem. Want zowel qua track record in de raad als qua verkiezingsprogramma is er weinig dat D66 erg doet onderscheiden van de PvdA.

D66 stemde de afgelopen vier jaar bij zo’n beetje  ieder college- of raadsvoorstel mee met de PvdA. Op alle grote beleidspunten steunde D66 de PvdA. En nog steeds haast iedere D66′er zich te bevestigen dat het achter PvdA-wethouder Lodewijk Asscher staat in zijn aanpak van Project 1012, het schoonmaken van de Wallen. En steunt de partij de PvdA door dik en dun waar het gaat om de Noord-Zuidlijn. Dat kan ook niet anders, het was immers D66 dat in 1988 het plan voor die lijn afstofte. Dat maakt het lastig voor D66 om zich te onderscheiden van de PvdA. Andere partijen wijzen D66 ook steeds weer op het verleden van collaboreren met de PvdA.

Het verkiezingsprogramma van D66 levert ook niet heel veel verschillen op. Op veel vlakken zijn de PvdA en het altijd genuanceerde D66 het wel zo’n beetje eens, behalve op twee zaken: de stadsfinanciën en het woningbouwbeleid. D66 wil bezuinigen, gezien de enorme kosten van de Noord-Zuidlijn en de lagere afdracht van het Rijk aan Amsterdam de komende jaren. Daarbij heeft D66 vooral het armoedebeleid van de PvdA in het vizier. D66 vindt dit beleid nergens toe leiden. Qua woningbouwbeleid wil D66 af van de PvdA-regel die verordonneert dat tenminste 30% van nieuw te bouwen woningen voor de sociale sector moet zijn, dus met relatief lage huren. De PvdA wil ook bezuinigen, maar dan niet op de armoedegeld-potjes. Wat betreft de hervorming van de woningbouwmarkt kan D66 op weinig sympathie rekenen onder de Amsterdammers, althans niet als je de peilingen en onderzoeken moet geloven. Een forse meerderheid van de Amsterdammers is voor het in stand houden van de sociale woningbouw. D66 en de VVD hebben in al die jaren de Amsterdamse kiezer niet kunnen overtuigen van de noodzaak om de woningmarkt te hervormen. Met dank aan Sybilla Dekker.

Als je track record is dat je het vooral eens was met het college van PvdA en Groenlinks, en je eigen verkiezingsprogramma vertoont opmerkelijk veel overeenkomsten met dat van de PvdA, dan moet je niet gek staan te kijken als kiezers je niet begrijpen als je ‘ANDERS JA D66′ roept (zoals D66 doet op verkiezingsposters).

Kat in ‘t bakkie voor de PvdA dus, zou je zeggen. Met de chaotische D66-campagne en de sterke campagne die de PvdA momenteel voert, kan het op 3 maart bijna niet anders of D66 wint er wel zetels bij, maar lang niet zoveel als je volgens de landelijke peilingen zou verwachten. Het hoongelach in de PvdA-hoek is bijna hoorbaar door de muren heen.

Tijd voor een reality check. De PvdA moet zich afvragen in hoeverre kiezers zich in hun politieke keuze laten beïnvloeden door verslaggeving over de campagne in de lokale media. Zullen zij zich eerder laten leiden door berichtgeving over de barre campagne van D66 in Het Parool of de tactische glimlach van Alexander Pechtold en het gestuntel van Bos en Hamer in de landelijke media?

Het zou zomaar eens kunnen dat Telleman op 3 maart met een grote grijns alsnog een eclatante zege binnenhaalt omdat protesterende PvdA’ers gewoon té pissig waren om zich de kans te laten ontnemen om hun woede te luchten in het stemhokje.

Lees alle analyses van de afgelopen weken over de vraag waarom de PvdA zo zwaar verloor er op na, en er wordt een duidelijke rode lijn zichtbaar. Er is sprake van een beschaamd vertrouwen. De PvdA deed veel spraakmakende beloftes, maar loste te weinig ervan in. Het CDA heeft tijdens verkiezingen nooit een mening en hoeft dus geen beloftes te breken. Als je niets belooft, kan niemand je iets kwalijk nemen.

Tijdens de ongelooflijk impopulaire afbraakkabinetten Balkenende-I, -II en -III stond de PvdA in de oppositie stelselmatig hoog in de peilingen. Er was een geloof dat de PvdA antwoorden bood voor de angst. Maar dat hield op toen Wouter Bos het CDA niet uitsloot als regeringspartner. Toen begon de kentering. De toon was gezet en blijft sindsdien doorzingen.

De kiezer voelt zich in zijn vertrouwen beschaamd, en dat uit zich in vier centrale klachten.

Ten eerste heeft de PvdA veel ingeleverd ten behoeve van het CDA. Resultaat: de gedachte dat de PvdA alles doet om maar te kunnen regeren.

Ten tweede durft de PvdA geen beslissingen te nemen die het CDA irriteren. Daarmee is de perceptie dat de PvdA het niet aandurft het CDA boos te maken. Zie de idiotie rond de Joint Strike Fighter; Nederland staat nog steeds met één voet in het financiële graf omdat het CDA dreigde met een kabinetscrisis. Resultaat: de PvdA-kiezer voelt zich geschoffeerd.

Ten derde stelt de PvdA zich te weinig op als beschermheer van sociale verworvenheden die de PvdA ooit zelf introduceerde. Zoals de AOW, maar ook de AWBZ. Het terugdraaien van de Wet Maatschappelijke Ondersteuning (WMO), een hervormingsgedrocht van het CDA-VVD-D66-kabinet, daar begon de PvdA niet aan. Resultaat: de kiezer ziet de PvdA niet meer als goede hoeder van verworvenheden. Alles lijkt bespreekbaar voor de PvdA.

Ten vierde heeft de PvdA dankzij de gemeenteraadverkiezingen van 2006 juist de macht in die steden waar de criminaliteit onder Marokkaanse jongeren het grootst is . Maar veel problemen blijven onopgelost. Zoals in de wijk Kanaleneiland in Utrecht, waar sinds 2007 een hek de bewoners scheidt van het straattuig, en dat er nog steeds staat. Resultaat: de kiezer ziet de PvdA als partij die problemen niet oplost.

Na de verkiezingsnederlaag van 2006 stond een vernieuwingsbeweging op, Rooie Veren, die de PvdA de ideologische veren wilden teruggeven die Wim Kok eerder had afgeschud. Precies om te voorkomen dat de partij zou gaan zwalken zodra de populariteit van de leidende poppetjes af zou nemen – wat dus gebeurde. Twee congressen later werden de meeste procedurele voorstellen van de Rooie Veren overgenomen door de partij.

Maar nu blijkt dat met de inhoudelijke punten gemarchandeerd wordt. PvdA-leider en verantwoordelijk minister Wouter Bos heeft niets gedaan met de aangenomen motie over topinkomens. Bos spreekt over codes voor PvdA-bestuurders, maar dat is niet wat de motie de partijleiding opdraagt. Die gaf opdracht te komen met concrete maatregelen, iets wat zij tot op heden nagelaten heeft. En dat terwijl kiezers het gegraai spuugzat zijn. Bos zegt dan dat het weinig zin heeft zoiets voor te stellen, omdat het CDA tegen is. Maar dat betekent niet dat je het dan maar moet laten. Bovendien: het lukt het CDA toch ook om tóch nog de Joint Strike Fighter binnenboord te houden? Bos moet eens wat CDA-ruggengraat tonen.

Ook werd een motie over het ontslagrecht aangenomen. Die houdt in dat de PvdA iedere vorm van versoepeling van het ontslagrecht afwijst, totdat zeker is dat hervorming niet leidt tot een massa-ontslag van kwetsbare groepen, zoals ouderen en gehandicapten. Betrouwbare bronnen melden dat Bos in principe vóór het versoepelen van het ontslagrecht is. Dat mag zo zijn, hij heeft te maken met zijn partij.

Het beeld is dat van een stuntelende partij waarbij een coherente strategie naar de kiezer toe ontbreekt. De partijleider blijkt in interviews bovendien een kletsmajoor te zijn die soms meer zegt dan goed is voor de partij. Het ware beter als de partijleiding zich concentreert op wat men zich voorgenomen heeft of opgelegd heeft gekregen, en tijdens interviews op de bal te focussen.

De PvdA ontbeert een duidelijk ideologisch profiel en zwabbert alle kanten uit, waardoor ze op verschillende momenten verschillende groepen kiezers aanspreekt die net zo snel weer weg kunnen zijn, zoals bleek tijdens de Europese verkiezingen, en de verkiezingen van 2006. Het is tijd om te stoppen met het nastreven van non-ideologisch pragmatisme. Dat leidt tot de grillige leegte van een D66.

Alles bijeen moet de les voor de PvdA onder Wouter Bos zijn dat de PvdA na Fortuyn beterschap beloofde, maar dat het die belofte niet inloste. Wouter Bos zegt regelmatig: “politiek is niet voor bange mensen”, en ook: “regeren gaat van ‘au’”, omdat er soms compromissen moeten worden gesloten.

Welnu, het is tijd om te stoppen met bang zijn, en de PvdA heeft al te vaak “au” gezegd. Tijd voor actie. Anders ondernemen de kiezers actie.

De PvdA verloor bij de Europese Parlementsverkiezingen van 4 juni 2009 vier van de zeven zetels en hield er drie over. Bijna de helft van het aantal kiezers dat in 2004 bij de verkiezingen voor het vorige Europarlement nog PvdA stemde, deed dat nu niet meer.
Dit is de derde achtereenvolgende verkiezingsnederlaag van de PvdA onder leiding van Wouter Bos.

Bos heeft het vertrouwen van de kiezer verloren. De sociale democratie in Nederland leidt nu enorm onder de elitetop van Bos. Bos wil alleen zijn eigen verhaal horen. Hij verzamelt mensen om zich heen die het met hem eens zijn. Critici binnen de partij wil hij niet horen.

In de ogen van Bos maakt iedereen fouten behalve hijzelf. Hij geeft Thijs Berman de schuld van de verkiezingsnederlaag terwijl hij zelf vrij afwezig was tijdens de Europese verkiezingen.

In een interview met de Volkskrant diskwalificeerde Bos PvdA lijsttrekker en europarlementair Thijs Berman openlijk. Bos zei dat Berman de zesde keus was!

Berman is gekozen in de ledenraadpleging. Met de uitlatingen van Bos geeft hij niet in de ledenraadpleging te geloven, maar in achterkamertjes benoemingen. Berman is in ieder geval door Bos zo beschadigd dat hij in de komende vijf jaar met moeite zijn werk voor de sociale democratie kan uitoefenen.

Bos kan de sociaal democratische gedachte niet goed overbrengen. Het lijkt alsof hij zelf niet in de sociale democratie gelooft. Hij heeft vrijwel geen contacten (meer) met de traditionele achterban van de partij. Binnen en buiten de partij komt steeds meer kritiek op hem. Onlangs zei minister Ronald Plasterk dat de PvdA een te elitaire partij is geworden die het contact met de achterban uit de volkswijken verloren is.

De verwachtingen voor de gemeenteraadsverkiezingen zijn uitermate negatief. De PvdA moet het signaal van de kiezer oppakken.

Het is tijd voor verandering. Het is tijd voor nieuw leiderschap.’

Gohdar Massom
Statenlid voor de PvdA in Noord-Holland.

Het onderzoek concludeert dat veel Wilders-kiezers het eigenlijk helemaal niet zo eens zijn met bijvoorbeeld de fundamentele mening van Wilders over de islam. Maar ze vinden zijn zwart-witte stellingname vooral aantrekkelijk omdat hij pretendeert met ‘echte oplossingen’ te zullen komen, als hij eenmaal in de regering zou komen te zitten. (Veel Wilders-kiezers zien hem overigens liever niet premier worden — wat aangeeft hoe weinig vertrouwen hij van hen krijgt, hetzelfde euvel dat Pim Fortuyn trof onder zijn eigen kiezers.)

Vraag je door voor welke problemen er dan oplossingen gevonden dienen te worden, dan komen er eigenlijk heel abstracte antwoorden. Het centrale probleem is de angst onder kiezers voor de veranderende wereld, en verandering an sich. Oude zekerheden, ingevoerd en ingesteld door dezelfde partijen die zij nu afstraffen in de peilingen, verdwijnen als gevolg van hervormingen door diezelfde partijen.

Er zijn dus Wilders-stemmers die de middenpartijen niet meer vertrouwen waar het gaat om in stand houden van verworvenheden. Wilders springt daar handig op in. Morrelen de PvdA en het CDA aan de AOW-leeftijd, dan roept Wilders om het hardst dat hij die op 65 wil houden, wat er ook gebeurt. Mogelijke bezuinigingen op de AWBZ? Wilders is er tegen. Grenzen aan de hypotheekrente-aftrek? Wilders is er als de kippen bij om te roepen dat de aftrek moet blijven zoals die is.

Wilders voelt, vanuit de veiligheid van de oppositie, de angst feilloos aan. Steeds vaker positioneert hij zich zelfs als de hoeder van de verworvenheden van voormalig PvdA-leider Willem Drees. In een toespraak in de Tweede Kamer eerder dit jaar zei hij letterlijk: “Er loopt een lange weg van Willem Drees naar Wouter Bos en die weg loopt steil naar beneden.”

Ironisch genoeg doen de middenpartijen CDA en PvdA er juist alles aan om zo weinig mogelijk te veranderen. Men stapelt compromis op compromis om de kiezer maar niet te hard voor het hoofd te stoten. Het CDA ging de vorige verkiezingscampagne zelfs in met een zo goed als leeg verkiezingsprogramma; alle hervormingsdrift van de voorgaande kabinetten Balkenende was er vakkundig uitgesneden. Rondom Bos hing nog wel een zweem van hervormingsgezindheid, en die werd door de kiezer dan ook direct afgestraft; de PvdA ging van een mogelijk grote overwinning in de peilingen naar een verlies op verkiezingsdag.

Het gaat veel Wilders-kiezers dus juist om de inhoud. Ja, de toon is ook van belang, maar de inhoud die de PvdA en het CDA presenteren, vertrouwt men niet meer. Het CDA en de PvdA hebben onlangs in een ‘crisis-akkoord’ besloten dat de AOW-leeftijd van 65 naar 67 gaat, iets waar veel CDA- en PvdA-stemmers niets van willen weten. Als de inhoud is dat veel naar Wilders overstappende PvdA’ers niet willen dat de pensioenleeftijd omhoog gaat, hoe wil Bos die vlucht middels een debat over de inhoud dan voorkomen, als zijn partij net heeft ingestemd met een verhoging van die pensioenleeftijd?

Het probleem is dat niets doen — moeilijke beslissingen uitstellen of overhevelen naar een volgend kabint — ook weer afgestraft wordt door andere Wilders-kiezers. Dit is de groep mensen met een doorgaans lagere opleiding, en die voor het laatst zijn gaan stemmen in 2002, toen ze massaal opkwamen en de Lijst Pim Fortuyn 24 zetels gaven in de Tweede Kamer. Deze mensen komen doorgaans niet in de peilingen voor, omdat ze maatschappelijk inactief zijn. Aan peilingen en onderzoeken doen ze niet mee, eenvoudig omdat ze daar niet aan mee willen doen en omdat de onderzoekers vaak gewoon niet weten wie die kiezers zijn. Dat maakt het moeilijk hen te vinden en te benaderen.

Deze kiezers zijn het meest cynisch. Voor de meesten onder hen zijn politici niets meer dan zakkenvullers, die alles doen om aan de macht te blijven.

Het zijn juist de centristische partijen PvdA en CDA die die overtuiging voeden door het constante sluiten van zouteloze compromissen. Dat schraagt de gedachte onder deze kiezers dat het die partijen alleen maar om de macht te doen is, een gedachte die niet zo gek is want de coalitiepartijen sluiten juist compromissen, of stellen beslissingen uit, omdat ze problemen uit de weg willen gaan die de coalitie zouden kunnen opblazen.

Bos probeert vat te krijgen op de nationale discussie. Hij probeert zichzelf erin te injecteren als de boven de partijen staande staatsman. Vanuit zijn autoriteit als minister van Financien en vice-premier probeert hij gewichtig een debat over de inhoud aan te zwengelen.

Dat kan nog wel eens vies gaan tegenvallen. Op veel punten kunnen noch de PvdA noch het CDA nauwelijks nog een zwart-witte positie innemen. Op veel beleidsonderdelen zijn compromissen gesloten, waar veel Wilders-stemmers niet eens een compromis wilden maar juist helemaal geen actie, en alles laten zoals het was.

Bovendien spreken de peilingen Bos ook tegen. Bos vindt dat het over de inhoud moet gaan, en niet de toon. Maar de enige politicus die stelselmatig op hoge toon de confrontatie met Wilders zoekt, is Alexander Petchold van D66. Die kreeg van Bos ook een sneer in de Buitenhof-uitzending; Pechtold weet vooral waar hij tegen is, aldus Bos, maar weet niet wat er dan wel moet gebeuren.

Met die uitspraken bereikt Bos alleen iets onder studeerkamer-kiezers. Misschien dat hij het intellectuele deel van de naar D66 overgelopen PvdA-kiezers terug probeert te halen. Dat gaat hem niet lukken; de PvdA zal eerst moeten breken met de christenfundamentalistische ChristenUnie voordat die kiezers dat uberhaupt zullen overwegen.

Pechtold scoort in ieder geval in de peilingen door zijn vormelijke stellingname vis-a-vis Wilders. De PvdA niet. De nieuwste principiele stellingname van Bos — hij sluit de PVV uit als regeringspartner — heeft de PvdA niets opgeleverd in de peilingen.

De les die Bos had moeten leren, en waarvoor het nog niet te laat is, is dat veel kiezers de PvdA gewoon niet meer vertrouwen. Ze zien de PvdA als slechte hoeders van de sociale verzorgingsstaat. Bovendien vinden velen dat de PvdA als bestuurderspartij ook gefaald heeft waar het aankomt op sociaal beleid in hun gemeente. In de grote steden in de Randstad en de steden, waar veel PvdA- en Wilders-stemmers zitten, staat de PvdA aan het roer dankzij de monsteroverwinning tijdens de gemeenteraadsverkiezingen van 2006.

Als Bos het met de inhoud wil gaan winnen van Wilders, dan zal de PvdA inhoudelijk in de praktijk een kant op moeten die Bos en een flink deel van de centristische sociaal-democraten in zijn partij niet bevalt.

C‘est le ton qui fait la musique. Een waarheid als een koe. De PvdA laat Wilders steeds de toon zetten, en musiceert met hem mee. Wil je lui als Wilders aanpakken, dan moet je zelf dus de toon zetten. Dirigeren, de discussie naar je hand zetten. Wilders tot steeds idiotere extremiteiten verleiden. En een andere waarheid: luister naar je kiezer, en realiseer je dat als je inhoud hen gewoon niet bevalt, je het met die inhoud dus niet gaat winnen.

Beste politicus van het jaar, volgens pers én bevolking: Wouter Bos. Meest dramatische wederopstanding van het jaar: Wouter Bos en zijn PvdA. Meest daadkrachtige bestuurder van het jaar: Wouter Bos.

Bos, Bos, Bos. Sla een krant open of zet een nieuwsprogramma aan, en de PvdA-leider is overal. Het PR-team rondom Jan Peter Balkenende moet er gék van worden.

Intussen profiteert de PvdA ook nog eens van de daadkracht van Bos. De partij is in de meest recente peiling van de Politieke Barometer de uitslag van de laatste Tweede Kamerverkiezingen alweer voorbij gestreefd. Nog één zetel, en de PvdA is virtueel net zo groot als het CDA.

Dat mag helemaal niet van de het CDA. Men duldt niet dat Aartsvijand Nummer Eén gelijk Lazarus terugkomt voor een tweede ronde in de boksring; tegenstanders dienen, eens neergeslagen, kermend op de grond te blijven liggen, overgeleverd aan de genade van de christendemocraten.

En dus schuift de CDA-leiding de premier naar voren. Al die tijd liet Balkenende de aanpak van de financiële crisis en de recessie aan Bos, maar nu pakt Balkenende toch de handschoen op. En dat doet hij zo opvallend mogelijk.

Een klein jaartje geleden zwoeren de spinmeisters rondom Balkenende nog dat de premier nooit meer een stap zou zetten op de set van praatprogramma ‘Pauw & Witteman’. Balkenende was vernederd door een iets te joviale Ali B., en dat zou het programma bezuren.

Maar wie zat er donderdag 18 december ineens in zijn eentje aan tafel bij Jeroen Pauw en Paul Witteman, die hun zachtste pluizenhandschoentjes hadden aangetrokken? De premier. Het PR-team rondom Balkenende had duidelijke eisen gesteld. Geen concurrerende persoonlijkheden aan tafel, alleen de premier, en vooraf afgestemde onderwerpen.  Een journalistiek praatprogramma had de minister-president bijna een uur lang te gast, en men was poeslief. Schandalig.

Het belangrijkste: hij zat er, en hij had het óók over de recessie en de crisis, en hoe de problemen opgelost dienen te worden. Hij begaf zich daarmee op het terrein van Bos.

Dan verscheen Balkenende ook in een uitgebreid interview met het blad Elsevier. Onderwerp: de recessie. En zo vlak voor het kerstreces deed Balkenende nóg een duit in het zakje als gastauteur van het Financieele Dagblad. Onderwerp – ach, laat maar.

Het komende jaar belooft wéér een jaar te worden waarin Bos centraal staat. Want 2009 wordt immers het jaar van de recessie. Daarbij zal Bos voorzichtig langs de ijsbergen moeten laveren om te voorkomen dat hij niet de overwinnaar, maar het slachtoffer van de recessie wordt.

Daarbij zou het helpen als Bos de roem opeist, maar opzij stapt zodra er slecht nieuws komt, opdat het Balkenende raakt en niet hém. Dat is immers een truc die het CDA graag zelf toepast, en een koekje van eigen deeg is op zijn tijd best te eten.

Het is alle hens aan dek voor de PvdA. Want niet alleen blijkt de partij gespleten tussen sociaal-democraten aan de linker-, en sociaal-liberalen aan de rechterkant, er is nóg een scheiding: die tussen ‘gematigden’ en ‘radicalen’ jegens de islam en moslims in Nederland. Of Wouter Bos de elkaar kruisende loopgraven vredig met elkaar kan verbinden, is een zéér goede vraag. Waarschijnlijk niet.

Tijdens het afgelopen PvdA-congres dacht Bos in zijn afsluitende speech duidelijk genoeg te zijn geweest. De partij en Nederland horen open te staan voor iedereen, voor elke geloofsovertuiging. Maar iedereen moet trouw zweren aan het Nederlands wetboek.

Wie dat standpunt niet kan accepteren,  zei Bos, kan gaan. “Jammer dan.”

Ook werd tijdens het congres duidelijk dat de partij het op sociaal-economische onderwerpen meer gaat zoeken bij de sociaal-democraten, dan bij de sociaal-liberalen.

Maar het gevoel van euforische eenheid dat dit congres opleverde, is alweer verwaaid. In plaats daarvan manifesteert de groep PvdA’ers die niets willen weten van een inbedding van islam in de Nederlandse cultuur, zich nog heftiger.

Zo hebben drie PvdA-raadsleden van het Amsterdamse stadsdeel Slotervaart zich afgescheiden van de fractie. De reden: PvdA-stadsdeelvoorzitter Ahmed Marcouch heeft gepleit voor meer aandacht voor islam op openbare scholen.

Zijn motivatie is dat imams nu in de weekeinden vooral Marokkaanse jongeren zouden hersenspoelen met een salafistische interpretatie van het geloof. Althans, dat is de verdenking. Men wéét niet wat er precies onderwezen wordt op deze nieuwe vorm van zondagsschool, en dat is precies het probleem, vindt Marcouch.

De drie PvdA-raadsleden vinden principieel niet dat religieus onderwijs thuishoort op een openbare school. Daar valt veel voor te zeggen; openbare scholen werden immers niet opgericht om religie te onderwijzen. Integendeel, daarvoor hebben de confessionelen hun bijzonder onderwijs gekregen.

Dus, zo redeneren de ex-PvdA-raadsleden, moeten de moslimjongeren maar hun eigen islamitische school gaan bezoeken voor hun religieus onderwijs.

Maar zelfs deze raadsleden behoren nog tot de ‘gematigden’, mensen die islam ook maar gewoon een religie vinden, en niet speciaal of anders dan alle andere religies hier.

Hoe anders is dat bij de ‘radicalen’. Dat zijn weer mensen die de inbedding van islam in Nederland in al zijn vormen afwijzen. Geen islamitisch onderwijs op openbare scholen, geen islamitische scholen, nee – helemaal géén islamitisch onderwijs.

Zij zien de islam als een gevaar. Onder deze mensen zijn óók PvdA-leden, en zij accepteren het standpunt van Wouter  Bos niet. Maar zij gaan hun partij niet verlaten en hebben liever dat Bos gaat, en zijn standpunt meeneemt.

Daarmee openbaart zich een diepe kloof tussen de gematigden en de radicalen, waarbij – en dat moet gezegd – de laatsten een onverzettelijk standpunt innemen: islam eruit, punt. Ik noem ze niet voor niets radicalen, maar vel daarmee geen waardeoordeel; hun standpunt is hun goed recht.

Maar van welke kant je hun standpunt ook bekijkt, radicaal is het in alle opzichten want een compromis inzake het onderwerp is met hen kennelijk niet mogelijk. Bos heeft het in zijn speech immers geprobeerd, en zijn standpunt werd van tafel geveegd.

Nu staat hij voor een nog groter probleem dan hij al had. Was de waterscheiding tussen de sociaal-democraten (aangevoerd en -gewakkerd door de Rooie Veren en de verkiezing van Mariëtte Hamer tot fractievoorzitter) enerzijds en de sociaal-liberalen (de Frans Timmermansen, Rick van der Ploegen en Wouter Bos zelf) nog overzichtelijk, nog geen drie weken na het congres is de chaos compleet.

Want waar de sociaal-democraten en de sociaal-liberalen op sociaal-economische issues tegenover elkaar staan, loopt de cultureel-maatschappelijke kloof tussen gematigden en conservatien weer dwars door hun rangen heen. De loopgraven lijken daarmee op een kruis, een ‘X’. En iedereen beschiet elkaar. Het dreigt uit te monden in een heuse burgeroorlog binnen een politieke partij.

Bos poogde in zijn speech te binden. Hij appelleerde duidelijk aan hen met een redelijk verstand . De extremisten op de vleugels van de partij, dat zijn de mensen die wat hem betreft mogen gaan. Want Bos en de zijnen weten dat de keuze voor één van de vleugels, de andere vleugels onherroepelijk wegjaagt.

Maar het redelijk verstand maakt rap plaats voor de emotie. De keuze lijkt nu voor Bos gemaakt te worden door de partijleden. De balans sloeg tijdens het PvdA-congres op sociaal-economisch vlak door naar de sociaal-democraten, en in het sociaal-liberale smaldeel zwelt de kritiek aan.

Het is echter nog niets vergeleken bij de storm die nu aan het opsteken is over de plaats van de islam in Nederland.  Dit brandbare onderwerp laat zich niet zo makkelijk blussen door een paar compromissen over een motie tijdens een congres.

Om deze reden is het wellicht een optie om het dan maar te laten komen tot een catharsis, opdat iedereen binnen en buiten de PvdA weet waar de partij nu echt voor staat op dit onderwerp.

Daarvoor hoeft Bos overigens geen actie te ondernemen. De lont is al aangesloten op het kruitvat, en hij sist en knettert.

Het heeft nog lang geduurd, maar met Van Thijn’s begin lijkt voor de partijleider het einde aangebroken. De vraag is wie het stokje van Van Thijn over durft te nemen.

Ed van Thijn is een bedachtzaam politicus. Hij kent het klappen van de zweep maar al te goed, en weet dus dat hij uiterst behoedzaam moet zijn in een tijd dat de PvdA er slecht voor staat in de peilingen en de partijleider onder vuur ligt. Dus denk je: Van Thijn houdt zich koest.

Maar niets is minder maar. In plaats daarvan neemt hij juist de vlucht naar voren. Het blad voor de mond gaat af en daar is hij, en plein publique twijfel zaaiend en hopend dat iemand die handschoen oppakt.

Hoe dan ook, Ed van Thijn heeft misschien afgelopen week ook de uitzending van praatprogramma ‘Pauw & Witteman’ gezien, en toen hij de tenenkrommende deconfiture van Wouter Bos zag, net als veel anderen ook gedacht: “En nu is het genoeg.”

De Partij van de Arbeid staat in de peilingen op 18 zetels. Misschien daalde de partijleider om die reden af van zijn Olympus om zich afgelopen week te vervoegen bij ‘Pauw & Witteman’. De presentatoren vertelden de kijkers in de aankondiging van het programma dat Bos expliciet was gekomen om te praten over de huidige problemen van de PvdA, waaronder de lage peilingen.

Doorgaans is het gezellig keuvelen bij ‘Pauw & Witteman.’ Maar helaas voor Wouter Bos: geheel tegen zijn tegenwoordige natuur in, leek Paul ‘Automatische Piloot’ Witteman eventjes teruggeglipt te zijn in zijn rol van ras-interviewer van weleer.

Als een pitbull terrier sprong hij Wouter Bos in de nek en liet niet los tot hij antwoord zou krijgen. Het probleem voor Wouter Bos: dat antwoord kreeg Witteman niet, en toen werd het pas echt pijnlijk.

Het gestamel en gestommel van Bos was niet alleen tenenkrommend om aan te zien, het betekende ook zijn definitieve deconfiture.

Pitbull Witteman stelde Bos nochtans een eenvoudige vraag. Hij leidde die in door te zeggen dat de gewone man de SP vrijwel automatisch associeert met ‘links’ en ‘sociaal beleid’. En dat GroenLinks doorgaans vanzelf geassocieerd wordt met ‘milieu’ en ‘sociaal beleid’.

“Maar nu de PvdA, meneer Bos. Waarmee associeert u nou de PvdA?”

Bos staarde Witteman een moment aan, knipperde met zijn ogen, en begon de namen van “de uitstekende ministers die we hebben…” op te noemen. Sommige van die ministers, en ik durf zelfs te stellen bepaalde staatssecretarissen, zijn inderdaad erg goed. Maar het was niet het antwoord op de vraag.

Witteman stelde hem opnieuw. “Waarmee associeert de gewone man de PvdA?”

Bos staarde Witteman weer even aan, en begon beleidsplannen van de PvdA in de huidige regering op te noemen.

Wouter Bos, kortom, heeft zo’n enorm bord voor zijn hoofd dat hij zelf niet eens meer kan benoemen wat voor partij de PvdA is, en waar die voor staat. Hij weet het gewoon niet.

Ik keek ademloos toe, maar zag spoken uit het verleden. Terwijl ik wel Bos’ stem hoorde, luisterde ik naar flarden, echo’s. Opeenvolgende interviews met Gerrit Jan Wolffensperger, Thom de Graaf, Rogier van Boxtel, Boris Dittrich raasden aan mij voorbij.

Inderdaad, D66′ers. De leiders van die partij wisten ook niet waar ze het moesten zoeken als de centrale vraag werd gesteld: “Wat is uw partij?”

“Eh, wij zijn vrijzinnig.” “Sociaal liberalen.” “Democraten, meneer. De-mo-cra-ten.” “Nee, vrijzinnige democraten!”

Maar die mensen hadden nog hun best gedaan, ‘s ochtends voor de spiegel. Verder ratelden ook zij almaar bullet points af, noemden ze namen van goede ministers. Alles om maar te verbloemen dat D66 eigenlijk helemaal geen eenduidige, centrale boodschap heeft. De enige missie die de partij ooit had – democratische vernieuwing – had men toch al zo goed als aan de wilgen gehangen.

Dus wat is dan de missie van de PvdA volgens Bos?, vroeg ik mij af. Dat wilde Witteman ook weten. Maar Bos vraagt het zichzelf kennelijk ook nog steeds af. En dat is desastreus.

Ik wees Jacques Monasch op de uitzending. Hij hief zijn armen ten hemel. “Bos weet het gewoon ECHT niet!”, riep hij verbrouwereerd.

Van welk een schouwspel waren wij getuige geweest…! Al die tijd dachten we dat Bos misschien iets wist wat wij niet wisten, dat hij op de achtergrond de hele tijd bezig was met het uitstippelen van een nieuwe ideologische koers voor de partij. Zo’n bolleboos, immers, die om de zoveel tijd op bezoek gaat bij die knappe koppen van het Policy Network van progressieve internationale politici… Die moet toch iets achterhouden.

Wat een desillusie. In plaats daarvan was de enige objectieve constatering die na de uitzending van ‘Pauw & Witteman’ gemaakt kon worden, deze: Wouter Bos heeft geen centrale boodschap voor de PvdA. Hij kan zelf niet (meer?) benoemen waar de partij voor staat, wat de partij wil, voor wie het iets wil, en waarom.

Dit kan niet veel langer zo doorgaan. Van Thijn en, zo beloof ik u, ook enkele anderen zijn het daarmee eens.

Ook Rooie Veren heeft altijd geweigerd in te gaan op de machtsvraag. Het zou alleen maar afleiden van de kern van onze zaak, de inhoud, en die was en is het teruggeven van de centrale boodschap aan de partij, het herontdekken van de missie.

Maar nu begint er toch iets te knagen.